“جۆن لۆك” (1632-1704) یەکێکە لە کاریگەرترین فەیلەسوفە سیاسیەکانی سەردەمی مۆدێرن. لە دوو نامە لەسەر حوکمی مەدەنی “لۆك” بەرگری لەو بیرۆکەیە کرد، کە مرۆڤ لە سرووشتی خۆیدا ئازادە و یەکسانە لە دژی ئەو بانگەشەیەی کە خودا هەموو مرۆڤەکانی بە سرووشتی خستووەتە ژێر دەسەڵاتی پاشا. ئەو دەڵێت؛ خەڵک مافی ژیان و ئازادی و خاوەندارێتی هەیە، چونکە سەربەخۆن لە یاساکانی هەر کۆمەڵگایەک. “لۆك” ئەو بانگەشەیەی بەکارهێنا کە مرۆڤ بە سرووشتی ئازاد و یەکسانە وەک بەشێک لە پاساو بۆ تێگەیشتن لە حکومەتێکی سیاسی شەرعی کە لە ئەنجامی گرێبەستێکی کۆمەڵایەتی دەردەکەوێت کە تیایدا خەڵک لە دۆخێکی سرووشتیدا بە مەرج هەندێک لە مافەکانیان دەگوازنەوە بۆ حکومەت بۆ دڵنیابوون لەوەی کە ژیان و ئازادی و موڵکیان بە سەقامگیری و ئاسوودەیی چێژ لە ژیان و ئازادی و موڵکیان وەردەگیرێت. لەبەر ئەوەی حکومەت بە پشتیوانی خەڵک هەیە بۆ پاراستنی مافەکانیان و بەرەوپێشبردنی بەرژەوەندی گشتی حکومەتەکان دەتوانن بەرهەڵستی بکەن کە شکستیان هێناوە و حکومەتێکی نوێ جێگەی دەگرنەوە. کەواتە “لۆك” کاریگەری هەیە بەهۆی بەرگریکردنی لە مافی شۆڕش. “لۆك” هەروەها بەرگری لە بنەمای حوکمی زۆرینە و جیاکردنەوەی دەسەڵاتی یاسادانان و جێبەجێکردن کرد. “لۆك” لە نامەیەکدا لە “لێبوردەیی”دا ڕەتی کردەوە کە خەڵک دەبێت ناچار بکرێن (ئەوەی فەرمانڕەوا باوەڕی پێیەتی) ئایینی ڕاستەقینە بێت و هەروەها دژایەتی ئەوە دەکات کە کڵێساکان دەبێت هیچ دەسەڵاتێکی زۆرەملێیان بەسەر ئەندامەکانیاندا هەبێت. “لۆك” ئەم بابەتانەی لە نووسینە سیاسیەکانی دواتریدا ڕوون کردەوە، وەک دووەم وتاری لێبوردەیی و سێیەم وتاری لەسەر لێبوردەیی.
“یاسای سرووشتی و مافە سرووشتییەکان لای جۆن لۆك”
ڕەنگە ناوەندترین چەمکی فەلسەفەی سیاسی “لۆك” تیۆری یاسای سرووشتی و مافە سرووشتییەکان بێت. چەمکی یاسای سرووشتی پێش سەردەمی “لۆك” هەبوو، وەک ڕێگایەک بۆ دەربڕینی ئەو بیرۆکەیەی کە هەندێک ڕاستی ئەخلاقی هەن کە بەسەر هەموو مرۆڤەکاندا جێبەجێ دەکرێن، بێ گوێدانە ئەوەی لە کوێ دەژین یان ئەو ڕێککەوتنانەی دەیکەن. گرنگترین ناکۆکی سەرەتایی لەنێوان یاسا سرووشتییەکان بوو، کە بە گشتی جێبەجێ دەکرا، و ئەوانەی کە نەریتی بوون و تەنها لەو شوێنانەدا بوونیان هەبوو کە ئەو نەریتانە هەبوون. ئەم جیاکردنەوەیە هەندێک جار وەک جیاوازی نێوان یاسای سرووشتی و یاسای پۆزەتیڤ داڕێژراوە یاسای سرووشتی هەروەها جیاوازە لە یاسای خودایی بەوەی کە یاسای سرووشتی لە دابونەریتی مەسیحیدا ئاماژە بەو یاسایانە دەکات کە مەسیحی خاوەن شکۆ ڕاستەوخۆ بۆ پێغەمبەران و نووسەرە ئیلهامبەخشەکانی دیکە ئاشکرای کردووە. یاسای سرووشتی دەتوانرێت تەنها بە ئهقڵ بدۆزرێتەوە و بەسەر هەموو خەڵکدا جێبەجێ دەکرێت، لە کاتێکدا یاسای خودایی تەنها بە ئیلهام لە خودای تایبەت دەناسرێت و تەنها بەسەر ئەوانەدا جێبەجێ دەکرێت کە ڕیز کراون و خودا فەرمان دەکات شوێنیان بکەون. کەواتە، هەندێک نووسەر لە سەدەی حەڤدەهەم، لەوانە لۆقا، پێیان وابوو کە هەموو دە ڕاسپاردە، نەک پاشماوەی یاسای پەیمانی کۆن، بەسەر هەموو مرۆڤێکدا پابەند نییە. ئەو هیچ ناکۆکییەکی نەبینی لە ڕۆڵی مەسیحی خاوەن شکۆ لە مشتومڕەکەدا، مادام لایەنەکانی پەیوەست بە ئەو تەنها بە ئهقڵ دەدۆزرێتەوە. لە تیۆری “لۆك”دا، یاسای خودایی و یاسای سرووشتی هاوشێوەن و دەکرێت لە ناوەرۆکدا تێکەڵ بن، بەڵام هاوتەریب نین. کەواتە “لۆك” هیچ کێشەیەک نابینێت کاتێک پەرتووکی پیرۆز فەرمان بە یاسایەکی ئەخلاقی توندتر دەکات لەوەی کە لە یاسای سرووشتییەوە وەردەگیرێت، بەڵام کێشەیەکی ڕاستەقینە دەبینێت ئەگەر پەرتووکی پیرۆز فێری ئەوە بکات کە پێچەوانەی یاسای سرووشتیە. لە پراکتیکدا، “لۆك” خۆی لەم کێشەیە لادا چونکە گونجاندن لەگەڵ یاسای سرووشتی یەکێک بوو لەو پێوەرانەی کە بەکاری هێنا بۆ دیاریکردنی لێکدانەوەی دروستی دەقەکانی ئینجیل. زمانی مافە سرووشتییەکان لە سەدەی پێش “لۆك”دا هەروەها لە ڕێگەی نووسینەکانی بیرمەندانی وەک گرۆتیوس و هۆبز و پوفندۆرف ناوبانگی پەیدا کرد. لە کاتێکدا یاسای سرووشتی جەخت لەسەر ئەرکەکان دەکاتەوە، مافە سرووشتییەکان بەزۆری جەخت لەسەر ئەو ماف و داواکاریانە دەکەنەوە کە تاک مافی هەیە. ناکۆکییەکی زۆر هەیە لەسەر ئەوەی کە چۆن ئەم فاکتەرانە لە تیۆری “لۆك”دا پەیوەندییان بە یەکەوە هەیە. لیۆ ستراوس و زۆرێک لە شوێنکەوتووانی مشتومڕی ئەوە دەکەن کە مافەکان گرنگن، تا ئەو ڕادەیەی کە هەڵوێستی “لۆك” وەک هەڵوێستی هۆبز بە تایبەتی وێنا دەکەن. ئەوان ئاماژە بەوە دەکەن کە “لۆك” داکۆکی لە تیۆریەک کردووە کە بەدوای چێژی مرۆڤدا دەکەوێت و بانگەشەی ئەوە دەکات کە لەگەڵ هۆبز هاوڕایە سەبارەت بە سرووشتی بەرژەوەندی خودی مرۆڤ.
