رێكارەكانی بەگژداچوونەوەی تاوانە ئەلیكترۆنییەكان

“بەرایی“

گەشەسەندنی پرۆسەی پەیوەندی و بڵاوكردنەوە بەهۆی هاتنە ئارای ئینتەرنێت، دەرفەتی بۆ مۆدیلێكی نوێی میدیایی رەخساند كە بەتۆڕەكۆمەڵایەتییەكان ناودەبرێت. تا ئێستا توێژینەوەی جۆراوجۆر دەربارەی لایەنە ئەرێنییەكانی تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان ئەنجام دراوە، بەتایبەتی لەڕووی بڕەودان بە ئازادیی رادەربڕین و خێرایی لە وەرگرتن و ئاڵوگۆڕی پەیام لەناو كۆمەڵگادا، بەمانایەكیتر هەر هاووڵاتییەك دەتوانێ بڵندگۆیەكی میدیایی هەبێت بۆ دەربڕینی بۆچوونەكانی، هەم بۆ ریكلام و بازاڕسازیش بەكاریبهێنێت.

لەهەمانكاتدا لێكەوتە نەرێنییەكانی تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان كە دیارترینیان بەكارهێنانییەتی بۆ ئەنجامدانی جۆرەها تاوانی وەك “سایبەر تیرۆریزم، تەزویری ئەلیكترۆنی، بازرگانی بە كاڵای نایاسایی و قەدەغەی هاوشێوەی چەك و ماددەی هۆشبەر و ئاسەوار”. یاخود پێشێلی مافەكانی مرۆڤ وەك: (دەستوەردان لە ژیانی تایبەت، شكاندن و سوكایەتی بەشكۆی مرۆڤ، بڵاوكردنەوەی فەیك نیوز) بۆتەمایەی هاندانی چەندین دەوڵەتی پێشكەوتوو بۆ كۆنترۆڵ و بنەبڕكردنی ئەو تاوانانە و سزادانی تاوانباران و هۆشیاركردنەوەی كۆمەڵگا بۆ خۆپارێزی لەو تاوانانە، چونكە پێشێلی مافەكانی مرۆڤە و هەڕەشەیە بۆسەر ئاسایشی ژیانی هاووڵاتیان و دامەزراوە فەرمییەكان. ئەم توێژینەوە كورتە لەو سۆنگەیەوە ئەنجام دراوە كە لە هەرێمی كوردستاندا، بەردەوام رێژەی تاوانە ئەلیكترۆنییەكان لە هەڵكشانێكی مەترسیداردایە، جۆرەها دیاردەی هاوشێوەی هەڕەشەی كوشتن و جیابوونەوە و تەزویر و… ئەنجام دەدرێت،  ئاستەنگی جۆراوجۆری بۆ ژیانی هاوڵاتیان و دامەزراوە فەرمییەكان دروست كردووە، بەپێویستی دەزانین شرۆڤەی تاوانەكە و رێكارەكانی بەگژداچوونەوەی بكەین.

“چەمك و پێناسی تاوانە ئەلیكترۆنییەكان”

