“پێشەکی”
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەهۆی شوێنە ستراتیژییەكەیەوە، یەکێکە لە گرنگترین ناوچەکانی جیهان بۆ ڕێگا و ڕێڕەوە بازرگانییەکان، گەرووی هورمز لەگەڵ ئەوەی هێشتا ناوەندی سەرەکی گواستنەوەی وزە و نەوتە بۆ بازاڕەکانی جیهان، بەڵام هەوڵەکانی وڵاتان بۆ دروستکردنی ئەلتەرناتیڤ وەک ڕێگاکانی سعودیە، ئیمارات و سوێس، نیشانەیەکی ڕوونە بۆ ئەوەی كە جیهان نایەوێت پشت تەنها بە یەک ڕێگای بازرگانی ببەستێت، دوای داخستنی ئەم گەروە لەلایەن ئێرانەوە لەجەنگی (ئەمریكا+ئیسرائیل و ئێران)دا، جیهان ئێستا لە دۆخێکدایە کە بەردەوام هەوڵ دەدات پشت بە گەرووی هورمز نەبەستێت و بەدیلی تر بدۆزێتەوە. لێكەوتەكانی جەنگ دەریخست داخستنی گەرووی هورمز دەبێتە هۆی قەیرانی گەورەی وزە، چونکە بەشێکی زۆری نەوت و وزەی جیهان لەم ڕێگایەوە تێدەپەڕێت. بۆ چارەسەرکردنی ئەم قەیرانە، وڵاتانی کەنداو هەوڵدەدەن بە پایپلاین (ڕێڕەوی بۆڕی یان لوولە) نەوتەکانیان بگوازنەوە بۆ دەریای سوور یان دەریای عومان بۆ ئەوەی پێویستی پشتبەستنیان بە هورمز کەم بکەنەوە.
“گەرووی هورمز و گرنگییە ستراتیژییەکانی”
گەرووی هورمز بەو تەنگەبەرییە ئاوییە دەوترێ کە دەکەوێتە نێوان ئێران و عومانەوە لەسەر کەنداوی فارسی(كەنداوای عەرەبی و كەنداوی بەسرەیشی پێ دەوترێت)، کە ئێران تیایدا دەبێتە دراوسێی وڵاتانی کۆیت و سعودییە و ئیمارات و عومان و ئێراق و لەوێشەوە توانای پەیوەندی بە جیهانی دەرەوەی هەیە. هورمز، لەڕووی مێژووییەوە هەمیشە بۆ ئێران بایەخی تایبەتی هەبووە، لە کۆندا یەکێک بووە لەو کەناڵە گرنگانەی کە ئێرانی بەجیهان و بەتایبەت بەڕێگای ئاوریشمەوە گرێ داوە. لە پێنج سەد ساڵی ڕابردوودا ئێران بۆ دەستبەسەراگرتنی ئەم تەنگەبەرە ئاوییە شەڕو ململانێی هەریەک لە دەوڵەتانی پورتوگال و ئیسپانیا وبەریتانیا و ئەمەریکای کردووە، سەرەڕای ململانێی بەردەوامی لەگەڵ دراوسێ عەرەبەکانی، لەسەردەمی شاعەباسی سەفەویدا ئێران بەیارمەتی ئینگلیز ئەم گەرووەی لە پرتوگالیەکان سەندەوە ویەکێک لەبەندەرەکانیشی بەناوی خۆیەوە ناونا “بەندەر عەباس”، دواتریش ئێرانی سەردەمی نادرشاو حەمەڕەزا شا و کۆماری ئیسلامی ئێران هەوڵی کۆنترۆڵکردنیان داوە. لەم سەردەمەدا گەروی هورمز گەروویەكی دەریایی گرنگ و ستراتیژی جیهانییە، ڕێگەیەکی گرنگە بۆ گواستنەوەی كەشتیگەلی نەوتی بۆ بازاڕی جیهانیی، گەروەكە كەنداوی (فارسی_عەرەبی) بەكەنداوی عومان و دەریای عەرەب و زەریای هیندی دەبەستێتەوە، تاكە دەرچەیە بۆ وڵاتانی ئێراق و كوەیت و بەحرێن و قەتەر بۆ پەیوەندی كردن بە جیهانەە لە ڕێگای ئاوییەوە، رووبەری گەرووی هورمز نزیكەی 21 میلی دەریاییە، واتا نزیكەی 39 كیلۆمەتر چوارگۆشەیە.
