“پێشەکی”
نەتەوەسازی یەکێک لە گرینگترین پرۆسە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی سەردەمی مۆدێرنە. نەتەوەکان تەنیا لەسەر بنەمای سنووری جوگرافی یان پێکهاتە یاسایییەکان دروست نابن، بەڵکوو بۆ بەردەوامی و جێگیربوونی خۆیان پێویستییان بە “گێڕانەوە” هەیە؛ ئەو گێڕانەوانەی کە ڕابردوو، ئێستا و داهاتووی کۆمەڵگەیەک پێکەوە گرێ دەدەن و لەنێوان کەسانی نەناسیاودا، هەستی هاوپەیوەندی و سەرپشکبوون دروست دەکەن. چیرۆک، چ لە قاڵبی ئەفسانە، حماسه، ڕۆمان، مێژوونووسی، یادەوەرییە بەکۆمەڵەکان یان تەنانەت میدیا مۆدێرنەکاندا بێت، ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە داڕشتنی خەیاڵدانی نەتەوەییدا دەگێڕێت. زۆرێک لە بیرمەندانی بواری نەتەوەسازی پێیان وایە نەتەوە پێش ئەوەی واقیعێکی بەرجەستە بێت، “کۆمەڵگەیەکی خەیاڵکرد”ـە کە لە ڕێگەی گێڕانەوە و چیرۆکە هاوبەشەکانەوە بوونیاد دەنرێت. لە جیهانی مۆدێرندا، دەوڵەتەکان و بزووتنەوە ناسیۆنالیستییەکان بۆ دروستکردنی یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی، ڕەوایی سیاسی و ناسنامەی بەکۆمەڵ، چیرۆکە نەتەوەیییەکانیان بەکار هێناوە. ئەم چیرۆکانە جاروبار لەسەر بنەمای ڕاستیی مێژوویی و جاروباریش لەسەر بنەمای ئەفسانە، یادەوەرییە هەڵبژێردراوەکان و پاڵەوانسازییە کولتوورییەکان دەخوڵقێندرێن. هەر بۆیە، لێکۆڵینەوە لە ڕۆڵی چیرۆک لە نەتەوەسازیدا، تەنیا بابەتێکی ئەدەبی نییە، بەڵکوو پەیوەندیی ڕاستەوخۆی بە کایەکانی سیاسەت، کۆمەڵناسی، فەلسەفە و دەروونناسییەوە هەیە.
لەم کورتە وتارەدا هەوڵم داوە بە ڕوانگەیەکی بەربڵاو ڕۆڵی چیرۆک لە پرۆسەی نەتەوەسازیدا تاوتوێ بکەم و نیشانی بدەم چۆن گێڕانەوەکان دەتوانن ناسنامەی نەتەوەیی دروست بکەن، بەهێزی بکەن یان تەنانەت سەرلەنوێ دایبڕێژنەوە.
“چیرۆک و نەتەوەسازی لە ڕوانگەی سیاسییەوە”
لە تیۆرییە مۆدێرنەکانی ناسیۆنالیزمدا، نەتەوە نەک وەک دیاردەیەکی سرووشتی، بەڵکوو وەک پێکهاتەیەکی سیاسی و کولتووری سەیر دەکرێت. یەکێک لە گرینگترین بیرمەندانی ئەم بوارە، “بێنێدیکت ئەندەرسۆن”ە (Benedict Anderson) کە نەتەوە بە “کۆمەڵگەیەکی خەیاڵکرد” پێناسە دەکات؛ کۆمەڵگەیەک کە ئەندامەکانی هەرگیز زۆربەی یەکتر نابینن و ناناسن، بەڵام لە مێشکی خۆیاندا هەستی سەرپشکبوونی هاوبەشیان هەیە. لەو چوارچێوەیەدا، چیرۆک ڕۆڵی سەرەکی لە خولقاندنی ئەم “خەیاڵە بەکۆمەڵە”دا دەگێڕێت. دەوڵەتەکان لە ڕێگەی کتێبی قوتابخانەکان، مێژووی فەرمی، میدیاکان، فیلم و ئەدەبیاتەوە، چیرۆکگەلێک سەبارەت بە بنەچەی نەتەوە، پاڵەوانە مێژوویییەکان و دوژمنە هاوبەشەکان بەرهەم دەهێنن. ئەم گێڕانەوانە ئەو باوەڕە لای هاووڵاتییان دروست دەکەن کە ئەوان بەشێکن لە چارەنووسێکی مێژوویی هاوبەش. “ئێریک هابزبام” (Eric Hobsbawm) پێی وابوو زۆرێک لە نەریتە نەتەوەیییەکان لە ڕاستیدا نەریتە داهێنراوەکانن؛ واتە دەوڵەتەکان و بژاردە سیاسییەکان بۆ دروستکردنی یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی، ڕێوڕەسم، هێما و گێڕانەوەگەلێک دەخوڵقێنن کە ڕواڵەتێکی کۆن و دێرینیان هەیە.