لە سەردەمی شۆڕشی زانیاری و شۆڕشی ئامرازەكانی پەیوەندیی ئەلیكترۆنی، زۆربەی كۆمەڵگاكان بەشێوەیەكی سەرەكی پشت بە تەكنەلۆژیا و ئینتەرنێت دەبەستن، هاووڵاتیان لە كۆی كار و چالاكییەكانی ژیانی ڕۆژانەشدا بۆ كاروباری ژیانیان پەنا بۆ ئەم تەكنەلۆژیایە دەبەن بۆ ئاڵوگۆڕی داتا و كڕین و فرۆشتن و ئەنباركردنی زانیارییەكانیشیان. لەو پێناوەشدا سەرمایەیەكی فراوان بۆ پیشەسازی ئەلیكترۆنی و پەرەپێدانی زانست و توێژینەوەی ئەكادیمی تەرخان دەكرێت، ئەم پێشكەوتنە خێرایەش لە بواری تەكنەلۆژیای ئینتەرنێت و زانیاریدا، هەندێكجار بۆتەهۆی لادانی ئاكار و ڕەوشت بەشێوەیەكی مەترسیدار ئەویش لەڕێگەی بەكارهێنانی تەكنەلۆژیای ئینتەرنێت بۆ گەیشتن بە ئامانج كە دەچنە خانەی تاوان[1].هەندێ لە پسپۆڕانی تاوانناسی لەو بڕوایەدان ئەنجامدانی تاوان لەرێگەی ماسمیدیاوە، سەرچاوەیەكی سەرەكییە بۆ بڵاوكردنەوەی هەستی نائارامی، نەبوونی هەستی ئاسایشی كۆمەڵایەتیش دەتوانێ ببێتە زەمینەخۆشكردن بۆ زیانە كۆمەڵایەتییەكان، لە هەموویان گرنگتریش مەترسییە بۆسەر سیستەم و تەبایی كۆمەڵایەتی لەسەر ئاستی كۆمەڵگا[2]. ئەم تاوانە ئەلیكترۆنیانە بۆ هێنانەدی كۆمەڵێك ئامانجی نایاسایی ئەنجام دەدرێت، بەبڕوای پسپۆرێكیش بریتین لە:-

– دزینی ناسنامەی كەسەكان.

– تاوانی سێكسی وەك پۆرنۆگرافی مناڵان، قاچاخچێتی سێكسی بە مرۆڤ و بەدرەوشتی.

– شكاندنی پاسۆردی تایبەتی و ئازاردانی ئینتەرنێت.

لەو باوەڕەشدایە ئەم تاوانانە بەسێ قۆناغدا تێپەڕیوە:-

یەكەم:- تاوانی سایبەری بەئامانجی دەستكەوتی دارایی یاخود تێكدانی زانیاریی سنووردار.

دووەم:- مافیاگەری و تاوانی ئینتەرنێتی وەك دزی لەڕێگەی دوورەوە (مەبەست لە شكاندنی پاسۆردی بانكە ئەلیكترۆنییەكانە). ئەم جۆرە تاوانەش وەك: هاككردن، بڵاوكردنەوەی وێنە و ڤیدیۆی ئابڕووبەر

سێیەم:- بەهۆی پێشكەوتنی تەكنەلۆژیای ئینتەرنێتەوە ئەنجام دەدرێت بۆنمونە: بڵاوكردنەوەی سۆفتوێری تێكدەری وەك ڤایرۆس و ترۆجان[3].

“جۆرەكانی تاوانە ئەلیكترۆنییەكان”

1-پێشێلی مافە تایبەتی و گشتییەكان؛- بەپێی سەرنجدان و لێنۆڕین لە تاوانە جۆراوجۆرەكانی نێو جیهانی ئینتەرنێت لە كۆمەڵگا كوردیدا، دیارترین ئەو تاوانانەی ئەنجام دەدرێن كە بوونەتەمایەی زیانگەیاندن بە مافەكانی تاكەكەس بریتین لە:-

– سوكایەتی:- چەندین رەفتاری نەشیاو دەگرێتەوە كە بەئاماژە یاخود پێگوتن ئەنجام دەدرێت وەك “ناوزڕاندن و تۆمەتخستنەپاڵ و جنێودان و بڵاوكردنەوەی درۆ كە بە تیرۆری مەعنەوی ناودەبرێت”[4].

– زیانگەیاندن بەسنورەكانی ژیانی تایبەت:-بە بڕوای “د.سامان فەوزی” بریتییە لە تایبەتمەندی تاكەكان كە دەتوانن لەنێو خۆیاندا بەشێوازێكی نهێنی هەڵیبگرن و دوور لە چاو و دەمی خەڵكی، چونكە هیچ پەیوەندییەكی بە ئەركەكانی ئەو تاكانەوە نییە و هیچ سوودێكیش نایەتەدی بە بڵاوكردنەوەی ئەو نهێنیانە كە پەیوەندییان بە ژیانی تایبەتەوە هەیە، تەنها دەبێتەمایەی شێواندنی وێنە و متمانەی كەسەكە لای خەڵك^[5]. بۆنمونە بڵاوكردنەوەی وێنە و زانیاریی تایبەت بەكەسێك كە بڵاوكردنەوەیان هیچ سودێكی گشتی تێدا نییە.  شێوازێكیتری زیانگەیاندن بەژیانی تایبەت، هاككردنی ئەكاونت و دەستكاریی وێنە و زانیارییەكانە  بەمەبەستی سوكایەتی بەكەسێك یاخود لەپێناو وەرگرتنی پارە و دەستكەوتی نایاسایی، زۆرجار ئەكاونتی كەسێك هاك دەكرێت، لەورێگەیەوە داوای شارژی مۆبایل دەكرێت یان بەخاوەنەكەی دەوترێت كە بڕەپارەیەك لەبەرامبەر پێدانەوەی ئەكاونتەكە بدات بەهاككەر.

