زۆربەی كات، شەڕ و قەیران بە وێنەگەلێك لە كاولكاری، ئاوارەیی و تووندوتیژی لە زەینی ئێمەدا ڕەنگ دەدەنەوە، بەڵام ئەوەی كە كەمتر دەبیندرێت، كاریگەریی قووڵ و دوورودرێژی ئەم ڕووداوانە لەسەر ژیانی ڕۆژانەی خەڵك و پەیوەندی كۆمەڵایەتییە. شەڕ تەنها شارەكان ناڕوخێنێت، بەڵكوو پەیوەندییە مرۆییەكان، متمانەی كۆمەڵایەتی و ئاسایشی جەمعیش دەكەونە ژێر كاریگەرییەوە. لەنێو هەر قەیرانێكەوە، كۆمەڵگا ناچار بە خوگونجاندن، گۆڕانكاریی و هەندێ كات دیسان پێناسە كردنەوەی خۆیەتی. لە بارودۆخی شەڕ، پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانی حاڵەتی ئاسایی خۆیان لەدەست دەدەن. خێزانەكان لەبەر یەك هەڵدەوەشنەوە یان شێوازێكی نوێ پەیدا دەكەن، دامەزراوە كۆمەڵایەتییەكان لاواز دەبن و تاكگەلێك ناچارن بۆ مانەوە پشت بە تۆڕە ناڕەسمی و پەیوەندییە نزیكترەكان ببەستن. هاوكات، ترس و نەبوونی ئاسایش و بێمتمانەیی دەتوانێت مەودای تاك و گرووپەكان زیاد بكات و كۆمەڵگا بەرەو جەمسەربەندی ئاراستە بكات. زۆربەی كات ئەم گۆڕانكاریانە ئارام و هێدی هێدی ڕوو دەدەن، بەڵام كاریگەرییان چەندین ساڵ دوای كۆتایی هاتنی قەیران دەمێننەوە.
لەلایەكی دیكەوە، قەیرانەكان هەمیشە تەنها كاولكار نین. لە زۆربەی كۆمەڵگاكان، ئەزموونی هاوبەشی ڕەنج و هەڕەشە دەبێتە هۆی بیچمگرتنی هاوبەندی نوێ، بەشداریی خۆویستانە و هەستی بەرپرسیاریەتی جەمعی. خەڵك لە نەبوونی دامەزراوە كارامەكان، دەست بەكار دەبن و ڕێگاگەلێكی نوێ بۆ پشتیوانی كردن لە یەكتر دەبیننەوە. هەر ئەم پەرچەكردارە كۆمەڵایەتییانە دەتوانن بەستێن خوڵقێن نۆژەنكردنەوەی كۆمەڵگا لە سەردەمی دوای شەڕدا بن. شەڕ و قەیران وەك دوو دیاردەی بنەمایی لە ئەزموونی مرۆڤ، تەنها لە بواری سەربازی و سیاسیەوە شیاوی شیكاریی نین، ئەم دیاردانە پێكهاتە كۆمەڵایەتی، دەروونی، كولتووری و دامەزراوە كۆمەڵایەتییەكان بە قووڵی تووشی گۆڕان دەكەن. توێژینەوە جۆراوجۆرەكان پێشانیان داوە كە كاریگەریی شەڕ و قەیرانەكان واوەتر لە مردن و خەساری فیزیاییە و دیسان پێناسەكردنەوەی ڕۆڵەكان، بەها و پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانی لێدەكەوێتەوە. لە گۆشەنیگای كۆمەڵناسانەوە، شەڕ دەتوانێت سەرمایەی كۆمەڵایەتی بەرەو نەمان بەرێت، متمانەی كۆمەڵایەتی دابەزێنێت و تۆڕەكانی پەیوەندی لاواز بكات، هەروەها دەتوانێت سیستەمە پشتوانییەكانی خێزان و كۆمەڵگا تووشی پەریشانی بكات و بێتە هۆی دروستبوون یان تووندبوونی قەیرانە كۆمەڵایەتییەكان. قەیرانە كۆمەڵایەتییەكانیش بە دروستبوونی پشێوی، بێمتمانەیی بە دامەزراوەكان و دابەزینی ئاستی بەشداریی مەدەنی بەدواوەیە كە دەتوانێت بەستێنی بەریەككەوتنی جەمعی، لاوازكردنی یەكبوونی كۆمەڵایەتی و بەرفراوانی توتدوتیژی پێكهاتەیی لێ بكەوێتەوە. قەیرانەكانیش وەكو شەڕەكان پێكهاتەی دەسەڵات و پەیژەبەندی كۆمەلایەتی ڕووبەڕووی ئالەنگاری دەگاتەوە و دەتوانن بە دیسان پێناسەكردنەوەی شوناسی جەمعی، گۆڕانكاریی ڕۆڵە جێندەرییەكان و تەنانەت سەرهەڵدان یان داڕمانی بەها كولتوورییەكانی لێ بكەوێتەوە.