“بایەخی هورمز لە مێژوودا”
لە كۆندا بە گەروی هورمز گوتراوە “دەریای ئەفسانەیی خۆرهەڵات”. ناوی ئێستەی گەروی هورمز لە ناوی پادشاكانی ئیمپراتۆریی ساسانییەكان وەرگیراوە كە نزیكەی شەش پاشا بەناوی هورمز لە سەردەمی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریی ساسانییەكان فەرمانڕەواییان كردووە لە قۆناغە جیاجیاكانی ئیمپراتۆریی ساسانییەكان. لە كۆنەوە زلهێزەكان بایەخیان بەم تەنگەبەرە ئاوییە داوە، بەتایبەتیش لەلایەن بەریتانیاوە لەدوای سەدەی حەڤدە گرنگی زۆری پێ دراوە، لە سەدەی بیستەمدا ئەم گەرووە بووە گەروویەكی نیودەوڵەتی بۆ گواستنەوەی كەشتیگەلی نەوتی بۆ بازاڕەكانی جیهانیی نەوت لە وڵاتانی ئەوروپا و وڵاتانی باشووری خۆرهەڵاتی ئاسیا و باشووری ئاسیا، ئەوەش پاش ئەوەی نەوت لە ئێران و ئێراق و ناوچەی نیمچەدرووگەی عەرەبی دۆزرایەوە، لەدوای جەنگی دووەمی جیهانییشەوە گەرووی هورمز بۆ ئەمەریكا بایەخێكی گرنگی پەیدا كرد، ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ هەڵكەوتەی شوێنە جیۆگرافییەكەی. لە نزیك گەرووی هورمز گەلێك دوورگە هەڵكەوتوون وەك دوورگەكانی (كیش و قشم و هورمز و لارك و تونبی گەورە و تونبی بچووك و ئەبومووسا كە پێشتر هەندێكان سەر بە ئیماراتی عەرەبی بوون، بەڵام ئێستا هەموویان سەر بە ئێرانن. وڵاتانی ئەندامی ئۆپێک، وڵاتانی سعودیە، ئێران، ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی، کوەیت و ئێراق زۆربەی نەوتی خاویان لە ڕێگەی گەروەکەوە بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ ئاسیا هەناردەی دەکەن. قەتەر کە لە گەورەترین هەناردەکاری گازی سروشتی شلە لە جیهاندا، نزیکەی هەموو گازی شلی خۆی( LNG ) خۆی لە ڕێگەی گەروەکەوە دەنێرێتە بازاڕە جیهانیەكان.
“مێژووی گرژییەکان”
لە ساڵی ١٩٧٣ وڵاتە عەرەبیەكانی بەرهەمهێنی نەوت بە سەرۆکایەتی سعودیە، وەك پشتیوانیەك بۆ میسر، گەمارۆی نەوتیان خستە سەر دەوڵەتانی ڕۆژاوای لایەنگری ئیسرائیل، بەهۆی پشتیوانی ئەو وڵاتانە لە شەڕی ئیسرائیل لەگەڵ میسردا. لە کاتێکدا وڵاتانی ڕۆژئاوایی لەو کاتەدا کڕیاری سەرەکی نەوتی خاوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوون، لە ماوەی شەڕی ئێران و ئێراق لە ساڵانی 1980-1988، هەردوولا هەوڵیاندا هەناردەی یەکتر پەکبخەن لە شەڕی تانکەرەکاندا. لە مانگی یەکی ساڵی 2012 ئێران هەڕەشەی ڕێگریکردن لە گەرووەکەی کرد وەک تۆڵەسەندنەوەیەک لە سزاکانی ئەمریکا و ئەوروپا كە سەپاندبوویان بەسەریدا، لە مانگی ئایاری 2019، چوار کەشتی – لەنێویاندا دوو کەشتی نەوتهەڵگری سعودیە – لە کەناراوەکانی ئیمارات، لە دەرەوەی گەرووی هورمز هێرشیان کرایە سەر، لە ساڵی 2023 و 2024 سێ کەشتی کە دوو کەشتی لەلایەن ئێرانەوە لە نزیک یان لە گەروەکەدا دەستی بەسەردا گیراوە، بەشێک لەو دەستبەسەرداگرتنانە دوای دەستبەسەرداگرتنی تانکەرەکانی پەیوەست بە ئێران لەلایەن ئەمریکاوە هات، وەك وەڵامدانەوەیەكی ئێران بۆ هەڵوێستەكانی ئەمریكا. ساڵی 2025 یش ئێران بیری لە داخستنی گەرووەکە کردەوە دوای هێرشەکانی ئەمریکا بۆ سەر دامەزراوە ئەتۆمییەکانی. یەم شێوەیە ئێستا گەروی هورمز بۆ ئێران ڕۆڵی ڕەگی ئابووری و ژیان دەبینێ، چونكە سەرەڕای هەناردەی نەوت و وزەی ئێران، ئەم گەرووە کەناڵێکی بازرگانی گرنگی ئێران و دەوڵەتە عەرەبیەکانیشە بۆ ئاڵوگۆڕی شمەک و کاڵا.