ئەوان بانگەشەی ئەوەیان کرد کە “لۆك” تەنها لەو حاڵەتانەدا دان بە ئەرکەکانی یاسای سرووشتی دەنێت کە تەداخول لە ئاسایشی ئێمە ناکات، کە هەروەها جەخت لەوە دەکاتەوە کە مافی ئێمە بۆ ئاسایش بەسەر هەموو ئەرکەکانماندا زاڵ دەبێت، لە لایەکی ترەوە، توێژەران زیاتر بۆچوونی ئاشکرا پەسەند دەکەن کە یاسای سرووشتی نەک مافە سرووشتییەکان بنچینەییە. ئەوان لەو باوەڕەدان کە کاتێک “لۆك” جەختی لەسەر مافی ژیان و ئازادی و موڵکداری کردووەتەوە، مەبەستی سەرەکی ئەرکەکەی بوو بەرامبەر ئەوانی تر؛ نەک کوشتن، کۆیلەکردن، یان دزیکردن. زۆربەی توێژەران هەروەها مشتومڕی ئەوە دەکەن کە “لۆك” دانی بە ئەرکێکی گشتی ناوە بۆ یارمەتیدان لە پاراستنی ڕەگەزی مرۆڤایەتی، لەوانە ئەرکی بەخشینی خێر بەو کەسانەی کە هیچ ڕێگەیەکی تریان نەبوو بۆ پەیداکردنی بژێوی ژیان ئەم توێژەرانە ئەرکەکان بە بنچینەیی دەزانن بۆ تەماشاکەرەکان چونکە مافەکان هەن بۆ دڵنیابوون لەوەی کە ئێمە دەتوانین ئەرکەکانمان بەجێ بگەیەنین. (سیمۆنس) هەڵوێستێکی هاوشێوەی کۆمەڵەی توێژەرانی پێشوو وەردەگرێت، بەڵام بانگەشەی ئەوە دەکات کە مافەکان تەنها لایەنێکی تری ئەرکەکانی “لۆك” نین.
ئەوە تەنها ڕێگایەک نییە بۆ جێبەجێکردنی ئەرکەکانمان. ماف و ئەرکەکان بە هەمان شێوە بنچینەیین چونکە “لۆك” باوەڕی بە “ناوچەیەکی بەهێزی بێلایەنی هەیە کە مافەکان توانای بڕیاردانمان دەپارێزن. لە کاتێکدا ئەم بڕیارانە ناتوانن یاسای سرووشتی پێشێل بکەن، بەڵام تەنها ئامرازێک نین بۆ بەدەستهێنانی یاسای سرووشت. برایان تیرنی پرسیاری ئەوە دەکات کە ئایا مرۆڤ پێویستی بە ئەولەویەتی یاسای سرووشتی یان مافە سرووشتییەکان هەیە، چونکە هەردووکیان بەزۆری وەک دەرئەنجامێکی سرووشتی ڕوو دەدەن. ئەو دەڵێت کە تیۆرییە سرووشتییە مۆدێرنەکان لە چەمکی یاسای سرووشتی سەدەکانی ناوەڕاستەوە پەرەیان سەندووە کە بریتییە لە مۆڵەت بۆ کارکردن یان نەکردن بە شێوازێکی دیاریکراو، هەندێک هەوڵ دراوە بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێک لە نێوان ئەم هەڵوێستانەدا. وەشانی “مایکل زوکەرت” بۆ هەڵوێستی شتراوس دان بەوەدا دەنێت کە جیاوازی زیاتر لە نێوان هۆبز و “لۆك”دا هەیە. زوکەرت هێشتا گومان لە ڕاستگۆیی باوەڕی “لۆك” دەکات، بەڵام پێی وایە کە “لۆك” پێگەیەکی گەشەپێداوە کە مافی خاوەندارێتی بەرز دەکاتەوە کە مرۆڤ ئازادە، کە هۆبز نکۆڵی لێدەکات. ئادەم سیگرەیڤ ئەم مشتومڕەی زیاتر پشتڕاستکردەوە. ئەو دەڵێت ئەو بانگەشەیەی “لۆك” کە مرۆڤ هی خودایە و مرۆڤ ئازادە دژایەتییەکی ئاشکرایە. ئەو بانگەشەکەی لەسەر تێکستی نووسینەکانی تری “لۆك” دامەزراند (بەتایبەتی لە وتارێک لەسەر تێگەیشتنی مرۆڤ). “لۆك” لە تێکستەکانی خاوەندارێتی خوداییدا باسی مرۆڤ بە گشتی دەکات، لە کاتێکدا لە تێکستەکانی خاوەندارێتی خوددا باسی مرۆڤ دەکات وەک تاکێک کە توانای خاوەندارێتی هەیە. خودا مرۆڤی ئافراندووە کە بتوانێت مافی خاوەندارێتی لە پەیوەندی لەگەڵ یەکتری لەسەر بنەمای ئازادی کرداریان وەربگرێت. هەردووکیان جەخت لەسەر جیاوازی نێوان بەکارهێنانی “لۆك” بۆ مافە سرووشتییەکان و دابونەریتی سەرەتایی یاسای سرووشتی دەکەنەوە.