ئەم وتارە لە پێنج بەش، شیكاریی و تاوتوێی كارریگەرییەكانی شەڕ و قەیران لەسەر ژیانی كۆمەڵایەتی دەكات:-
1 ـ سەرمایەی كۆمەڵایەتی و متمانە.
2 ـ خێزان و دامەزراوە كۆمەڵایەتییەكان.
3 ـ شوناس و هاوبەندی كۆمەڵایەتی.
4 ـ شەڕ، قەیران و گۆڕانكاریی لە سەرباشقەكانی بەشداریی كۆمەلایەتی و سیاسی.
5 ـ دەرفەت و قەیرانەكانی دوای شەڕ و قەیران.
1ـ كاریگەریی شەڕ لەسەر سەرمایە و متمانەی كۆمەڵایەتی؛ یەكێك لە گرنگترین ڕەهەندە كۆمەڵایەتییەكانی شەڕ، كاریگەریی لەسەر سەرمایەی كۆمەڵایەتی و متمانە لە كۆمەڵگاكانە. سەرمایەی كۆمەڵایەتی بە تۆر، نۆرم و متمانەی هەمبەری دەگووترێت كە ئەگەری هاوكاری لە كۆمەڵگا دەستەبەر دەكات. توێژینەوەكان پێشانیان داوە لە بارودۆخی شەڕ، بەتایبەت لە ناوچەگەلێك كە تووندوتیژی ڕاستەوخۆ ئەزموون دەكرێت، متمانەی كۆمەڵایەتی بەتووندی دادەبەزێت. ئەم دابەزینە تەنها پەیوەندی نێوان تاكەكان نییە، بەڵكو لە ئاستی دامەزراوەییش دەبیندرێت، بە شێوەیەك كە متمانە كردن بە حكومەت، دامەزراوە گشتییەكان و دادپەروەری كۆمەڵایەتی بە هۆی شكست لە دابین كردنی ئاسایش و دادپەروەری كۆمەڵایەتی لاواز دەبێت. لێكۆڵینەوە بابەتییەكان لە شەڕی ڕووسیا و ئۆكرانیا پێشانیان داوە كە ئەزموونی تووندوتیژی دەبێتە هۆی دابەزینی ڕەفتارە كۆمەڵایەتییە بوونیادنەرەكان و متمانەی دامەزراوەیی دەبێت، بەتایبەت لە ناوچەگەلێك كە لە مەترسی دەرگیری ڕاستەوخۆ دان. بەمەیشەوە، هەرچەندە تووندوتیژی هۆكاری سەرەكی دابەزینی متمانەیە، بەڵام لە هەندێ حاڵەت ئەزموونە هاوبەشەكان هەڕەشە و مانەوە دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی هاوكارییە وردەكان لە نێوان گرووپە هاوپەیمانەكان، بەم مانایە كە تاكەكان لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ مەترسی هاوبەش ڕەنگە جەبری كۆمەلایەتی بۆ پشتیوانی لە یەكتر دروست بكەن، هەرچەندە ئەم هاوكاریانە زۆربەی كات سنووردار بە گرووپە ناوخۆییەكان دەمێنێتەوە و بۆ دەرەوەی ئەو ناگوازرێتەوە.