“بایەخی جیپۆڵۆتیکی گەرووی هورمز”
نزیکەی لەسەدا ٤٥./. یەدەگی نەوت و وزەی جیهان دەکەوێتە خاکی ئەو وڵاتانەی دەكەونە سەر گەرووی هورمز و وەك ڕێڕەوێك بەكاری دەهێنن، ئەمە وای لێکردووە چاوی تەماحی دەوڵەتانی زلهێزی جیهانی لەسەر بێت، بووەتە جێگای پێکدادانی بەرژەوەندی زلهێزانی جیهانی، ڕۆژانە ۱۷ ملیۆن بەرمیل نەوت لەم گەروەوە هەناردەی دەوڵەتانی ڕۆژئاوای ئەوروپا و ئاسیا دەکرێ، وڵاتێكی وەك ژاپۆن بەو دوورییەی خۆی لەسەدا ۷۰ نەوتەکەی لێرەوە هاوردە دەکا، بۆ ئێرانیەکان بایەخی مەزنتری هەیە، چون جگە لەوەی ئێران تەواوی بەری ڕۆژهەڵاتی گەروەکەی لەژێر دەستایە و خاکی خۆیەتی، بەری ڕۆژئاوای کەنارەکانیشی کە دەکاتە خاکی دەوڵەتە عەرەبییەکان خەڵکێکی زۆری شیعە مەزهەبی لێ نیشتەجێیە، واتە ئێران بەبیروباوەڕ لەوبەر هورمز و كەنداوەوە ئامادەیی هەیە. جگە لەوەش هەر چوار جەزیرەی” قیشم، هورمز، لارک، هنگام” خاکی ئەون و کەوتونەتە نێو گەروەکەوە.
گەرووی هورمز هێڵی ترانزێتی نەوتی جیهانە و هەناردەکارانی بریتیین لە سعوودیە، ئێراق، کوەیت و ئیماڕات، هەروەها هاوردەکارانیشی بریتیین لە وڵاتانی: چین، ژاپۆن، هیندستان، کۆریای باشوور و ئەورووپا کە جگە لە نەوت، ڕێڕەوێکی سەرەکی گواستنەوەی غازی شلە کە قەتەر بۆ جیهان هەناردەی دەکات و بەپێی ڕاپۆڕتە بڵاوکراوەکان، قەبارەی بازرگانیی ساڵانە لە گەرووی هورمز بریتییە لە ٦٨٥ ملیار دۆلار، بۆیە هەر هەڕەشەیەک یان داخستنی گەرووەکە، دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و کاردانەوەی نێودەوڵەتی بەدوای خۆیدا دەهێنێت.
“بۆچی ئێران دەتوانێ گەرووەکە دابخات؟”
ئێران و عومان كە هەردوو بەری گەروەكەوەن، هەریەک لەم دوو دەوڵەتە ۲۲ کیلۆمەتری لەژێر دەسەڵاتدایە، چەند کیلۆمەترێکی کەم دەمێنێتەوە وەک ئاوی ئازاد، لە ڕووی یاساییەوە لەنێوان ئێران و عوماندا ڕێکەوتنێکی ڕەسمی نیە، بەڵام وەک عورفێک کە بارودۆخی جەنگی وەک مەرج دەیسەپێنێ، هەریەک لەم دوو دەوڵەتە لە کاتی جەنگدا خاوەنداری تەواوی گەرووەکەی دەکەوێتە دەست، لەم ڕووەوە ئێران هەمیشە وەک کارتی فشار بەرانبەر ئەمەریکا و ڕۆژاوا و تەنانەت وڵاتانی عەرەبییش بەكاری دەهێنێت.