لە ڕوانگەی سیاسییەوە، چیرۆک سێ ئەرکی گرینگی لە نەتەوەسازیدا هەیە:-
- ڕەواییدان بە دەوڵەت: دەوڵەتەکان بە مێژووسازی، بوونی خۆیان بە سرووشتی و ڕەوا نیشان دەدەن. بۆ نموونە بەکارهێنانی ئەفسانە مێژوویییەکان بۆ چەسپاندنی مافی مێژوویی لەسەر خاکێک.
- دروستکردنی دوژمنی هاوبەش: چیرۆکە نەتەوەیییەکان زۆربەی کات لەسەر بنەمای بەراوردی نێوان “ئێمە” و “ئەوانی دیکە” دروست دەبن. هەبوونی دوژمنێکی دەرەکی یان ناوخۆیی، هاوپەیوەندیی نەتەوەیی بەهێزتر دەکات.
- بەرجەستەکردنەوەی ناسنامەی نەتەوەیی: گێڕانەوە سیاسییەکان لە ڕێگەی پەروەردە و میدیاوە، ناسنامەی نەتەوەیی نەوە بۆ نەوە دەگوازنەوە.
“ڕۆڵی چیرۆک لە نەتەوەسازیدا لە ڕوانگەی کۆمەڵناسییەوە”
کۆمەڵناسیی نەتەوەسازی جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە کۆمەڵگە بەبێ “مانا” و “یادەوەریی هاوبەش” نابێت بە نەتەوە. چیرۆکەکان ئامرازی سەرەکین بۆ گواستنەوەی ئەم مانایە. کۆمەڵناسان پێیان وایە گێڕانەوە نەتەوەیییەکان جۆرێک لە “سەرمایەی هێمایی” بەرهەم دەهێنن. تاکەکان بە بیستنی چیرۆکە هاوبەشەکان، هەست دەکەن بەشێکن لە کۆمەڵگەیەکی مێژوویی، ئەمەش یارمەتیی متمانەی کۆمەڵایەتی و هاوپێوەندیی گشتی دەدات. “کارڵ دۆیچ” (Karl Deutsch) پێی وابوو نەتەوە ئەو کاتە دروست دەبێت کە خەڵک بتوانن لەنێو توڕێکی پەیوەندیی هاوبەشدا بەشدار بن. چیرۆکە نەتەوەیییەکان بەزۆری ئەم توخمە گێڕانەوانەیان تێدایە: پاڵەوانە مێژوویییەکان، سەردەمی زێڕینی ڕابردوو، ئازار و قوربانیبوونی نەتەوە و هیوا بۆ داهاتوو. هەروەها کۆمەڵناسە ڕەخنەگرەکان هۆشداری دەدەن کە گێڕانەوە نەتەوەیییەکان هەمیشە بێلایەن نین، بەڵکوو ڕەنگدانەوەی پەیوەندییەکانی دەسەڵاتن و زۆرجار دەبنە هۆی پەراوێزخستنی دەنگی کەمینەکان.