– بڵاوكردنەوەی ڤایرۆس و ئەپڵیكەیشن:- بۆ تێكدانی سیستەمی ئەلكیترۆنی كەسێك یان دامەزراوەیەك، هەندێكجار ئامانجەكەی سیاسی یاخود بۆ وەرگرتنی پارە و دەستكەوتی نەشیاوە.

– بانگەشە بۆ گەیمی قوماری ئەلیكترۆنی بۆ بەدەستهێنانی پارە.

– پێشێلی مافی دانەر و مافە هاوشێوەكانی:- وەك دزینی بەرهەم و دەستكاریكردن  و سەرلەنوێ بڵاوكردنەوەی بۆ تێكدان و شێواندنی یاخود بۆ بەرزكردنەوەی ئەكتیڤی پەیجێك.

– دەستبڕی و تەڵەكەبازی لەڕێگەی تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان وەك:- ریكلام بۆ سیحرو جادوو یاخود هەڵخەڵەتاندن لەرێگەی رەگەزی بەرامبەر.

– رەخساندنی زەمینەی تاوان بۆ تەزویری ئەلیكترۆنی:- بۆنمونە فرۆشتنی پاسپۆرت و بەڵگەنامەی تەزویر.

– زیانگەیاندن بەئاداب و ئەخلاق لە كۆمەڵگادا:-دیارترینیان بڵاوكردنەوەی وێنە و ڤیدیۆی نەشیاوە یاخود باندی ئەلیكترۆنییە بۆ لادانی ڕەوشتی. بەگشتی قوربانییەكانیش مناڵان و ژنان و هەندێ لە پیاوانن[6].

– مەترسی بۆسەر ئاسایشی كۆمەڵگا:- هەندێ لە توێژەران و چاودێران، لەو باوەڕەدان میدیای ئەلیكترۆنی كاریگەری نەرێنی لەسەر هەڵكشانی رێژەی تووندتیژی و ئاسانكاریی بۆ دابڕان و لێكترازاندنی پێكهاتەكانی كۆمەڵگادا بینیوە، چونكە پرۆسەی پەیوەندی تیایدا ئاسانە، بەبڵاوكردنەوەی پەیامی تووندوتیژ و هەڕەشەئامێز یاخود پەیامی نەرێنی بۆتەهۆی تێكدانی دۆخی كۆمەڵایەتی جەماوەر.

مەبەست لە دابڕان، دووركەوتنەوەی هاوڕێ و ناسیاو و تاكەكانی كۆمەڵگایە لە پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانیان (منصورنژاد، 1382، ص 191). میدیای ئه‌لیكترۆنی له‌ هه‌رێمی كوردستان و ئێراقیشدا، چه‌ندینجار به‌بڵاوكردنه‌وه‌ى مه‌تریاڵی وه‌ك هه‌واڵ و وتار و دیدارو گرته‌ی ڤیدیۆیی، ئه‌و بابه‌تانه‌یان بڵاوكردۆته‌وه‌ كه‌ دنه‌دانیان بۆ تەشەنەسەندنی ناكۆكييه نەتەوەیی و ئایینییەكان تێدابووه‌. تا زەمینە بۆ شەڕی ناوخۆیی بڕەخسێنێ، یاخود ئاستەنگ بۆ پێكەوەژیان دروست بكەن.