بۆ تێگەیشتن لە هەڵوێستی “لۆك” لەسەر بنەمای یاسای سرووشت، دەبێت بخرێتە نێو گفتوگۆیەکی فراوانتر لە ژێر تیۆری یاسای سرووشتی کە پێش “لۆك” هاتووە، کە پێی دەگوترێت مشتومڕی ئارەزوومەندی-ئهقڵانی یان ئارەزوومەندانەی ئهقڵانی لە سادەترین شێوەدا، مشتومڕی ئارەزوومەندانە مانای ئەوەیە کە ڕاست و هەڵە بە خواستی خودا دیاری دەکرێن، و ئێمە ناچارین گوێڕایەڵیان بین تەنها لەبەر ئەوەی خواستی خودایە. کاتێک ئەم هەڵوێستانە پەیڕەو نەکرێن، مشتومڕی ئارەزوومەندانە لەسەر ئەو ڕاستییە دامەزراوە کە خودا بۆ ئەخلاق پێویست ناکات چونکە هەردوو هێزی بەستنەوە و ناوەرۆکی ئەخلاق دەتوانرێت لێکبدرێتەوە بەبێ ئاماژەکردن بە خودا. ئهقڵانیەت ڕوونی دەکاتەوە کە ئەم لێکدانەوەیە ئەخلاق هەڕەمەکی دەکات و ناتوانێ ڕوونی بکاتەوە کە بۆچی ئێمە ناچارین گوێڕایەڵی خودا بین. ئەوانەی ئارەزوومەند دەبن لە پەیوەندیی هاوچەرخی تیۆری سیاسی “لۆك” پێویستە لایەنە ئاینییەکانی تاوتوێ بکەن. شوێنکەوتووانی شتراوس تیۆری “لۆك” هاوچەرخ دەکەن بە بانگەشەی ئەوەی کە ڕەهەندە ئاینییەکانی بیرکردنەوەکەی لە بنەڕەتدا ڕەوانبێژییە. ئەوان تەنها پەردەیەکن بۆ پاراستنی لە چەوساندنەوەی دەسەڵاتدارانی ئایینی سەردەمی خۆی. هەندێکی تر، وەک و ستانتۆن مشتومڕی ئەوە دەکەن کە “لۆك” پەیوەندییەکی سنوورداری بە سیاسەتی هاوچەرخدا هەیە، چونکە زۆربەی مشتومڕەکانی بە تایبەتی لەسەر گریمانەی ئایینی دامەزراون کە چیتر بە فراوانی گفتوگۆیان لەسەر ناکرێت. هەندێک نووسەر وەک سیمۆن سیمۆنس و ڤێرنۆن ڤێرنۆن هەوڵیان داوە بناغەی مشتومڕی “لۆك” لە لایەنەکانی تری جیا بکەنەوە. بۆ نموونە، سیمۆن دەڵێت کە بیری “لۆك” زۆر گشتگیرە و هەردوو مشتومڕی ئایینی و عەلمانی لەخۆ دەگرێت. ئەو بانگەشەی ئەوە دەکات کە یاسای بنچینەیی سرووشت بۆ ئەوەیە کە مرۆڤایەتی بپارێزێت هەندێک جار بانگەشەی ئەوە دەکات کە “لۆك” ئەم بنەمایە لە ژێر بنەمای تیۆری ئەنجامدا پێشکەش دەکات.
سەبارەت بە ناوەڕۆکی تایبەتی یاسای سرووشتی، “لۆك” هەرگیز ڕوونکردنەوەیەکی گشتگیر نادات کە یاسای سرووشتی پێویستی پێیەتی. لە دوو وتاردا، “لۆك” زۆرجار دەڵێت یاسای بنچینەیی سرووشت ئەوەیە کە مرۆڤایەتی هەتا بتوانێت بپارێزێت. سیمۆنس دەڵێت لە دوو پەیماننامەی “لۆك” (1) ئەرکی پاراستنی خۆی، (2) ئەرکی پاراستنی کەسانی تر کاتێک ناکۆک نییە لەگەڵ خۆپاراستنە هەڵسوکەوت نەکات کە مەیلی لەناوبردن کەسانی تر بێت. شرۆڤەکارانی لیبرال لەسەر بۆچوونی “لۆك” دەیانەوێت ئەرکەکانی 1 و 2 کەم بکەنەوە. لە یەکەم نووسینەکانیدا کە لە ماوەی ژیانیدا بڵاو نەکراونەتەوە، “لۆك” لیستێکی گشتگیرتر لە وتارەکانی یاسای سرووشت پێشکەش دەکات. سەرنجڕاکێشە کە “لۆك” لێرەدا ستایشی خودا دەکات و ڕێزی لێدەگرێت وەک ئەوەی یاسای سرووشتی داوا دەکات و لە ژێر ئەو تایبەتمەندییەی کە دەتوانین پێی بڵێین تایبەتمەندی کەسایەتی چاکەکار.
“خاوەندارێتی”
بیرۆکەی پاشایەتی “لۆك” بە گشتی بە یەکێک لە گرنگترین بەشداریەکانی دادەنرێت لە بیری سیاسیدا، بەڵام هەروەها یەکێکە لەو لایەنانەی کە زۆرترین ڕەخنەی لێگیراوە. جێی سەرنجە باسی ئەوە بکەین کە ئامانجەکانی “لۆك” چین کە هەوڵیداوە بە تیۆرییەکەی بەدەستی بهێنێت. یەکێک لەو ڕوونکردنەوەیانە ئەو ڕوونکردنەوەیەیە کە لەلایەن ماکفێرسۆن پەرەی پێدراوە کە دەڵێت “لۆك” داکۆکی لە کەڵەکەبوونی ڕەهای سەرمایەداری کردووە. بە گوێرەی لێکدانەوەی ماکفێرسۆن، “لۆك” باوەڕی وایە کە “لۆك” سێ سنووری داناوە بۆ کەڵەکەبوونی موڵک لە دۆخی سرووشتدا؛ (1) کەسێک دەتوانێت تەنها ئەوەندەی بتوانێت بەکاری بهێنێت پێش ئەوەی گەندەڵ بکات (2) کەسێک دەبێت بەس و بەباشی ئەوەی وەردەگیرێت بۆ کەسانی تر بەجێبهێڵێت و (3) کەسێک (گریمانە) تەنها لە ڕێگەی کارەوە خاوەندارێتی بکات مەکفێرسۆن بانگەشەی ئەوە دەکات کە لەگەڵ پەرەسەندنی مشتومڕەکەدا، ئەو هەموو ئەم سنوورداریانە تێدەپەڕێنێت. گەندەڵی بە داهێنانی پارە سوود ناگەیەنێت چونکە دەتوانرێت بەها لە ناوەندێکدا هەڵبگیرێت کە گەندەڵ نەبێت. بەدەر لە سنوورەکان سەرهەڵدانی خاوەندارێتی تایبەت بەرهەمهێنان زیاد دەکات تا ئەو ڕادەیەی تەنانەت ئەوانەی کە چیتر دەرفەتی خاوەندارێتی زەوییان نییە، چانسی زیاتریان دەبێت بۆ بەدەستهێنانی پێداویستی ژیان بە بۆچوونی ماکفێرسۆن، مەرجی ئەوەی وەرگیراوە خۆی لە بنەمایەکی پێشوەختەوە سەرچاوەی گرتووە کە دەرفەتی بەدەستهێنانی پێداویستییەکانی ژیان لە ڕێگەی کارەوە دەستەبەر دەکات. ماکفێرسۆن دەڵێت کە سێیەم کۆت و بەند یەکێک نەبوو لەو کۆتوبەندانەی کە “لۆك” هەیبوو. هەرچەندە “لۆك” وا دەردەکەوێت کە مرۆڤ تەنها کاتێک دەتوانێت خاوەندارێتی بکات کە خۆی لەسەر ئەو شتانە کار بکات، بەڵام ئەو کار دەکاتە سەرچاوەی مافی خاوەنداریەت. “لۆك” ڕوونی کردەوە کە تەنانەت لە دۆخی سرووشتدائەو گیایەی خزمەتکارەکەم بڕیووە هی منە. بەگوێرەی ماکفێرسۆن، “لۆك” بە ڕوونی ڕایگەیاند کە کارەکە دەتوانێت خاوەندارێتی بگۆڕێت. وەک پێشبینی دەکرێت، ماکفێرسۆن ڕەخنە لە موڵکی تاکەکەس دەگرێت کە تیۆری موڵکدارێتی “لۆك” نوێنەرایەتی دەکات.