“چیرۆک و نەتەوەسازی لە ڕوانگەی فەلسەفییەوە”
لە ڕوانگەی فەلسەفەوە، چیرۆک ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە دروستکردنی “مانا”دا دەگێڕێت. مرۆڤ بەبێ گێڕانەوە ناتوانێت لە ڕابردوو و داهاتووی خۆی تێبگات. فەیلەسووفانی هێرمینۆتیک (Hermeneutics) پێیان وایە ناسنامەی مرۆڤ لە بنەڕەتدا گێڕانەوەیییە؛ واتە مرۆڤەکان خۆیان لە ڕێگەی ئەو چیرۆکانەوە پێناسە دەکەن کە سەبارەت بە خۆیان دەیگێڕنەوە. ئەم لۆژیکە بۆ نەتەوەش ڕاستە. “ئەنتۆنی سمیت” (Anthony D. Smith) جەخت لەسەر گرنگیی ئەفسانە، یادەوەری و هێماکان دەکاتەوە. ئەو پێی وایە نەتەوەکان تەنیا بەرهەمی مۆدێرنیتە نین، بەڵکوو لەسەر بنەمای یادەوەرییە مێژوویییەکان و ئەفسانە نەتەوەیییەکان بوونیاد نراون. لە ڕوانگەی فەلسەفەی وجودیشەوە (Existentialism)، چیرۆکە نەتەوەیییەکان ڕۆڵێکی گرینگ لە وڵامدانەوەی پێویستیی مرۆڤ بۆ مانا و ئینتیما دەگێڕن. مرۆڤی مۆدێرن، بەتایبەت لە کۆمەڵگە ئاڵۆز و پیشەسازییەکاندا، زۆرجار ڕووبەڕووی هەستی تەنیایی و… دەبێتەوە. گێڕانەوە نەتەوەیییەکان دەتوانن جۆرێک لە مانای بەکۆمەڵ بخوڵقێنن و هەستی پەیوەندی بە ڕابردوو، کولتوور و چارەنووسی هاوبەش بە تاکەکان ببەخشن. فەیلەسووفانی وەک “پۆڵ ڕیکۆر” (Paul Ricoeur) پێیان وابوو ناسنامەی مرۆڤ بەبێ گێڕانەوە تێگەیشتنی بۆ ناکرێت؛ چونکە مرۆڤەکان ژیانی خۆیان لە قاڵبی چیرۆکدا مانا دەکەن. هەمان بابەت بۆ نەتەوەکانیش ڕاستە. نەتەوەکان لە ڕێگەی گێڕانەوەی یادەوەرییە مێژوویییەکان، ئەفسانەکان و گێڕانەوە هاوبەشەکان، جۆرێک لە بەردەوامیی مانایی لەنێوان نەوەکاندا دروست دەکەن. لەم ڕوانگەیەوە، چیرۆکی نەتەوەیی تەنیا ئامرازێکی سیاسی نییە، بەڵکوو پێکهاتەیەکی فەلسەفییە بۆ تێگەیشتن لە بوونی بەکۆمەڵ و پێناسەکردنی پێگەی مرۆڤ لە مێژوو و کۆمەڵگەدا.
“چیرۆک و نەتەوەسازی لە ڕوانگەی دەروونناسییەوە”
دەروونناسیی کۆمەڵایەتی نیشان دەدات کە مرۆڤەکان پێویستییەکی قووڵیان بە سەرپشکبوون و ئینتیما بۆ گرووپێک هەیە. نەتەوە یەکێکە لە گرینگترین شێوەکانی ئەم ئینتیمایە و چیرۆکیش ئامرازی سەرەکیی شێوەپێدانیەتی. لە ڕوانگەی دەروونناسییەوە، چیرۆکە نەتەوەیییەکان چەند کارکردێکیان هەیە:-
- دروستکردنی ناسنامەی بەکۆمەڵ: تاکەکان تێدەگەن کە “کێن”
- کەمکردنەوەی دڵەڕاوکێی کۆمەڵایەتی: لە کاتی قەیراندا، چیرۆکەکانی خۆڕاگری و سەرکەوتن هەستی ئاسایشی دەروونی دەبەخشن.
- گواستنەوەی جۆش و خرۆش: چیرۆکەکان لە داتا وشکە مێژوویییەکان زیاتر کاریگەرییان لەسەر مێشک هەیە.