2-تاوان دژ بە دامەزراوە فەرمییەكان؛ لە هەرێمی كوردستان كۆمەڵێك دامەزراوەی فەرمی و یاسایی هەن كە راستەوخۆ پەیوەندییان بەكارگێڕیی و سیستەمی بەڕێوەبردنەوە هەیە، هەندێكجار تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان بۆ زیانگەیاندن بەم دامەزراوانە بەكاردەهێنرێت، دیارترین تاوانەكانیش بریتین لە:-

– هاككردنی سیستەمی ئەلیكترۆنی بانك و دامەزراوە فەرمییەكان:- یاخود بڵاوكردنەوەی ڤایرۆس و پرۆگرامێك كە ببێتەمایەی تێكدانی سیستەمەكان بەجۆرێك كە ڕایكردنی كاروباری هاوڵاتیان دووچاری ئاستەنگ بكاتەوە.

– سایبەرتیرۆیزم:- هەندێ گروپی توندڕەو لەناوخۆی هەرێم یاخود لە وڵاتانی بیانییەوە، تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان بەكاردەهێنن بۆ دنەدان بۆ تاوانی تەقینەوەی تیرۆریستی یاخود هاوسۆزی بۆ گرووپ و ڕێكخراوە تیرۆریستییەكان.

بۆ خۆپارێزی لەم تاوانەش، رۆژنامەنووسان و میدیاكان ئەركی سەرشانیانە ئەو بابەتانە بڵاونەكەنەوە كە بەشێوەیەكی راستەوخۆ هانی خەڵك بۆ تووندوتیژی دەدەن. لەكاتی بەدواداچوون بۆ كارە تیرۆریستییەكان، هەوڵ بدرێت تیرۆریست وەك مرۆڤێكی دڕندە و زیانبەخش نەك پاڵەوان بناسێنرێن[7].

– زیانگەیاندن بەسەروەریی دادگاكان:- رۆژانە جۆرەها تاوان لە هەرێمی كوردستاندا ڕوودەدەن، پرۆسەی بەدواداچوون و بنكۆڵكاری بەئەركی پۆلیس و شێوازی یەكلاكردنەوەی تاوانەكان و دیاریكردنی سزاش بەئەركی دادگاكان دادەنرێت.

هەندێكجار میدیای ئەلیكترۆنی بەكاردەهێنرێت بۆ شێواندنی دۆسییەكانی دادگا، یاخود وروژاندنی رایگشتی بۆ ئامانجێكی تایبەت، بەتایبەتی بۆ بەلاڕێدابردنی دۆسیەیەك یا تەنانەت بەگوناهـ نیشاندانی تاوانباران. پسپۆڕێكی یاسا پێی وایە:” لەسەر ئەم بنەمایەش، پێویستە چارەسەری ڕاگەیاندن بۆ بڵاوكردنەوەی هەواڵەكانی تاوان و ڕووداوەكان بەپێی كۆمەڵە دیسپلینێكی ورد بێت و بارودۆخی كۆمەڵگا و سایكۆلۆژییەتی جەماوەر و یاسا و تەشریعاتەكان بەهەند وەربگیردرێت لەپێناو دووركەوتنەوە لە ڕۆچوونە نێو شەرەف و ئابڕوو و كەرامەتی كەسەكان و تاوانباركردنیان بە هەڵە و تاوانكار و گومان دروستكردن لەسەر كەسایەتییان و زیادەڕەوییكردن لە دەرخستنی تاوانەكاندا”[8]. بەگشتی تاوانەكان لە هەرێمی كوردستاندا هەن، بەڵام رێژە و قەبارەی ئەنجامدانیان بەپێی رەوشی سیاسی وڵاتەكە گۆڕانی بەسەردادێت، بۆنمونە لە قۆناغی پرۆسەی هەڵبژاردنەكانی پارلەماندا، رێژەی پێشێلی مافە تایبەتی و گشتییەكان بەرەو ئاستێكی مەترسیدار لە بەرزبوونەوەدایە.