تێگەیشتنی ماکفێرسۆن لە گێڕانەوەکەی لۆك لە چەند لایەنێکی جیاوازەوە ڕەخنەی لێگیراوە؛ سرینیڤاسان یەکێک لە بەهێزترین مشتومڕەکانی بۆ بەرگری لە هەڵوێستی تولی پێشکەشکرد. ئەو دەڵێت بەکارهێنانی زۆری “لۆك” بۆ بڕگەکە بەسە و بەباشی ئەوەی وەرگیراوە ئاماژەیە بۆ گرنگی دەستەواژەکە لە دیبەیتەکەدا. بەتایبەتی، ئەوە تاکە ڕێگایە کە دەتوانرێت بڕوا بکەین کە “لۆك” چارەسەرێکی بۆ ئەو ڕاستییە دابینکردووە کە ڕەزامەندی هەمووان پێویستە بۆ پاساوی خاوەندارێتی لە دۆخی سرووشتدا. ئەگەر کەسانی تر زیانیان پێنەگەیشتبێت، هیچ هۆکارێکیان نییە بۆ ناڕەزایی دەربڕین و وا دادەنرێت کە ئەمە ڕەزامەندی بەکۆمەڵە، لە کاتێکدا ئەگەر زیانیان پێگەیشت ئەوە نابەجێیە کە بە ڕەزامەندی دابنرێن. سرینیڤاسان لە وەرگرتنی هەندێک لایەنی گرنگ لادەدات. مەرجی پێویست و هەمان کوالیتی ئەوەی وەرگیراوە لێکدەداتەوە بە مانای بەسە و دەرفەت بۆ دەستەبەرکردنی خاوەندارێتی تاکەکەس و پێویست و هەمان کوالیتی کاڵاکە (وەک زەوی) نییە. ئەمە سوودی هەبوو لەوەی کە لێکدانەوەی “لۆك” بۆ موڵکدارێتی کەمتر توندڕەو بێت، چونکە ئەو ناڵێت کە “لۆك” باوەڕی وایە کە ئامانجی تیۆرییەکەی ئەوەیە نیشانی بدات کە هەموو مافە بنچینەیییەکانی خاوەندارێتی.
کاتێک کۆمەڵگای سیاسی دابمەزرێنرێت دروست نییە. کەموکوڕی ئەم لێکدانەوەیە، وەک سرینیڤاسان دانی پێدا دەنێت، ئەوەیە کە “لۆك” بە مشتومڕی هەڵە قورس دەکات. ئەوانەی کە تەنها دەرفەتی کارکردنیان هەیە لە ژێر مووچەی ژیاندا چیتر ئەو ئازادییەیان نییە کە تاکەکان پێش دەگمەنی هەیانبوو بۆ سوود وەرگرتن لە تەواوی ئەو بەهایەی کە دروستی دەکەن. واتە کرێکارە هەژارەکان چیتر دەستگەیشتنیان بە ماددەکانی بەرهەمهێنان نییە. سرینیڤاسان باوەڕی وایە کە تیۆری “لۆك” ناتوانێت ئەو کێشەیە چارەسەر بکات کە چۆن تاکەکان مافی خاوەندارێتی تاک بەدەست دەهێنن بەبێ ڕەزامەندی لەوەی کە بە موڵکی هەموو خەڵک دادەنرێت وەک بنەما، هەندێک نووسەر پێشنیاری ئەوەیان کردووە کە “لۆك” لەوانەیە مەبەستێکی تری هەبووبێت کاتێک بەشەکەی لەسەر خاوەندارێتی نووسیوە. تولی و باربارا ئارنیل ئاماژەیان بەوە کردووە کە “لۆك” بایەخ بە کاروباری کۆلۆنیەکانی ئەمەریکا دەدات و تێوەگلاوە لە کاروباری کۆلۆنیاکانی ئەمەریکادا، وە تیۆری “لۆك” بۆ کار بووە هۆی گەیشتن بەو دەرئەنجامە گونجاوەی کە کاری ئەمریکیە ڕەسەنەکان مافی خاوەندارێتی تەنها لەسەر ئەو ئاژەڵانەی ڕاویان کردووە نەک لەسەر ئەو زەوییەی کە ڕاویان کردووە و “لۆك” پێی وابوو بەردەستە بۆ دەستبەسەرداگرتن. دەیڤد ئارمیتەیج هەروەها باسی لەوە کرد کە بەڵگە هەیە کە “لۆك” چالاکانە بەشداری کردووە لە پێداچوونەوە بە دەستووری کارۆلینا لە هەمان کاتدا کە ئەو بەشەی لەسەر پاشایەتی دەنووسی لە نامەی دووەمدا.