لە ڕوانگەی دەروونناسیی ناسینەوەوە، چیرۆکە نەتەوەیییەکان ڕۆڵێکی قووڵیان لە داڕشتنی “یادەوەریی بەکۆمەڵ” و نموونە هزرییەکانی کۆمەڵگەدا هەیە. مرۆڤەکان بەزۆری لە ڕێگەی گێڕانەوەکانەوە لە جیهان تێدەگەن، نەک لە ڕێگەی داتا و زانیارییە خاوەکان؛ هەر بۆیە، ئەو چیرۆکانەی پەیوەستن بە نەتەوەوە، دەتوانن تێڕوانینی تاکەکان بۆ مێژوو، ناسنامە و تەنانەت داهاتووی سیاسییان پێک بهێنن. کاتێک منداڵان و مێردمنداڵان لە تەمەنێکی زووەوە لەگەڵ چیرۆکەکانی پاڵەوانە نەتەوەیییەکان، خەباتە مێژوویییەکان یان ئازارە بەکۆمەڵەکان ئاشنا دەبن، ئەم گێڕانەوانە دەبنە بەشێک لە پێکهاتەی زەینی و سۆزداریی ئەوان. دەروونناسان پێیان وایە ئەم جۆرە گێڕانەوانە دەتوانن هەستی خۆبەرزنرخاندنی بەکۆمەڵ، متمانەی کۆمەڵایەتی و وەفاداری بۆ گرووپ بەهێز بکەن. بەڵام، ئەگەر ئەم چیرۆکانە لەسەر بنەمای ڕق، قوربانیسازیی تووندڕەوانە یان دوژمنسازیی هەمیشەیی بوونیاد بنرێن، ڕەنگە ببنە هۆی دروستبوونی دەمارگیری، دڵەڕاوکێی کۆمەڵایەتی و ڕەفتارە تووندڕەوەکان. کەواتە، ناوەڕۆکی دەروونیی گێڕانەوە نەتەوەیییەکان، کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر تەندروستی دەروونیی گشتی و کولتووری سیاسیی کۆمەڵگە هەیە.
“ڕۆڵی ئەدەبیات و چیرۆکنووسی لە نەتەوەسازیدا”
ئەدەبیات یەکێک لە بەهێزترین ئامرازەکانی نەتەوەسازی بووە. ڕۆمان، شیعر، حماسە و فۆلکلۆر، خەیاڵدانی نەتەوەیییان دروست کردووە. نووسەران بە خولقاندنی پاڵەوانی نەتەوەیی و بەکارهێنانی زمانی دایکی، هەستی ناسنامەیان بەهێز کردووە. لە زۆرێک لە کۆمەڵگەکاندا، شاعیران و نووسەران ڕۆڵی ڕۆشنبیرانی نەتەوەسازییان گێڕاوە. ئەوان نەک تەنیا بەرهەمی ئەدەبی، بەڵکوو خەیاڵدانی سیاسیی نەتەوەیەکیان نەخشاندووە. لەلایەکی ترەوە، ئەدەبیات دەتوانێت ببێتە ئامرازێک بۆ ڕەخنەگرتن لە گێڕانەوە فەرمییەکانی دەوڵەت و دەنگی ئەو کەسانە ببیستێت کە لە مێژووی فەرمیدا سڕدراونەتەوە. ئەدەبیات هەروەها لە پرۆسەی نەتەوەسازیدا، ڕۆڵێکی گرینگ لە بووژاندنەوەی زمانی نەتەوەیی دەگێڕێت. زۆرێک لە بزووتنەوە نەتەوەیییەکان لە ئەورووپا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەمریکای لاتین، لە ڕێگەی شیعر، ڕۆمان و فۆلکلۆرەوە، زمانە ڕەسەنەکانیان لە پەراوێزەوە بۆ چەقی ناسنامەی نەتەوەیی گواستەوە. زمان تەنیا ئامرازێکی پەیوەندی نییە؛ بەڵکوو هەڵگری یادەوەریی مێژوویی، هەستە بەکۆمەڵەکان و جیهانبینیی کولتووریی نەتەوەیەکە. هەر بۆیە، نووسەران و شاعیران زۆرجار وەک پارێزەرانی ناسنامەی نەتەوەیی دەناسرێن. لە زۆرێک لە کۆمەڵگەکاندا، بڵاوکردنەوەی بەرهەمە ئەدەبییەکان بە زمانی دایکی، وەک جۆرێک لە بەرگریی کولتووری لە دژی باڵادەستیی سیاسی و کولتووری ئەژمار کراوە. “ئەنتۆنی سمیت” پێی وایە زمان و ئەفسانە ئەدەبییەکان، کاکڵەی سەرەکیی بەردەوامیی ناسنامە نەتەوەیی و نەتەوەیییەکان پێک دەهێنن و بێ ئەوان، نەتەوەسازیی جێگیر کارێکی دژوار دەبێت.