“ڕێكارەكانی بەگژداچوونەوەی تاوانی ئەلیكترۆنی”

پرۆسەی بەگژداچوونەوەی تاوان گرتنەبەری كۆمەڵێك رێكارە كە ئامانجە سەرەكییەكەی بەشێوەیەكی تەواوەتی یاخود بەپێی توانا، سنورداركردنی پانتایی رەفتاری تاوانكاری و رێگەگرتنە لە ئەنجامدانی، دژواركردن یاخود كەمكردنەوەی ئەگەری ڕوودانی تاوانە[9].  بەشێوەیەكی ڕوونتر، سەرجەم ئەو رێوشوێنانەیە كە دامەزراوەكان دەیگرنەبەر تا تاوان ڕوونەدات لەرێگەی هۆشیاركردنەوەی خەڵك لە ئەرك و مافەكانیان، لەكاتی روودانی تاوانیشدا هەوڵ دەدرێت كەمترین زیانی هەبێت، تاوانبارانیش رووبەرووی سزا ببنەوە بۆ ئەوەی دووبارەی نەكەنەوە، پەندێك بێت بۆ كەسانیتریش تا سڵ لە تاوان بكەنەوە. بەبڕوای توێژەر، دیارترین رێكارەكان بۆ بەگژداچوونەوەی تاوانی ئەلیكترۆنی، چەند رێوشوێنێكە كە هەموویان تەواوكاری یەكترن و بەپرۆسەیەكی هاوبەش دادەنرێن:-

1-رێكارە فەرمییەكان؛ دامەزراوەیەكی زۆری فەرمی لە هەرێمی كوردستاندا هەن كە ئەركی سەرشانیانە رووبەرووی تاوانە ئەلیكترۆنییەكان ببنەوە، بەمەرجێك ئەم رێكارانەی خوارەوە پراكتیزە بكەن:-

– پارلەمانی كوردستان:- یاسایەكی تووندۆڵتر و وردەكارتر بۆ كۆنترۆڵی تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان دەربكات، وێرای پارێزگاریی لە ئازادییە دیموكراسییەكان و ئازادیی رادەربڕین، سزای توند بۆ بەسەرپێچیكاران دابنێت و دامەزراوە فەرمییە جێبەجێكارییەكان ناچار بكات ئەركی سەرشانیان جێبەجێ بكەن، چونكە هەر جۆرە كەمتەرخەمی و چاوپۆشییەك، رێژەی تاوانەكان زیاتر دەكات.

– وەزارەتی پەروەردە:- لە قۆناغی سەرەتاییەوە مناڵان هۆشیار بكاتەوە لە خۆپارێزی و خراپ بەكارهێنانی ئامێرەكانی پەیوەندی، هانی مناڵان بدات كە لەبری جۆرەها ئاڵودەبوون بە گەیمەئەلیكترۆنییەكان، سەرقاڵی مەشق و راهێنانی جەستەیی بن.

– وەزارەتی رۆشنبیری:- رێكاری نوێ و مەدەنی بۆ مۆڵەتبەخشین بگرێتەبەر، بەجۆرێك هەر سایت و پەیجێك دەبێ ناسنامەی خۆی لای وەزارەتی رۆشنبیری تۆمار بكات. هەر  پەیجێكیش یاسا و پرەنسیپە مرۆییەكان پێشێل بكات، رووبەرووی سزای یاسایی ببێتەوە تا دەگاتە قۆناغی فلتەرینگ، بەمەرجێك ئەم سزایانە پێشێلی مافی ئازادی رادەربڕین نەكات. هەروەها وابەستەكردنی میدیاكان بۆ بڵاوكردنەوەی جۆرەها بەرنامە و ریكلامی رۆشنبیری بۆ هاندانی كۆمەڵگا تا خۆیان لەو تاوانانە بپارێزن.

– دامەزراوەكانی ئاسایش:- بەردەوام مەشق و راهێنان ببینن بۆ ناسینی جۆری نوێی تاوان، چونكە شێوازی تاوانەكان لەگۆڕانی بەردەوامدایە، هەروەها ئەركی سەرشانی حكومەتە كە تەكنەلۆژیای پێشكەوتوو بۆ دۆزینەوەی ناسنامە و  لۆكەیشنی تاوانباران دابين بكات.