لەگەڵ ئەوەشدا، مارک گۆلدی هۆشداری دەدات کە ئەو ڕاستییە فەرامۆش نەکەن کە ڕووداوە سیاسییەکان لە ئینگلتەرا سەرنجی سەرەکی “لۆك” بوون لە نووسینی نامەی دووەمدا، دوایین پرسیار پەیوەندی بە پێگەی ئەو مافە خاوەندارێتییە بەدەستهاتووانە هەیە لە دۆخی سرووشت دوای سەرهەڵدانی کۆمەڵگای مەدەنی. وا دیارە کە “لۆك” بەلایەنی کەمەوە دان بە باجدا دەنێت بە ڕەزامەندی زۆرینە نەک داوای ڕەزامەندی گشتی بکات. نۆزیک “لۆك”ی بە لیبرال زانی، چونکە حکومەت مافی بەکارهێنانی موڵک بۆ بەرژەوەندی گشتی نەبوو بەبێ ڕەزامەندی خاوەنەکە. بەگوێرەی لێکدانەوەی ئەو، زۆرینەی خەڵک دەتوانن تەنها بەو ڕێژەیە باج بدەن کە حکومەت سەرکەوتوو بێت لە پاراستنی مافی خاوەندارێتی. لە لایەکی ترەوە. “جۆن لۆك” دەسەڵاتی سیاسی وەک مافی دەرکردنی یاساکان لە سزای لەسێدارەدانەوە بۆ هەموو سزایەکی کەمتر پێناسە کرد کەواتە تیۆری سزادانی “لۆك” ناوەندی تێڕوانینی سیاسیی ئەو و بەشێکە لەوەی کە لە فەلسەفەی سیاسییدا بە داهێنەر دادەنرێت. بەڵام هەروەها ئاماژەی بە تیۆری سزادانەکەی کرد بە بیرۆکەیەکی زۆر سەیر لەوانەیە لەبەر ئەوەی پێچەوانەی ئەو گریمانەیە بێت کە تەنها پاشاکان دەتوانن سزا بدەن. “لۆك” باوەڕی وابوو کە سزادان پێویستی بە هەبوونی یاسایەک هەیە و، لەبەر ئەوەی دۆخی سرووشت بە یاسای سرووشت بەڕێوە دەچێت، ڕێگە پێدراوە تاک لە ژێر ئەو دۆخەدا ئەوی تر سزا بدات. لۆژیکی “لۆك” ئەوەیە کە یاسای بنەڕەتی سرووشت پاراستنی ڕەگەزی مرۆڤە، و لەبەر ئەوەی ئەم یاسایە بێ سوود دەبێت لە غیابی دەسەڵاتی مرۆڤ بۆ سەپاندنی دەبێت ڕێگە بدرێت تاکەکان سزای یەکتر بدەن تەنانەت پێش ئەوەی حکومەت هەبێت. لەم مشتومڕەدا، “لۆك” لەگەڵ ساموێل پوفندۆرف هاوڕا نەبوو، کە ساموێل پوفندۆرف بە توندی باسی لەوە کرد کە چەمکی سزادان بێ مانایە بەبێ پێکهاتەیەکی یاسایی ڕاستەقینە.
“لۆك” بۆی دەرکەوت کە بەرهەڵستکارییەکی گرنگ بۆ ڕێگەدان بە خەڵک بۆ ئەوەی وەک دادوەر کار بکەن و دەسەڵاتی سزادانیان هەبێت لە دۆخی سرووشتدا ئەوەیە کە ئەوان لە کۆتاییدا دەبن بە دادوەر بەسەر خۆیاندا. “لۆك” یەکسەر دانی بەوەدا نا کە ئەمە بەربەست و هۆکارێکی سەرەکی بوو بۆ بەجێهێشتنی دۆخی سرووشت “لۆك” پێداگری لەسەر ئەم خاڵە کرد چونکە یارمەتیدەر بوو بۆ ڕوونکردنەوەی گواستنەوە بۆ کۆمەڵگای مەدەنی. “لۆك” باوەڕی وابوو کە لە دۆخی سرووشتدا مرۆڤ ئازادە لە چالاکی خۆڕسک کارێک کە هیچ یاسایەکی کارپێکراو پێشێل ناکات هەوڵ بدات خۆی لە سنووری یاسای سرووشت بپارێزێت، و سزای ئەو کەسانە بدات کە یاسای سرووشت پێشێل دەکەن. دەسەڵاتی خۆپاراستن لە کۆمەڵگای مەدەنی بە یاسا سنووردارە و دەسەڵاتی سزادان بۆ حکومەت دەگوازرێتەوە کەواتە دەسەڵاتی سزادان لە حاڵەتی سرووشتدا بنەمای مافی حکومەتەکانە بۆ بەکارهێنانی هێزی زۆرەملێ، ئەگەر سەیری بنەماکانی سزادان بکەین ئاڵۆزتر دەبێت. پاساوەکانی سزادان زۆرجار دابەش دەکرێن بۆ پێشکەوتووخواز و کۆنەپەرست. پاساوەکانی پێشکەوتووخواز بریتین لە بەرگرتن لە تاوان، پاراستنی کۆمەڵگا لە کەسانی مەترسیدار، و چاککردنەوەی تاوانباران. پاساوەکانی کۆنەپەرستی بەزۆری جەخت لەسەر سزا و سزادان دەکەنەوە بە هەمان شێوەی تاوان. لەوانەیە “لۆك” وا دەربکەوێت کە ئەم دوو پاساوانە لە تێکستێکی لەم شێوەیەدا بەیەکەوە دەبەستێتەوە، کەواتە لە دۆخی سرووشتدا، تاک دەسەڵاتێکی بەرزتری هەیە لە ئەوی تربەڵام بەبێ دەسەڵاتی ڕەها یان هەڕەمەکی بۆ کۆنتڕۆڵکردنی تاوانبارێک کاتێک لە دەستی دایە بە گوێرەی هەستی تووڕەیی یان ئارەزووی زیادەڕەوی بێسنوور، بەڵام تەنها بۆ تۆڵەسەندنەوەی ئەو تا ئەو ڕادەیەی کە ئهقڵ و ویژدان هاوسەنگ بن لەگەڵ تاوانەکەیدا، ئەمەش دەتوانێت وەک قەرەبووکردنەوە و بەربەست بەکار بهێنێت. تەنها لەبەر ئەم دوو هۆکارە، ئازاردانی کەسێکی تر یاساییە، کە ئێمە پێی دەڵێین سزا.
“لۆك” دان بە تۆڵەسەندنەوە و سزادا دەنێت تەنها لە پێناو قەرەبووکردنەوە و بەربەستدانەوە. سیمۆنس دەڵێت؛ ئەمە بەڵگەیە لەسەر ئەوەی کە “لۆك” هەردوو هۆکاری سزادان لە تیۆرەکەیدا تێکەڵ دەکات. هەرچۆنێک بێت، لێکۆڵینەوەیەکی سەدەی حەڤدەهەم لەسەر پاساوەکانی سزادان بۆ مافە سرووشتییەکانی تر پێشنیاری ئەوە دەکات کە وشەکانی وەک سزا باو بوون بۆ بەکارهێنان لە تیۆرییەکاندا کە ئەو شتانە ڕەتدەکەنەوە کە ئەمڕۆ پێی دەڵێین سزای سزادراو لە دەقەکەی سەرەوەدا “لۆك” دەڵێت بڕی سزای گونجاو قەرەبووی لایەنە زیانلێکەوتووەکان دەکاتەوە، خەڵک دەپارێزێت و بەربەست لە تاوان دەگرێت لە داهاتوودا. هەڵوێستی “لۆك” بەرامبەر سزادان لە نووسینەکانی تری لەسەر لێبوردەیی، پەروەردە و ئایین بە بەردەوامی ئەم ڕێگایە دەگرێتە بەر بۆ پاساو هێنانەوەی سزادان بە هۆکارێکی تر جگە لە سزا. “تەکنێس” بانگەشەی ئەوە دەکات کە پێداگریی “لۆك” لەسەر قەرەبووکردنەوە سەرنجڕاکێشە چونکە قەرەبووکردنەوەکە بە شێوەیەک لە شێوەکان بە پێچەوانەوە دادەنرێت هەوڵی گەڕاندنەوەی دۆخی پێشوو دەدات بەڵام هەروەها پێشبینیکەرە بەوەی کە قازانجی ڕاستەقینە بۆ ئەو کەسانە دابین دەکات کە قەرەبووەکە وەردەگرن.