“ئێران بە چ میکانزمێک دەتوانێت گەرووی هورمز دابخات؟”
هەرکاتێک ئێران هەوڵی داخستنی گەرووی هورمز بدات، بێگومان لە دوو شوێنەوە دەتوانێت گەورووەکە دابخات، ئەوانیش هەریەک لە دوورگەی (لاراک) و دورگەی (هێنگام)ە لە پارێزگای هورمزگان کە تەسکترین شوێنی گەروی هورمزە لە سنووری ئێراندا، دوورگەی لاراک دەکەوێتە پارێزگای هورمزگان و 49 کیلۆمەتر چوارگۆشەیە، لەمیانی شەڕی هەشت ساڵەی نێوان ئێراق- ئێران لە ساڵی 1980-1988، ببووە شوێنێک بۆ ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی سەربازیی و مووشەکیی و لە ساڵی 2015 یشدا لەم شوێنەوە ئێران مانۆڕێکی بەناوی “مانۆڕی دەریایی پێغەمبەری گەورە” ئەنجامدا، دوورگەکە دەڕوانێتە سەرۆ ڕێگا سەرەکییەکانی کەشتیوانیی لە گەرووی هورمز، هەروەها دوورگەی هێنگام لە دوورگەی لاراک بچووکترە و ڕووبەرەکەی ٣٣ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و بەهۆی هەڵکەوتەی جوگرافییەوە لە دەیان ساڵی ڕابردوودا ڕۆڵی هەبووە لە چاودێرییکردنی ڕێڕەوی کەشتیوانیی نێودەوڵەتیی، بۆیە لەم دوو شوێنەوە ئێران بە ئاسانی دەتوانێت لەڕێی مینی سەر ئاوی یان موشەک، و بەلەمی بچووکەوە، ڕێ لەو کەشتییانە بگرێت کە بۆ گواستنەوەی نەوت و کاڵا بە گەرووەکەدا تێدەپەڕن.
“گەرووی هورمز بۆ ئەمریکا هێڵی سوورە”
لە ڕوانگەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە، پاراستنی ئازادی دەریاوانی لە گەرووی هورمزدا كاری لەپێشینەیە، لەبەرئەوەی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت ڕاستەوخۆ دەبێتە هۆی گرانبوونی بەنزین وسوتەمەنی لە ناوخۆی ئەمریکا و دروستبوونی هەڵاوسانی ئابووری، ئەمەش زیانێکی گەورە بە ئابووریی ئەمریکا و هاوڵاتییەکانی دەگەیەنێت. لە میانەی ئەم جەنگەیشدا بەرپرسانی ئەمریکا هەمیشە هۆشیاری دەدەن كە داخستنی گەرووەکە کارێکی قبووڵنەکراوە و هەنگاوێکی لەم شێوەیە بۆ تاران وەک خود کوژییەکی ئابووری وایە. شارازایان وا پێشبینی دەكەن كە داخستنی گەرووی ھورمز بۆ ماوەیەكی زۆر، کۆمەڵێک لێکەوتەی سیاسیی و ئابووریی لێدەکەوێتەوە و سەردەکێشێت بۆ دەستوەردانی سەربازیی لەلایەن ئەو وڵاتانەی کە ڕێککەوتننامەی نەتەوەیەکگرتووەکان بۆ یاسای دەریا (UNCLOS)یان واژوو کردووە چونکە بەپێی ئەو ڕێککەوتننامەیە کە لە دەرەنجامی سێیەمین کۆنفڕانسی نەتەوەیەکگرتووەکان لە ساڵانی 1973 تا 1982 هاتووەتە ئاراوە. ماف و بەرپرسیارییەتی وڵاتان دیارییکراوە و تا ساڵی 2016 ژمارەی ئەو وڵاتانەی پەیوەست بوون بەو ڕێککەوتننامەیە گەیشتە 176 وڵات و بەپێی ماددەی 38 لە ڕێککەوتنەکە، هەموو کەشتی و فڕۆکەکان مافی تێپەڕبوونیان بەم گەرووەدا هەیە و داخستنی تاکلایەنەی وڵاتێک دەبێتە هۆی پێشێلکردنی ئەم ڕێککەوتننامەیە. داخستنی گەروەكە هەر بۆ ئەمریكا و ئەوروپا زیانبەخش نیە، بەڵكو دەبێتە ھۆی بەزربوونەوەی نرخ و زیادبوونی تێچووی گواستنەوەی نەوت و پچڕانی ڕێگای وڵاتانی تریش وەك چین و ژاپۆن، كە ئەمە وا دەكات پشتیوانی هەنگاوی ئێران نەمێنێت.
“ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکان تایبەت بە گەرووی هورمز”
لەماوەی چەند دەیەی ڕابردوودا؛ چەندین ڕێککەوتن لە نێوان وڵاتان واژووکراوە بە مەبەستی لێکتێگەیشتن و بەڕێوەبردنی گەرووی هورمز بەشێوەیەکی ئاشتیانە کە گرینگترینیان، ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ یاسای دەریا 1973 – 1982 (UNCLOS) کە ڕێککەوتنێکی فرە لایەنە و ڕێگا بە کەشتی و فڕۆکەکان دەدات پێیدا تێپەڕببن و ڕێککەوتنێکی کراوەیە و ئەمریکا ساڵی 1994 هاتووەتە ناو ڕێککەوتنەکە، هەروەها پەیماننامەی دۆستایەتی نێوان ئێران و عومان ساڵی 1971 کە دانپێدانانی هاوکاریی هاوبەش و هەماهەنگی بوو بۆ بەکارهێنانی گەرووی هورمز بە ئاشتییانە. هاوکات ڕێککەوتننامەی سنووری دەریایی عومان و ئێران لە ساڵی 1974 کە تێیدا عومان ڕێگا بە کەشتییە دەریاییە بیانییەکان دەدات بە سنووری عومان دا تێپەڕن لە هەر بارودۆخێکدا، هەروەها ئەنجوومەنی ھاریکاری کەنداو کە لە ساڵی 1981 دامەزراوە یەكێك لە ئەركەكانی هەماهەنگی كردنە بۆ سیاسەتی دەریایی و وزە.
“ئەلتەرناتیڤەکانی گەروی هورمز”
بەشێك لەو ڵاتانەی باسمان كردن لە كاتی جیاجیادا هەوڵیانداوە و هەوڵ دەدەن بۆ ئەوەی جێگرەوەیەك بۆ گەروی هورمز بدۆزنەوە بۆ بازرگانی كردن و لە هەرەشەكانی ئێران ڕزگاریان ببێت، هەندێك لەو جێگرەوانە ئەمانەن:-
1. هێڵی نەوتی رۆژهەڵات-رۆژئاوای سعودیە، وەك جێگرەوەی گەرووی هورمز.
شانشینی سعودیە بۆ پاراستنی ناوبانگی خۆی و هەناردەی نەوت وەك دابینكەرێكی متمانەپێكراو لەجیهاندا، پشت بەهێڵی بۆری نەوتی رۆژهەڵات-رۆژئاوا دەبەستێت، لەپێناو كەمكردنەوەی كاریگەرییەكانی داخستنی گەرووی هورمز لەسەر بازاڕی وزە لە جیهاندا، راپۆرتێكی ئاژانسی بلوومبێرگ ئاماژەی بەوەکردووە سعودیە لەبری گەرووی هورمز، توانیویەتی بڕی 7 ملیۆن بەرمیل نەوتی خاو لەكێڵگەكانی رۆژهەڵاتەوە بۆ بەندەری یەنبوع لەسەر دەریای سوور بگوازێتەوە، لەو بڕە 5 ملیۆن بەرمیلی بۆ هەناردەكردن و 2 ملیۆن بەرمیلەكەی تر بۆ پاڵاوگە ناوخۆییەكان تەرخان كراوە، هەرچەندە ئەو بڕە نیوەی ئەو نەوتەیە كەپێشتر رۆژانە بەگەرووی هورمزدا تێدەپەڕی، بەڵام شادەمارێكی گرنگە بۆ پاراستن و بەردەوامی ئابووری جیهان و ڕێگرتن لە بەرزبوونەوەی زیاتری نرخی نەوت. هێڵی نەوتی رۆژهەڵات-رۆژئاوا لە رۆژهەڵاتی سعوودیەوە لەسەر كەنداوی عەرەبی تاوەكو رۆژئاوای ئەو وڵاتە لەسەر دەریای سوور درێژ دەبێتەوە، ئەم هێڵە درێژییەكەی زیاتر لە هەزار كیلۆمەترە و كاراكردنی ڕۆڵێكی بەرچاوی هەیە لە ڕێگریكردن لەبەرزبوونەوەی نرخی نەوت لەبازاڕە جیهانییەكاندا، هێڵەکە