جیا لەوەی، شیكارییە بەرفراوانترەكان پێشانیان داوە كە شەڕەكان دەبنە هۆی دابەزینی ئاستی سەرمایەی كۆمەڵایەتی لە نێوان نەوەكانی داهاتوو، بەم مانایە كە ئەزموونە تووندەكانی تووندوتیژی و لاوازكردنی متمانەی كۆمەڵایەتی دەتوانێت بە شێوەی نێوان نەوەیی بگوازرێتەوە، كاریگەرییەك كە لەدرێژخایەندا كاریگەریی لەسەر بەشداری كۆمەڵایەتی، پەرەسەندنی سیاسی و یەكبوونی جەمعی كۆمەڵگا دادەنێت. كەوایە دەتوانین بڵێین شەڕ پێكهاتەی مادی كۆمەڵگا لەنێو دەبات و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان و متمانەی هەمبەریش دەسووتێنێت، پرۆسەیەك كە نۆژەنكردنەوەی ئەو پێویستی وەبەرهێنانی دوورودرێِژ و پرۆگرامی ورد و دروشتی كۆمەڵایەتی هەیە.
2 ـ كاریگەریی شەڕ لە سەر خێزان و دامەزراوە كۆمەڵایەتییەكان: شەڕ و قەیرانی كاریكەریی قووڵ لەسەر خێزان وەك دامەزراوەیی بنەمایی كۆمەڵایەتی هەیە. توێژینەوەكان پێشان دەدەن قەیرانە تووندوتیژەكان دەبنە هۆی گۆڕانی بەرفراوان لە پێكهاتەی خێزانی، ڕۆڵە كۆمەڵایەتییەكان و پرۆسەكانی پەیوەندی. لە بارودۆخی شەڕ، ڕەنگە خێزانەكان ڕووبەڕووی نەبوونی ئەندامانی خۆی، كۆچی ناچاری، جیابوونەوەی درێژخایەن و ترۆمای دەروونی بێتەوە كە هەموو ئەم هۆكارانە پرۆسە نۆرمییەكان و پەیوەندی نێوخۆیی خێزانی دەگۆڕێت. خوێندنەوە بابەتییەكان لە قەیرانەكانی ئەم دواییانە پێشان دەدەن كە ڕۆڵە نەریتییەكان لە خێزان دەگۆڕێت و ئەندامگەلێك كە ئەركی پشتیوانی ئابووری یان چاودێڕی منداڵەكانی لە ئەستۆ هەبووە ڕەنگە بە هۆی برینداری، مردن یان كۆچ نەتوانن ئەم ڕۆڵانە بگێڕن. گۆڕانكارییەكی وەها دیسان پێناسەكردنەوەی كاركردەكانی خێزانی لێدەكەوێتەوە و دەتوانێت بەرزبوونەوەی ناكۆكی، داڕمانی پەیوەندی سۆزداری و دابەزینی چۆنایەتی پەیوەندی لێ بكەوێتەوە. جیا لەمە، منداڵان و مێرمنداڵگەلێك كە لە ژینگەی شەڕدا گەشە دەكەن، ئەگەری زۆرتری بۆ تووش بوون بە كێشە دەروونی و كۆمەڵایەتییەكان لە داهاتوو هەیە كە ئەم بابەتە دەتوانێت ببێتە هۆی كێشەی خوێندن، پەراوێزكەوتنی كۆمەلایەتی و تێكچوونی پەیوەندی. ئەم كاریگەرییانە لە ئاسۆی كۆمەڵایەتی دروست خاوەنی دەرئەنجامی درێژخایەنە و نەوەكانی دواتر ڕووبەڕووی قەیرانی ئالۆز لە تواناییە كۆمەڵایەتییەكان و بەشداریی دەكاتەوە.