لەلایەکی تریشەوە، ئەدەبیات دەتوانێت لەنێوان نەوە جیاوازەکانی نەتەوەیەکدا بەستەرێکی سۆزداری دروست بکات. چیرۆک و ڕۆمانە نەتەوەیییەکان، ئەزموونە مێژوویییەکان لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر دەگوازنەوە و دەبنە هۆی دروستبوونی “یادەوەریی مێژووییی هاوبەش”. بۆ نموونە، ئەو گێڕانەوانەی پەیوەندییان بە جەنگ، کۆچی زۆرەملێ، بەرگری یان ئازاری بەکۆمەڵەوە هەیە، نەک تەنیا ڕابردوو دەپارێزن، بەڵکوو کاریگەری لەسەر تێڕوانینی سیاسی و کۆمەڵایەتیی نەوەکانی داهاتووش دادەنێن. دەروونناسە کولتوورییەکان پێیان وایە مرۆڤەکان پێش ئەوەی پەیوەندی بە داتا مێژوویییەکانەوە بگرن، لەگەڵ گێڕانەوە مرۆیی و سۆزدارییەکاندا هاوخەمی و هاوژانی نیشان دەدەن. هەربۆیە، ئەدەبیات توانایەکی باڵای هەیە لە گۆڕینی مێژوو بۆ ئەزموونێکی زیندوو و سۆزداری؛ ئەزموونێک کە دەتوانێت هەستی ئینتیما و سەرپشکبوونی نەتەوەیی قووڵتر بکاتەوە.
“ڕەخنەیەک لە گێڕانەوە نەتەوەیییەکان”
ئەگەرچی چیرۆکەکان دەبنە هۆی یەکگرتوویی، بەڵام هەمیشە ڕاستیتەوەر نین. زۆرێک لە نەتەوەکان بە هەڵبژاردنی بژاردەیی مێژوو، هەندێک واقیع گەورە دەکەن و هەندێکی تریش دەسڕنەوە. گرینگترین ڕەخنەکان بریتین لە: سڕینەوەی گێڕانەوەی کەمینەکان؛ ئەفسانەسازیی تووندڕەوانە؛ دروستکردنی دوژمنی سیاسی بۆ بەرژەوەندیی دەسەڵات و شێواندنی مێژوو.
“ئەنجام”
چیرۆک یەکێک لە بنەڕەتیترین توخمەکانی پرۆسەی نەتەوەسازییە. نەتەوەکان تەنیا لە ڕێگەی پێکهاتە سیاسی یان ئابوورییەکانەوە دروست نابن، بەڵکوو بۆ بەردەوامیی خۆیان پێویستییان بە گێڕانەوەگەلێک هەیە کە هەستی چارەنووسی هاوبەش لەنێوان تاکەکاندا دروست بکات. نەتەوەسازییەکی دیموکراتیک پێویستی بە گێڕانەوەگەلێکی چەنددەنگ، ڕەخنەگرانە و گشتگیر هەیە؛ گێڕانەوەگەلێک کە هاوپەیوەندی بەبێ سڕینەوەی جیاوازییەکان بگەیەننە ئەنجام.
سەرچاوە؛
- Imagined Communities. London: Verso, 1983.
- Nations and Nationalism since 1780. Cambridge University Press, 1990.
- The Ethnic Origins of Nations. Oxford: Blackwell, 1986.
- Deutsch, Karl. Nationalism and Social Communication. MIT Press, 1966.
- Hobsbawm, Eric & Ranger, Terence. The Invention of Tradition. Cambridge University Press, 1983.
- Breuilly, John. Nationalism and the State. University of Chicago Press, 1994.
- Smith, Anthony D. Myths and Memories of the Nation. Oxford University Press, 1999.
- Howard, M. “National Narratives and Collective Identity.” Political Psychology Journal.
- Ringmar, Erik. “On the Ontological Status of the State.” European Journal of International Relations.
- Adler, Emanuel. “Narrative, Identity and National Construction.” International Theory Journal.