ئێستا لەكاتی ئەم جەنگەدا رۆڵێکی زۆر ئەرێنی و گرنگ دەبینێت لە بازرگانی وزەی جیهاندا، چونکە دەتوانێت نەوت بە شێوەیەکی بەردەوام بگەیەنێت بە دەریای سوور بەبێ پێویستی تێپەڕبوون بە گەرووی هورمزدا كە لەلایەن ئێرانەوە داخراوە. ئەم هێڵە بەشێوەیەکی کاریگەر ئاسایشی وزەیی دەپارێزێت و دڵنیایی دەدات کە هەناردەی نەوت لە کاتی قەیرانە سیاسی و سەربازییەکانیشدا ناوەستێت و بەردەوام دەبێت. هەروەها، ئەمە یارمەتی پەرەپێدانی ئابووری سعوودیە دەدات و ڕێگایەکی خێراتر و ئاسانتر دابین دەکات بۆ گەیاندنی نەوت بۆ بازاڕەکانی ئەورووپا و جیهان بە گشتی، هەروەها ئەم هێڵە یارمەتی سعوودیە دەدات بۆ ئەوەی وەک ئەکتەرێکی کاریگەر لە بازاڕی وزەی جیهاندا هەڵسوکەوت بکات و فشارەکانی سەر ئابووری جیهانی کەم بکاتەوە.
2. کەناڵی سوێس.
سوێس دەریای ناوەڕاست بە دەریای سوور دەبەستێتەوە، كەناڵێكی ئاویی دەستكردە و مێژووی دامەزراندنی کەناڵی سوێس دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1859، لەو ساڵەوە کاری هەڵکەندن دەستی پێکرد، کارکردن تیایدا بەردەوام بوو بۆ ماوەی 10 ساڵ، تا ساڵی 1869، کۆمپانیایەکی فەڕەنسی سەرپەرشتی دروستکردنەکەی دەکرد، درێژیی كەناڵی سوێس نزیکەی 193 كسلۆمەترە، ئەم کەناڵە بە شارەکانی پۆر سەعید و ئیسماعیلیە و سوێسی وڵاتی میسردا تێپەڕ دەبێت، یەکێک لە تایبەتەمەندییەکانی ئەم کەناڵە ئەوەیە کەشتییەکان لە هەردوو لاوە پێیدا تێپەڕ دەبن، دەسەڵات و بەڕێوەبردنی کەناڵەکەش لە ژێر دەسەڵاتی میسردایە و ئەو بەرپرسە لە وەرگرتنی باج لەو کەشتیانەی بە کەناڵەکەدا تێپەر دەبن. كە ناڵی سوێس چەند بەندەرێكی هەیە لەوانە: بەندەری ڕۆژهەڵاتی پۆر سەعید، بەندەری ڕۆژئاوای پۆر سەعید، بەندەری سوخنە، بەندەری سوێس، بەندەری ئەدەبیە.
ئەم کەناڵە بە یەکێک لە گرنگترین ڕێگا بازرگانییە جیهانییەکان دادەنرێت، دەتوانێت تا ڕادەیەک وەک جێگرەوەی گەرووی هورمزیش سەیری بکرێت، بە تایبەتی لە کاتی قەیرانەکاندا لە ناوچەی کەنداو. ئەم کەناڵە بەستەری سەرەکییە بۆ پەیوەندیی نێوان ئەوروپا و ئاسیا، کە زۆرێک لە بازرگانیی نێودەوڵەتی، بە تایبەتی نەوت و گاز، لە ڕێگەیەوە دەگوازرێتەوە. گرنگییەکەی بۆ ئابووری جیهان لەوەدایە کە کاتی کەمتری دەوێت بۆ گواستنەوە و تێچووی گەیاندنی کەلوپەلەکان کەمترە، هەروەها پشتگیرییەکی گرنگ دەبێت بۆ پاراستنی ئارامی بازاڕی وزە. هەرچەندە ناتوانێت بە تەواوی شوێنی هورمز بگرێتەوە، بەڵام لە بارودۆخی داخستنی گەرووی هورمز، کەناڵی سوێس دەتوانێت بەشێکی کێشەکە چارەسەر بکات و ڕێگری لە قەیرانی گەورەی ئابووری جیهان بکات.