دامەزاروە كۆمەڵایەتییەكانیش لە بارودۆخی شەڕ تووشی كەموكۆڕی دەبن. ڕەنگە قوتابخانەكان، ناوەندەكانی تەندروستی، بنكە كولتووری و ڕێكخراوە كۆمەڵایەتییەكان تێك بچن یان توانایی ئۆپراسیۆنیەكانیان لە دەست بدەن كە ئەم بابەتە دەبێتە هۆی دابەزینی ئاستی دەستڕاگەیشتن بە ڕاژەی بنەمایی و بەرزبوونەوەی نایەكسانییە كۆمەلایەتییەكان. ئەم نایەكسانیانە دەتوانن كەڵێنی كۆمەلایەتی دوو بەرامبەر بكەن و ئەنجامی ئەو لاواز كردنی یەكبوونی كۆمەڵایەتییە. شەڕ و قەیرانە كۆمەڵایەتییەكان پێكهاتەی خێزان و دامەزراوە كۆمەڵایەتییەكان دەگۆڕن و دیسان بوونیادنانەوەی ئەم دامەزراوانە دوای كۆتایی تووندوتیژی، پێویستی بە پرۆگرامی كۆمەڵایەتی و دەروونی بەرفراوانە.
3ـ شوناسی كۆمەڵایەتی، هاوبەندی و جەمسەربەندی جەمعی: شەڕ و قەیران ڕۆڵی گرنگی لە دیسان پێناسەكردنەوەی شوناسی كۆمەڵایەتی و پرۆسە هاوبەندییەكان و جەمسەربەندی جەمعی هەیە. ئەزموونە تووندوتیژەكان و هەڕەشەی هاوبەش دەتوانن ببنە هۆی بەهێزبوونی هەستی گرووپی و هاوبەندی دەروونی لای ئەندامانی كۆمەڵگا یان گرووپ، بەڵام زۆربەی كات ئەم گرووپانە دەبنە هۆی بەرزبوونەوەی بێمتمانەیی و دوژمن زانینی لە ئاست “ئەویتری”. لێكۆڵینەوەكان پێشان دەدەن تاكگەلێك كە ئەزموونی تووندوتیژییان هەبووە ڕەنگە ئینتیمایەكی زۆرتریان بۆ بەشداری لە چالاكییە گرووپپەكان و پشتیوانی لە هاوجۆرەكانیان پێشان بدەن، بەڵام لە هەمان كاتیشدا، ئەم ئەزموومانە دەتوانن بێمتمانەیی و دوژمنایەتی لە ئاست گرووپەكانی دیكە پەرە پێبدەن و جەمسەربەندی كۆمەڵایەتی لێ بكەوێتەوە. زۆربەی كات دەرگیری چەكدارانە دەبێتە كاتالیزۆری شوناسی ئێتنیكی، ئایینی و نەتەوەیی. دەرئەنجامی ئەم دۆخە، بەهێزكردنی سنوورەكانی شوناس و داخستنی سنووری نێوان گرووپەكان. بەهێزكردنی شوناسی جەمعی لە كورت ماوەدا دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی هاوبەندی نێوخۆیی بەڵام لە درێژخایەندا توانایی كارلێكی نێوان گرووپەكان كەم دەكاتەوە و درێژە بە بەریەككەوتنەكان دەدات. ئەم دیاردە لە خوێندنەوە مێژوویی و هاوچەرخەكان چەندین جار بیندراوە.
جیا لەمە، قەیرانگەلێك وەكو شەڕ دەتوانن بەستێن بۆ سەرهەڵدان و بەهێزكردنی بژاردە شوناسیەكان و رابەری جەمعی دەستەبەر بكەن كە بە سوودوەرگرتن لە هەستی جەمعی، خوازیاری نۆژەنكردنەوەی شوناسی گرووپی بە شێوەی نوێ دەبن. ڕەنگە ئەم بابەتە لە هەندێ لە كۆمەڵگاكان بزوتنەوەی كۆمەڵایەتی و گۆڕانكاریی سیاسی لێبكەوێتەوە و لە كۆمەڵگاكانی دیكە بێتە هۆی جێگیربوونی نایەكسانییەكان و بەرزبوونەوەی دوژمنایەتییە كۆمەڵایەتییەكان. بۆیە، شەڕ و قەیران هاوكات دەتوانن هاوبەندی نێوخۆیی گرووپ بەهێز بكەن و كەلێنە كۆمەڵایەتییەكان قووڵتر بكەن، پرۆسەیەك كە بەردەوامی ئەو پێویستی بە پلانی زیرەكانەی كۆمەڵایەتی و كولتووری هەیە.