– داواكاری گشتی:- ئەركی سەرشانییەتی سكاڵا لەسەر ئەو تاوانانە بكات كە لە تۆرەكۆمەڵایەتییەكانەوە دژ بەمافە گشتییەكان و دابونەریتە جوانەكانی كۆمەڵگا ئەنجام دەدرێت. چەندین پەیج هەن ریكلام بۆ هاوڕەگەزخوازی یاخود قاچاخچێتی بەجەستەی مرۆڤ و ماددە هۆشبەرەكان دەكەن.

2-رێكاری جەماوەرییەكان؛ باشترين رێكار بۆ كۆنترۆڵی تاوانە ئەلیكترۆنییەكان، بڕەودانە بەتوانست مرۆیی بەتایبەتی بەرزكردنەوەی ئاستی هۆشیاریی جەماوەر تا هەستی بەرپرسیارێتی ئەخلاقی و یاسایی، هانیان بدات خۆیان لە مەترسییەكانی تاوانی ئەلیكرۆنی بپارێزن، لەهەمانكاتدا لەژێر هیچ پاساوێك پەنا بۆ خراپ بەكارهێنانی ئامرازەكانی پەیوەندی نەبەن. هەروەها هاندانی هاوڵاتیان بۆ تۆماری سكاڵای یاسایی لەكاتی پێشێلی مافەكانیاندا، زۆرجار چاوپۆشی خەڵك لە مافەكانیان، رێژەی تاوانەكە زیاتر دەكات. فاكتەرێكیتری بایەخی ئەم پرۆسەیە، هاریكاریی جەماوەرە لەگەڵ دامەزراوە فەرمییەكان بۆ دۆزینەوەی تاوانباران، هەروەها ریپۆرتی ئەو ئەكاونت و پەیجانەش كە زیان بەكۆمەڵگای كوردەواری دەگەیەنن تا كۆمپانیاكانی ئینتەرنێت بەپشتبەستن بە ستانداردەكانی خۆیان، رووبەرووی داخستن و سزادانیان بكەنەوە.

3-ڕێكارە نێودەوڵەتییەكان؛ هاوپەیمانێتی لەگەڵ دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان بە ئەزموونێكی سەركەوتوو بۆ بەگژداچوونەوەی ئەم جۆرە تاوانە دادەنرێت. لەماوەی دوو دەیەی رابردوودا، هەڵمەتێكی فراوانی نێودەوڵەتی بۆ بەگژداچوونەوەی تاوانە سایبەرییەكان ئەنجام دەدرێت، دیارترینیان پرۆگرامی رێكخراوی نەتەوەیەكگرتووەكانە كە تائێستا كۆنگرەی جۆراوجۆری بۆ ڕێگەگرتن لە تاوان و دادوەریی لە سزاداندا لەلایەن ئەم رێكخراوەوە بەهاریكاریی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی سازدراوە[10].

حكومەتی هەرێمی كوردستان ئەركی سەرشانییەتی سود لەم هەڵمەتە نێودەوڵەتییە وەربگرێت لەڕووی مەشق و راهێنان بەدامەزراوەكانی بەگژداچوونەوەی تاوان، هەروەها وەرگرتنی تەكنەلۆژیای پێشكەوتووش تا بتوانێ لەگەڵ بەرەی دژایەتی تاوانی ئەلیكترۆنیدا هەنگاو بنێت.

سەرچاوەكان؛

سەرچاوە كوردییەكان:

-د.سامان فەوزی: راگەیاندن لە سایەی یاسادا، لە بڵاوكراوەكانی چوارچرا، چاپی یەكەم، 2009.

-عەبدولقادر ساڵح: ڕووماڵی ڕۆژنامەوانی تایبەت بە هەواڵی تاوانكاری و ڕووداو و دادگاكان، چاپی یەكەم 2016

-د.كارزان محەمەد: رۆژنامەنووس و تاوانەكانی راگەیاندن، لەبڵاوكراوەكانی چاوی كورد، چاپی سێیەم، 2022.