کێشەی دووەم سەبارەت بە سزادان ئەوەیە کە سزادان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی ڕێگەپێدراوە. “لۆك” پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان وەسف دەکات کە لەژێر باری سرووشتدان و بەپێی ئەم بنەمایە دەبێت دەوڵەتان هەمان دەسەڵاتیان هەبێت بۆ سزادانی پێشێلکردنی یاسای سرووشتی لە کۆمەڵگای نێودەوڵەتیدا وەک تاکەکان لە دۆخی سرووشتدا. ئەمە شەرعییەت دەدات، بۆ نموونە، سزادانی تاکەکان لەسەر تاوانی جەنگ یان تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی تەنانەت لەو حاڵەتانەی کە یاساکانی وڵاتێکی دیاریکراو یان یاسای نێودەوڵەتی ڕێگە بە سزادان نادەن. کەواتە، لە جەنگی جیهانی دووەمدا، تەنانەت ئەگەر تاوانی دەستدرێژی لەو کاتەدا وەک تاوانێکی پاساوی سزادانی تاکەکەسی نەناسرابێت، ئەگەر پرەنسیپی یاسای سرووشتی کە دەڵێت نابێت تاکەکان لە ژیان و ئازادی و موڵک بێبەش بکرێن پێشێل بکرێت، ئەوا تاوانبار دەتوانرێت سزای تاوانکاری بدرێت. کەواتە لێکدانەوەی باو ئەوە بوو کە توانای سزادانی نێودەوڵەتی لەگەڵ توانای سزادان لە دۆخی سرووشتدا دەگونجێت.
“پەروەردە و سیاسەت”
هەڵوێستە مەعریفییەکانی “لۆك” لە وتارێکدا لەسەر تێگەیشتنی مرۆڤ گرنگی گەورەی پەروەردە لە فەلسەفەی سیاسیدا ڕوون دەکاتەوە. هێرشەکەی بۆ سەر بیرۆکە زگماکیەکانی وایکردووە کە پەروەردەی گونجاو بۆ منداڵان دابین بکرێت بۆ ئەوەی یارمەتییان بدات بیرۆکەی دروست وەربگرن. وتارەکە هەروەها ئاماژە بەوە دەکات کە مرۆڤ بە یاسای جۆراوجۆر خۆی بەڕێوە دەبات، و کاریگەرترینیان لە پراکتیکدا یاسای بیروڕا یان ناوبانگ یە. لەبەر ئەوەی خەڵک زۆرجار پاڵنەرێکی بەهێزیان هەیە بۆ ئەوەی ناوبانگ بن، پێوانەی ئەخلاقی کاریگەر لەناو کۆمەڵگادا لە ستایش و سەرزەنشتی بەهێز و گرنگن. نمونەیی ئەم نۆرمە کۆمەڵایەتیانە یاسای سرووشتی بەرز دەکەنەوە و بەم شێوەیە یارمەتیدەر دەبن بۆ سەقامگیرکردنی کۆمەڵگەی سیاسی. نووسینە پەروەردەییەکانی “لۆك” ئاماژە بەوە دەکات کە چۆن منداڵان بە شێوەیەک پەروەردە دەکرێن کە لە کۆمەڵگایەکی لیبراڵدا ببنە هاووڵاتییەکی باش (تارکۆڤ )هەندێک لەو باوەڕەدان کە بۆچوونی “لۆك” بۆ پەروەردە
گرنگترین نووسینە پەروەردەییەکانی “لۆك” چەند بیرۆکەیەک لەسەر پەروەردەیە، کە نامەیەکی ئامۆژگارییە کە “لۆك” بۆ هاوڕێکەی ئێدوارد کلارک نووسیویەتی. ئەمە مانای ئەوەیە کە کتێبەکە بۆ کەسێکی دەوڵەمەند دانراوە کە سەرپەرشتی پەروەردەی کوڕەکەی دەکات. کتێبەکە زۆر بەناوبانگ بوو و لە سەدەی پاش بڵاوبونەوەیدا بە شێوەیەکی بەربڵاو چاپ کرا. یەکێک لە تایبەتمەندییە دیارەکانی کتێبەکە ئەو ڕێگایەیە کە دایک و باوکان هانی گەشەکردن و زیادبوونی خۆشەویستی منداڵ دەدەن بۆ ستایش و ڕێزگرتن گەشەپێدانی ئەم تایبەتمەندییە یارمەتی منداڵ دەدات بۆ کۆنتڕۆڵکردنی ئارەزووە زیانبەخشەکانی تر، وەک ئارەزووی کۆنتڕۆڵکردن، و فێرکردنی ئەوەی کە تەنها دوای بیرکردنەوە سەرلێشێواو کار نەکات
هەندێک لە ڕەخنەگرانی هاوچەرخی “لۆك” مشتومڕی ئەوەیان کردووە کە نووسینەکانی “لۆك” لەسەر پەروەردە ڕەچەتەیەک نین بۆ ئازادی بەڵکو بۆ پەروەردەکردنی منداڵان کە هاووڵاتی گوێڕایەڵی سیستەمە لیبراڵییەکان دەبن لوک هانی دایک و باوکان دەدات کە ژینگەی کۆمەڵایەتی منداڵەکانیان بە توندی ڕێک بخەن بۆ ئەوەی منداڵەکانیان بە بیرۆکە و کاریگەری هەڵە خراپ نەکەن. لوک هیواخوازە ئەو منداڵانە دابمەزرێنێ کە هەستێکی بەهێزی نکۆڵی کردن لە خۆیان و ڕەوشتی کارکردنیان هەبێت کە وایان لێدەکات لەگەڵ ئابووری مۆدێرندا بگونجێن. ئەگەر دایک و باوکان کۆنتڕۆڵی توندی ژینگەی پەروەردەیی منداڵیان هەبێت بە ئامانجی دروستکردنی جۆرێکی دیاریکراو لە منداڵ، و ئەگەر خەڵک لە ڕاستیدا بە نۆرمە دووبارەکراوەکان ڕێنیشان بدرێن کە بە ستایش و سەرزەنشتی بەڕێوە دەبرێن، ڕەخنەگران دەڵێن ئەمە ئەوە دەردەخات کە لیبرالیزمی سەربەخۆ لە ڕاستیدا پەردەیەکە بۆ سەپاندنی پابەندبوون