4ـ شەڕ، قەیران و گۆڕانكاریی لە سەرباشقەی بەشداریی كۆمەڵایەتی و سیاسی: شەڕ و قەیرانە گشتگیرەكان كاریگەریی قووڵی لەسەر سەرباشقەكانی بەشداریی كۆمەڵایەتی و سیاسی كۆمەڵگاكان دادەنێت و شێوازی ڕەفتاری تاكەكان لەگەڵ دامەزراوە ڕەسمی و ناڕەسمییەكان بە شێوەی بنەمایی دەگۆڕن. لەبارودۆخی ئاسایی، بەشداریی كۆمەڵایەتی و سیاسی لە چوارچێوەگەلێك وەك چالاكییە مەدەنییەكان، ئەندامیەتی لە ڕێكخراوە كۆمەڵایەتییەكان و ئامادەبوون لە پرۆسەكانی بڕیاردان بیچم دەگرێت، بەڵام لە سەردەمی شەڕ و قەیران، ئەم سەرباشقانە تووشی دابڕان، لادان یان دیسان پێناسەكردنەوە دەبن. توێژینەوە كۆمەڵناسانەكان پێشان دەدەن كە نائەمەنی، نائارامی و بێمتمانەیی دامەزراوەیی لە گرنگترین هۆكارەكانن كە بەشداریی ڕەسمی دادەبەزێنن و تاكەكان لە پەیوەندی لەگەڵ پێكهاتە سیاسییە هەبووەكان دوور دەكەنەوە. لەهەمان كاتدا، شەڕ دەتوانێت بیچمگرتنی سەرباشقە نوێیەكان لە بەشداریی ناڕەسمی لێبكەوێتەوە. لە زۆربەی كۆمەڵگاكانی دەرگیری قەیران، توڕەكانی خۆیارمەتیدان، گرووپە خۆبەخشە لۆكاڵی و شێوازەكانی یارمەتی نادامەزراوەیی جێگرەوەی پێكهاتە ڕەسمییە ناكارامەكان دەگرنەوە. ئەم جۆرە بەشدارییە كۆمەڵایەتییە، زۆربەی كات كورتخایەن و پەرچەكردارییە، بەڵام ڕۆڵی گرنگی لە پاراستنی لانیكەم لە یەكبوونی كۆمەڵایەتی و وەڵامدانەوە بە پێویستییە خێراكانی كۆمەڵگا دەگێڕن. تۆرگەلێكی وەها دەتوانن پایەیەك بۆ نۆژەنكردنەوەی بەشداری مەدەنی لە قۆناغی پۆست قەیران بن.
لەلایەكی دیكەوە، شەڕ و قەیران دەتوانن ڕادیكالیزە بوونی كردارە سیاسییەكانی لێبكەوێتەوە. ئەزموونی بێبەشبوون, بەشداری و نایەكسانی، بەتایبەت لە لای نەوە گەنجەكان، ڕەنگە متمانەكردن بە شێوازە ئاشتیخوازەكانی بەشداری لاواز بكات و بەستن بۆ ئینتیما بە شێوازی تووندتری كرداری سیاسی بخوڵقێنێت. ئەم بارودۆخە لە حاڵەتێكدا كە لەگەڵ لاوازی دامەزراوە نێوانگیرەكان و نەبوونی كاناڵە یاساییەكانی بەشداری هاوڕێ بێت، دەتوانێت لە درێژخایەن ئارامی كۆمەڵایەتی ڕ,وبەڕووی مەترسی بكاتەوە. بە گشتكۆیی، شەڕ و قەیران لەگەڵ گۆڕانكاریی سەرباشقەكانی بەشداری كۆمەڵایەتی و سیاسی، هەم دەرفەتگەلێك بۆ سەرهەڵدانی شێوازە نوێیەكانی هاوبەندیە كۆمەڵایەتی دروست دەكەن و هەمیش قەیرانگەلێكی جیدی بۆ نۆژەنكردنەوەی متمانە و بەشداری دامەزراوەیی دروست دەكەن. ئەم بارودۆخە پێویستی بە سەرنج پێدانی پلان دانەرانی كۆمەلایەتی لە سەردەمی پۆست قەیران هەیە.