سەرچاوە عەرەبییەكان:

-بیداء صلاح الدین جاسم: المسؤلیة الجنائیة عن التحرش الاكترونی، المركز العربی للنشرو التوزیع، الطبعة الاولی، 2020م.

-د.عادل عزام سقف الحيط: جرائم الذم و القدح و التحقير المرتكبة عبر الوسائط الاكترونية، الناشر: دار الثقافة للنشر والتوزيع، 2015.

-الدكتور محمود عامر: المسؤلیة الجنائیة عن جرائم الاغتیال المعنوی فی مجال الاعلام، مركز الدراسات العربية، مصر، 2022

سەرچاوە فارسییەكان:

-فرهودی نیا، حسن: پیشگیری از وقوع جرم، ویژەنامه دومین کارگاه علمی، کاربردی مدیریت پیشگیری از وقوع جرم و آسیبهای اجتماعی (تبریز)، 1390

-لازرژ، کریستین: درآمدی بر سیاست جنایی، ترجمۀ علـی حسـین نجفـی ابرنـدآبادی، انتشـارات میـزان، چـاپ دوم، تابستان 1390.

سەرچاوە ئینگلیزیییەكان:

-Donner, Christopher M. Marcum b, Catherine D. Jennings c, Wesley G. Higgins d, George E. Banfield, Jerry. (2014). Low self-control and cybercrime: Exploring the utility of the general theory of crime beyond digital piracy. Computers in Human Behavior. 34 (2014) 165–172.

-United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC) (2015). “13th UN Congress on Crime Prevention and Criminal Justice, Doha, Doha Declaration on Integrating Crime Prevention and Criminal Justice”, into the Wider United Nations Agenda to Address Social and Economic Challenges and to Promote the Rule of Law at the National and International Levels, and Public Participation, 12 –19.

[1]-د.عادل عزام سقف الحيط: جرائم الذم و القدح و التحقير المرتكبة عبر الوسائط الاكترونية، دار الثقافة للنشر والتوزيع، 2015، ص 115.

[2] – لازرژ، کریستین: درآمدی بر سیاست جنایی، ترجمۀ علـی حسـین نجفـی ابرنـدآبادی، انتشـارات میـزان، چـاپ دوم، تابستان 1390، ص (40).

[3]– Donner, Christopher M. Marcum b, Catherine D. Jennings c, Wesley G. Higgins d, George E. Banfield, Jerry. (2014). Low self-control and cybercrime: Exploring the utility of the general theory of crime beyond digital piracy. Computers in Human Behavior. 34 (2014) 165–172.

[4] -الدكتور محمود عامر: المسؤلیة الجنائیة عن جرائم الاغتیال المعنوی فی مجال الاعلام، مركز الدراسات العربية، مصر، 2022، ص (14).

[5] – د.سامان فەوزی: راگەیاندن لە سایەی یاسادا، لە بڵاوكراوەكانی چوارچرا، چاپی یەكەم، 2009، لا 18.

[6]-بیداء صلاح الدین جاسم: المسؤلیة الجنائیة عن التحرش الاكترونی، المركز العربی للنشرو التوزیع، الطبعة الاولی، 2020م، ص (8).

[7]-د.كارزان محەمەد: رۆژنامەنووس و تاوانەكانی راگەیاندن، لەبڵاوكراوەكانی چاوی كورد، چاپی سێیەم، 2022، لا (296).

[8]– عەبدولقادر ساڵح: ڕووماڵی ڕۆژنامەوانی تایبەت بە هەواڵی تاوانكاری و ڕووداو و دادگاكان، چاپی یەكەم 2016، لا (26).

[9] – فرهودی نیا، حسن: پیشگیری از وقوع جرم، ویژەنامه دومین کارگاه علمی، کاربردی مدیریت پیشگیری از وقوع جرم و آسیبهای اجتماعی (تبریز)، 1390، ص (27).

[10]– United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC) (2015). “13th UN Congress on Crime Prevention and Criminal Justice, Doha, Doha Declaration on Integrating Crime Prevention and Criminal Justice”, into the Wider United Nations Agenda to Address Social and Economic Challenges and to Promote the Rule of Law at the National and International Levels, and Public Participation, 12 –19.