داکۆکیکارانی “لۆك” مشتومڕی ئەوە دەکەن کە ئەم ڕەخنەیە گرنگی ئەوە کەم دەکاتەوە کە ئامانجی نووسینەکانی “لۆك” لەسەر پەروەردە ئازادی مانایە. هۆکار هەیە بۆ ئەوەی بڕوا بکەین کە لە بارودۆخی ئاساییدا، یاسای سرووشت و یاسای ناوبانگ لەگەڵ یەکتر دەگونجێن و زیانی شاراوەی ئەو کەسانە کەم دەکەنەوە کە پەیڕەوی یاسای ناوبانگ دەکەن بۆچوونی “لۆك” بۆ پەروەردە بۆ زیادکردنی پابەندبوون بە یاسای سرووشتی داڕێژرابوو ئەوە زۆر بەندە بەوەی کە ئایا کەسێک باوەڕی وایە کە گونجاندن لەگەڵ یاسای سرووشتی ئازادی کەم دەکاتەوە یان زیاد دەکات. لە کاتێکدا ئەوە ڕاستە کە “لۆك” سرووشتی کۆمەڵایەتی تاک لە ژێر تیۆرەکەیدا دەبینێت، لەبەر ئەوەی مرۆڤ بە شێوەیەکی سرووشتی لەگەڵ نۆرمە باوەکانی کۆمەڵگاکەیاندا دەگونجێت، لە غیابی تیۆرەکاندا
“خاوەندارێتی”
“لۆك” باوەڕی وایە کە زەوی و دانیشتوانەکەی هی خودا بەخشیویەتی بە هەموو مرۆڤەکان تا چێژی لێ وەربگرن. ئەو بیرۆکەیەی کە مافی خاوەندارێتی تایبەتی هەیە ڕەت دەکاتەوە. ئەو باوەڕی وایە کە کار موڵکی تایبەتی لە موڵکی گشتی جیا دەکاتەوە، چونکە کار موڵکی بێ مشتومڕی کرێکارە و بە تێکەڵکردنی کار لەگەڵ مەبەستی ماددی وەک ڕاوکردن، کۆکردنەوەی میوە یان کشتوکاڵ، مرۆڤ مافی ئەوەی کە کاری کردووە و چی لەو ماددانە دروستی کردووە، بەدەست دەهێنێت. کار چالاکییەکی داهێنەرانەیە کە جیاوازی بەها بۆ هەموو شتێک زیاد دەکات
“لۆك” ئاماژە بەوە دەکات کە داهێنانی پارە نایەکسانی نێوان خاوەندارێتی زیاد دەکات، جیاوازییەک کە بەهۆی پلەی جیاوازی خەباتی مرۆڤ دروست دەبێت، و بە بۆچوونی ئەو ڕێگە بە مرۆڤ دەدات زیاتر لەوەی کە بتوانێت سوودی لێ وەربگرێت. پارە هۆکاری ناکۆکی لەسەر مافی خاوەندارێتی دروستکردووە. بەگوێرەی “لۆك”، موڵکداری وشەی سەرەکی بوو بۆ دەربڕینی ماف و مافەکانی تاک.
[5/18/2026 10؛59 PM] Mustafa Khalid؛ پاڵنەری سەرەکی “لۆك” بۆ گفتوگۆکردن لەسەر چەمکی مافی خاوەندارێتی بەرجەستە ئارەزووی نکۆڵی کردن بوو لە مافی فەرمانڕەوا بۆ ئەنجامدانی هەرچییەک کە دەیەوێت لەگەڵ موڵکی بەرجەستەی خەڵکەکەی بەبێ ڕەزامەندی باوەڕی وایە کە “لۆك” لەخۆ ڕازی بوو و شانازی بە تیۆری خاوەندارێتی خۆیەوە کرد.
“وتارێک لەسەر تێگەیشتنی مرۆڤ”
“لۆك” بیروباوەڕی ئەزموونی زانینی خۆی کورت دەکاتەوە. هەوڵی دا نیشانی بدات کە پیاو دەتوانێت مێشکی بەکار بهێنێت بۆ ئەوەی بزانێت چی پێویستە بزانێت. تا ئەو کاتەی مرۆڤ ئیرادەی ئازادی هەیە، دەبێت بڕیاری خۆی بدات، و ئهقڵ دەبێت فاکتەری یەکلاکەرەوە بێت لە هەموو شتێکدا. هەموو کردارێکی بیرکردنەوە گەڕان و پشکنینە کە ماندووبوون و بەردەوامی دەوێت و لەبەر ئەوەی مرۆڤ ئاسانە لە بڕیاردان هەڵە بکات، کاتی خۆی بە ترسەوە بەسەر دەبات، لە گەڕان بەدوای ڕاستیدا. ئەوەی “لۆك” هەوڵ دەدات لەم وتارەدا پێشکەشی بکات ڕوونکردنەوەی میکانیزمی سەرکەوتووی تێگەیشتنی مرۆڤە و ئەو هۆکارانەیە کە دەبنە هۆی شکستی تێگەیشتنی مرۆڤ گرنگی باوەڕ بە “لۆك” دەکات کاتێک ئەو شتانە دەگێڕێتەوە کە لە چوارچێوەی زانینی ڕاستەقینەی مرۆڤدان یان کاتێک پێداچوونەوە بە هۆکارەکانی ژیانی مرۆڤ دەکات. گرنگترین توخمی زانیاری مرۆڤ بوونی خودایە. بنەمای ڕاستەقینەی ئەخلاق خواست و شەریعەتی خودایە، کە پاداشت و سزاکەی بەدەستەوەیە
“باوەڕ”
لە دوایین کاری گەورەیدا، “لۆك” ڕووی لە ئاشکراکردنی خودایی کرد، و هیوای خواست گونجاوی مەسیحیەت بڵاو بکاتەوە وەک ئەوەی لە پەرتووکی پیرۆزدا هاتووە. بە بۆچوونی ئەو، خودا ئەو ڕێگایەی نیشانی مرۆڤی دا کە دەیەوێت بژین، لە ڕێگەی ئەو شەریعەتەی کە لە ڕێگەی مەسیحەوە بۆی بڵاوی کردبووەوە. دوای حەڤدە سەدە، کەس ناتوانێت پێشبینی ئەوە بکات کە قوتابییەکان چێژیان لە ژیانیان وەرگرتبێت، چونکە ئاشکراکردنی خودا لەسەر بنەمای دەرئەنجامێکی مێژوویی دامەزراوە نەک ئەزموونی ڕاستەوخۆ. دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە ئەمە دەرئەنجامێکی گرنگی گەشتێکی فەلسەفی نییە کە سێ دەیە و نیو خایاند. ئەم ئەنجامە کاریگەری تراژیدی هەیە چونکە مانای ئەوە دەگەیەنێت کە مرۆڤ ناتوانێت بزانێت چۆن بژیت، و حوکم و باوەڕ لەوانەیە بەس بن بۆ ڕزگاری، بەڵام ئەوەی پێشکەشی دەکەن جۆرێک لە زانین نییە. لە پراکتیکدا، ئەوە ڕوونە کە زانینی ڕاستەقینەی ئەخلاق بۆ مرۆڤ دوورە و ئەوەی جێگەی زانینی ڕاستەقینە دەگرێتەوە لە ژیانی ڕاستەقینەی مرۆڤدا تێکەڵەیەک لە بڕیاردان و متمانە بە چاکەی خوداییە