5 ـ دەرفەتەكان و قەیرانەكانی دوای شەڕ و قەیران: كۆتایی شەڕ یان قەیرانی كۆمەڵایەتی بە مانای كۆتایی كاریگەریی ئەو نییە. دوای قەیران، قۆناغێكی نوێ لەگەڵ قەیرانەكان و دەرفەتە جیاوازەكان دەست پێدەكات. ئەزموونی هاوبەشی قەیران دەتوانێت بەستێن بۆ نۆژەنكردنەوەی كۆمەڵایەتی و دروستكردنی چالاكییە نوێیەكانی بەشداریی بێت. توێژینەوەكان پێشانیان داوە كە لە هەندێ لە كۆمەڵگاكان، دوای كۆتایی تووندوتیژی، خەڵك ڕوو لە بەشداریی سیاسی و كۆمەڵایەتی دەنن، هەوڵ بۆ باشتركردنی بارودۆخی ئابووری و كۆمەڵایەتی بەهێز كردووە و هەوڵ بۆ نۆژەنكردنەوەی دامەزراوە كۆمەڵایەتییەكان دەدەن. ئەم گوڕوتینەی نۆژەنكردنەوە دەتوانێت بە سەرهەڵدانی دامەزراوە مەدەنییە نوێیەكان، تۆڕی پشتیوانی جەمعی و داهێنان لە پلاندانانی كۆمەلایەتی لێ بكەوێتەوە. بەمەیشەوە، ئەم دەرفەتانە قەیرانی گەورە لەگەڵ خۆیان دێنن. یەكێك لە گرنگترین قەیرانەكان، بەردەوامی كاریگەریی دەڕوونی و كۆمەڵایەتی شەڕ لە درێژخایەنە. ڕەنگە تاكەكان تووشی تێكچوونی دەروونی، نەبوونی متمانە و دابەزیینی ئاستی توانایی بەشداریی بن كە نۆژەنكردنەوەی كۆمەڵایەتی ئالۆزتر دەكات. لەلایەكی دیكەوە، پرۆسەی نۆژەنكردنەوەی كۆمەڵایەتی پێویستی بە بەشداری چالاكی دامەزراوە حكومییەكان، ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان و كۆمەڵگای مەدەنی هەیە. نەبوونی وەبەرهێنانە كۆمەڵایەتییەكان و نایەكسانییە پیكهاتەییەكان ڕەنگە دووبارەبوونەوەی ناكۆكی و گەڕانەوە بۆ تووندوتیژییە وردە كۆمەلایەتییەكانی لێبكەوێتەوە. بۆیە، دەبێت پلانەكانی دوای شەڕ چڕ ببنەوە سەر بەهێزكردنی سەرمایەی كۆمەڵایەتی، پشتیوانی دەروونی و تێكەڵ كردنی كۆمەڵایەتی. شەڕ و قەیران لاوازكردنی پێكهاتە كۆمەڵایەتییەكانی لێدەكەوێتەوە، بەڵام بە بەڕێوەبردنی زیرەكانەی كۆمەڵایەتی و پرۆگرامی پشتیوانی دەتوانین لەم ئەزموونانە وەك دەرفەتێك بۆ نۆژەنكردنەوە و بەتواناكردنی كردنی كۆمەڵایەتی سوود وەربگرین.