3. ئیماڕات، بەندەری فوجەیرە.
بەندەری فوجەیرە لە وڵاتی ئیمارات یەکێکە لە گرنگترین ئەو شوێنانەی کە دەتوانرێت وەک جێگرەوەی ستراتیژی بۆ گەرووی هورمز ناوی بهێنرێت. ئەم بەندەرە دەکەوێتە سەر کەناری دەریای عومان، واتە لە دەرەوەی هورمزە، و ئەمەش وای کردووە کە بتوانێت بە شێوەیەکی سەربەخۆ نەوت و گاز بگوازێتەوە بێ ئەوەی پێویست بە تێپەڕبوون بێت بە گەروی هورمز. لە ڕووی ستراتیژییەوە، فوجەیرە بەهۆی پەیوەندییەکەی بە هێڵی نەوتیی ناوخۆیی ئیمارات (pipeline) دەتوانرێت نەوت لە ناوخۆی وڵاتەکەوە ڕاستەوخۆ بگاتە ئەم بەندەرە و لەوێوە بۆ بازاڕی جیهانی بنێردرێت. ئەمە واتە ئەگەر هورمز بۆ ماوەیەكی درێژ داخرا، بەشێکی زۆری نەوتی ئیمارات هێشتا دەتوانێت بەردەوام بێت، ئەوەش گرنگییەکی زۆری هەیە بۆ ئاسایشی وزەی جیهان. هەروەها، فوجەیرە یەکێکە لە گەورەترین ناوچەکانی هەڵگرتن و پاشەکەوتکردنی نەوت لە جیهاندا، ئەمە وای لێکردووە ببێت بە ناوەندی بازرگانیی و گواستنەوەی وزە لە نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا
گرنگیی بەندەری فوجەیرە لەچەند خاڵێکدایە:-
1. ئیمارات دەتوانێت بەشێک لە هەناردەی نەوتی خۆی بەدوور لە مەترسییەکانی هورمز بگوازێتەوە.
2. فۆجەیرە بووە بە سەنتەرێکی ستراتیژی بۆ هەڵگرتن و پاشەکەوتکردنی نەوت و وزە.
3. کەمکردنەوەی پشتبەستن بە گەرووی (هورمز).
“ئەنجام”
گەرووی هورمز هێشتا گرنگترین ڕێگەی گواستنەوەی وزەی جیهانە، بەڵام بەهۆی هەڕەشەی ئێران لە داخستنی گەرووەکە، بینیمان ئابووری و بازرگانی جیهان بەتایبەتی لەڕووی وزەوە، توشی قەیران بوو و ئاڵۆزی لەسەرتاسەری جیهان سەریهەڵدا و دۆخی ئابووری مەترسیدار بوو، بۆیە وڵاتان سەرەڕای بەرگری كردنیان لە مانەوەی گەروی هورمز بە كراوەیی و جەخت كردنەوەیان لە ڕیگەنەدان بەباڵادەستی ولاتیكی دیاریكراو(ئێران) بەسەر گەروەكەدا، بیر لە جێگرەوەی گەروەكە دەكەنەوە،كە گرنگترین ئەلتەرناتیڤیش نۆكەندی سوێس و هێڵی نەوتی رۆژهەڵات-رۆژئاوای سعودیە و بەندەری فوجەیرەی ئیماراتن. لەگەڵ ئەوەیشدا هەمیشە وڵاتان بیر لەڕێگای دیبلۆماسی و هەماهەنگی نێودەوڵەتی دەكەنەوە بۆ ئەوەی بە یاسا گەروی هورمز بپارێزن لە داخستن، بەڵام گرتنە بەری ئەو ئەلتەرناتیڤانە نەك تەنها مەترسییەکان لەسەر پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان لە ڕووی بازرگانی وزەوە سنووردار دەكەن بەڵکو دەرفەتی زیاتر دەڕەخسێنن بۆ پەرەپێدانی ئابووری و بازرگانی نێودەوڵەتی و ڕێگە گرتن لە بەرزبوونەوەی خێرا و مەترسیداری نرخی وزە، هەروەها هۆكارێكیش دەبن بۆ پاراستنی پێگەی وڵاتانی بەرهەمهێنی نەوت و گاز لە ناوچەكە.