“هزر و هەبوون”
دوای ئەم شیکردنەوەیە پرسیاری بەهای زانین دێت؛ ئایا مانای ئێمە هاوشانی هەیە لە بووندا؟ ئایا گەوهەر هەیە کە لەگەڵ دیاردەکان بگونجێت “لۆك” دەڵێت؛ئەوە ڕوونە کە مێشک ڕاستەوخۆ شتەکان نابینێت، بەڵکو لە ڕێگەی ئەو شتانەی کە دەربارەی ئەوان هەیە.ئەمە هەڵوێستی میراتگرەکانی “لۆك”ە سەبارەت بە دیکارت بەڵام ئەو مەسەلەکەی نەنرخاندووە و هەرگیز گومانی لە بوونی جیهانێکی دەرەکی نەکردووە و پاش دانانی حەقیقەت لە دروستی پەیوەندییەکانی نێوان ماناکان بە استنتاج گەڕایەوە و ڕاستی لە گونجانی نێوان مانا و شتەکاندا دروستکرد و مەبەست مانا سادەکانە چونکە مانا ئاوێتەکان مۆدێلەکانن کە ئهقڵ دروستی دەکات و وەک پێشکەش کراوە بیری لێدەکرێتەوە و دوای ڕەخنەگرتن لە مانای جەوهەرەکە گەڕایەوە و گوتی جەوهەری نائاگا لە خۆیدا هەیە
ئەوە ڕۆح، خودا و ماددەیە، و ڕەخنەی ئەو لە جەوهەرەکە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ڕاستییەی کە مانایەکی ئاڵۆزە، چونکە ئهقڵ تێبینی لێکچوونی مانا سادەکان دەکات کە لە هەستە جیاوازەکانەوە بەدەست هاتوون، بۆیە ڕادەهێنێت کە ئەم کۆیە وەک یەک شت لەبەرچاو بگرێت، و بە یەک ناوەوە ناوی دەبات، وەک مرۆڤ، ئەسپ، و درەخت، و وا دەزانێت کە بنچینەیەک هەیە کە چۆنیەتی ئەو تایبەتمەندییانە لەسەری سەرچاوە دەگرن، چونکە نازانێت چۆن ئەم مانایە سادانە یان تایبەتمەندییە سادانە دەتوانن کار لەسەر خۆیان بکەن ئەمە مانای ئەوەیە کە “لۆك” پێی وایە ئەوانەی دەڵێن جەوهەرەکە شتێکی تێدا دەوێت کە خاڵی بێت لە کوالیتی شاراوەی ژێری، وە لە ڕاستیدا کوالێتییەکان تایبەتمەندی بابەتیان هەیە، و جیاوازی نێوان ئەو و ئەوان جیاکردنەوەیەکی ئهقڵییە کە سەرچاوەی لە ڕاستی شتەکانەوە هەیە، کە شتەکان لاسایی کوالیتی جیاواز دەکەنەوە لە کاتێکدا وەک جەوهەرەکە دەمێننەوە، لە کاتێکدا “لۆك” باوەڕی بە هەبوونی جەوهەرەکە هەیە، وەک باسمان کرد، و دەڵێت ئەگەر بتوانین هەستی پێبکەین، هاوپەیمانی کوالێتییەکان دەبینین، بەڵام ناتوانین چونکە زانینمان سنووردارە بۆ هەست و بیرکردنەوە.
[5/18/2026 10؛59 PM] Mustafa Khalid؛ جەستەکان بوونیان هەیە و زانینمان لە بوونیان بە پراکتیکی درکپێکراوە تەنانەت ئەگەر ئەوەندە دڵنیا نەبێت کە زانینمان لە خۆمان و خودا ئاماژە بە بوونیان دەکات یەکەم ئەوەی ئهقڵ ناتوانێت خۆی وێنەکانی خۆی دروست بکات و هەرکەسێک بێهەست بێت بێبەشە لەو مانایانەی پەیوەست بەو هەستە وەک لاڵ بێبەشە لە مانای ڕەنگەکان و تێگەیشتنیان لێناکات ئەگەر بتوانرێت بۆی وەسف بکرێن دووەم ئەو مانایە جیا دەکەینەوە کە لە هەستەوە دێت و ئەو مانایەی کە لە یادەوەریەوە دێت یەکەمیان بەسەرماندا دەسەپێنرێت و دووەمیان بەندە بە ئیرادەی وەبیرهێنانەوە یان نەبیرهێنانەوە و ئەوەی لەگەڵ یەکەمیان دێت سێیەم، هەستەکان پاڵپشتی یەکتر دەکەن، چونکە ئەوەی ئاگر دەبینێت دەتوانێت دەستی لێ بدات ئەگەر گومانی لە بوونی هەبێت، پاشان هەست بە ئازارێکی وەک ئەوە دەکات کە ناتوانێت هەستی بە هاوشێوەی بکات ئەگەر تێگەیشتنەکەی تەنها تێگەیشتنێک بێت بەڵام ماناکانمان وێنە و لێکچوونی شتەکان نین، بەڵکو نیشانەن کە ئاماژەن بۆیان، وشەکان لەو مانایانە ناچن کە لە ڕۆحدا سەرهەڵدەدەن کاتێک دەبیسترێن، بەڵکو ئاماژەیان پێدەکەن.
خەسڵەتە سەرەتاییەکان بریتین لە درێژبوونەوە و فۆرم و ڕەقی و جوڵە و ڕیالیزمێکی بابەتیین کە لە هەموو حاڵەتێکدا لە شتەکاندا سرووشتی هەیە تەنانەت ئەگەر بە مافی نوێنەرایەتیکردنیش نوێنەرایەتی نەکرێن بیرۆکەی درێژبوونەوە ناڕوونە و یەکیەتی جەستە یان پێکەوەژیانی ئەندامەکانی ڕوون ناکاتەوە و پێچەوانەی دژایەتی دابەشکردنی بێکۆتایە و خەسڵەتە لاوەکیەکانیش ڕەنگ و دەنگ و تام و بۆن و گەرمی و سەرما و لە خودی جەستە نین بەڵکو هەستەکانیانن بە کاریگەری خەسڵەتە سەرەتاییەکان لە هەستەکاندا بە گوێرەی قەبارە و شێوەیان هەرچۆنێک بێت، ئێمە تەنها هەستەکانمان بە شتەکان دەبینین، و جەستە تێکەڵەیەک لە کوالێتییە لە ئەزموونەکەماندا.