شەڕ و قەیران لە بواری كۆمەڵایەتییەوە دیاردەگەلێكی فرەڕەهەندن كە كاریگەریی قووڵ و بەفراوانی لەسەر ژیانی جەمعی هەیە. ئەم كاریگەریانە لەلایەك لەنێوچوونی پێكهاتە دامەزراوەیی و مرۆییەكانی لێدەكەوێتەوە و لەلایەكی دیكەوە تۆڕەكانی متمانە، شوناسی كۆمەڵایەتی، ڕۆڵە جێندەرییەكان و دامەزراوە كۆمەڵایەتییەكان دەگۆڕن. توێژینەوەكان پێشانیان داوە كە ئەزموونی تووندویژی دەتوانێت سەرمایەی كۆمەڵایەتی دابەزێنێت، متمانەی كۆمەڵایەتی و دامەزراوەیی لاواز بكات، پێكهاتەی خێزان تێك بدات و دیسان پێناسەكردنەوەی ڕۆڵە كۆمەڵایەتییەكانی لێ بكەوێتەوە. لەلایەكی دیكەوە قەیرانەكان دەتوانن بەستێن بۆ دیسان پێناسەكردنەوەی شوناسە جەمعییەكان، بەربزونەوەی بەشداری و داهێنانی كۆمەڵایەتی دەستەبەر بكەن، بە تایبەت ئەگەر ستراتیژی دوای شەڕ لەسەر نۆژەنكردنەوەی كۆمەڵایەتی، پشتیوانی دەروونی و بەهێزكردنی سەرمایەی كۆمەڵایەتی ئاراستە كرابێت. تێگەیشتن لە رۆڵی شەڕ و قەیران لە ژیانی كۆمەڵایەتی پێویستی بە شیكاریی دەركەوتە تێكدەرانەكان هەیە و دەبێت بە نۆژەنكردنەوەی كۆمەڵایەتی، دەرفەتە تازە سەرهەڵداوەكان و پیلانە كاریگەرییەكانی دەرفەتی ئامادەبوون بدات.
سەرچاوەكان؛
۱. کولیر، پل؛ هوفلر، آنکه؛ و همکاران. (۲۰۰۳). پیامدهای اقتصادی و اجتماعی منازعه: تحلیل مقایسهای بینکشوری. مجله World Development.
(Collier, P. et al., Economic and Social Impacts of Conflict: A Cross-Country Analysis).
۲. استاکهلم اسکول آو اکونومیکس. (۲۰۲۲). آیا جنگ مردم را به هم نزدیکتر میکند یا از هم دور میسازد؟ بررسی آثار اجتماعی جنگ بر اعتماد و همبستگی اجتماعی. مؤسسه دادههای خرد، مدرسه اقتصاد استکهلم.
(Does War Bring People Together or Drive Them Apart?).
۳. اسمیت، الیزابت؛ جانسون، مایکل. (۲۰۲۴). جنگ و سرمایه اجتماعی: شواهدی از جنگ روسیه و اوکراین.
Journal of Comparative Economics.
(Conflict and Social Capital: Evidence from the Russian War against Ukraine).
۴. رضوی، مهدی؛ همکاران. (۲۰۱۹).پیامدهای روانشناختی و اجتماعی جنگ بر جوامع انسانی.
فصلنامه علوم اجتماعی و انسانی مالزی.
(Overview on Psychological and Social Consequences of War).
۵. ایوانووا، ناتالیا؛ پتروف، سرگئی. (۲۰۲۵).تأثیر رویدادهای بحرانی بر خانواده و شیوههای حمایت روانشناختی برای مقابله با پیامدها.
European Journal of Trauma & Dissociation.
(Impact of Crisis Events on the Family and Technologies of Psychological Support).
۶. برک، ادموند؛ دیویس، ریچارد. (۲۰۱۸).جنگ و جامعه: چگونه منازعات مسلحانه ساختارهای اجتماعی را بازتعریف میکنند؟
Sociological Review.
(War and Society: How Conflicts Reshape Communities).
۷. گیدنز، آنتونی. (۱۳۹۲).جامعهشناسی. ترجمه: منوچهر صبوری. تهران: نشر نی.
(Giddens, Sociology).
۸. کاستلز، مانوئل. (۱۳۹۰).قدرت هویت. ترجمه: حسن چاووشیان.تهران: طرح نو.
(Castells, The Power of Identity).
