“پێشەکی”
بڵاوبوونەوەی زانیاری ناڕاست و زانیاری هەڵە لەناو دیمەنی میدیایی هەرێمی کوردستاندا مەترسی بەرچاو لەسەر متمانەی گشتی و یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی و بڕیاری سیاسی دروست دەکات. ئەم شیکارییە بەدواداچوون بۆ داڕێژەران، کاریگەرییەکان و ستراتیژییەکان دەکات بۆ کەمکردنەوەی ئەم دیاردانە، جەخت دەخاتەسەر گرنگی ژینگەیەکی میدیایی لەسەر بنەمای ڕاستییەکان و بەرپرسیارەتی و شەفافییەت. ئەم شیکارییە هەنگاوە کردارییەکان دەخاتە ڕوو بۆ بەرەنگاربوونەوەی پرسێکی گرنگ و بڕیاردەرکردنی ئاگادارانە لە ڕێگەی زانیاری ڕاست و دروست و پەرەپێدانی سیاسی لە هەرێمی کوردستاندا.
1. کۆنتێکست و تەحەددیاتەکان
1.1. پێناسە و مەودای کارکردن؛ زانیاری ناڕاست ئاماژەیە بۆ زانیاری درۆ کە بە ئەنقەست و بۆ فریودان بڵاودەکرێتەوە، لەکاتێکدا زانیاری هەڵە زانیاری پێدانی نادروست لەخۆدەگرێت کە بێ مەبەست بڵاودەکرێتەوە. هەردووکیان بەهۆی سنوورداری کارامەیی میدیایی و لاوازی چوارچێوەی ڕێکخستن میدیا و جەمسەرگیری سیاسی لە هەرێمی کوردستان گەشە دەکەن.
1.2. دیمەنی میدیای ئێستا؛ هەرێمی کوردستان شانازی بە کەرتی میدیایی بەهێزەوە دەکات کە ١٢٧ کەناڵی ناوخۆیی و ٣٠ کەناڵی مانگی دەستکرد و ١٧٦ ڕادیۆ و ١٢١ ماڵپەڕ و ٩٨٨ ڕۆژنامە و گۆڤاری تێدایە. سەرەڕای ئەم هەمەچەشنییە، دیمەنی میدیا زۆر لە ژێر کاریگەری پەیوەندییە سیاسییەکاندایە و زۆرێک لە دەزگاکانیش پەیوەستن بە پارتە سیاسییەکانەوە.
1.3. داڕێژەرانیی زانیاری ناڕاست و زانیاری هەڵە.
بەشداربووە سەرەکییەکان بریتین لە:-
بەکارهێنانی میدیای دیجیتاڵی:- هەرێمی کوردستان ڕێژەیەکی بەرزی دزەکردنی سۆشیال میدیای هەیە کە نزیکەی 62% بووە لە ساڵی 2023 (Statista, 2023)، کە ئەمەش زەمینەیەکی لەبار بۆ ناوەڕۆکی پشتڕاستنەکراوە دروست دەکات.
کاریگەری سیاسی:- زۆرجار دەزگاکانی ڕاگەیاندن لەگەڵ کوتلە سیاسییەکان هاوئاهەنگ دەبن، ئەمەش دەبێتە هۆی ڕیپۆرتکردنی لایەنگری و زیاتربوونی زانیاری ناڕاست.
کەمی کارامەیی میدیایی:- لە ڕاپرسییەکی ساڵی ٢٠٢٢ی سندیکای ڕۆژنامەنووسانی کوردستاندا دەرکەوتووە کە ٤٨٪ی بەشداربووان نەیانتوانیوە جیاوازی لە نێوان هەواڵی پشتڕاستکراوە و ناڕاستدا بکەن.
1.4. کاریگەری لەسەر کۆمەڵگا و حکومڕانی.
نەمانی متمانە:- لێکۆڵینەوەیەکی ساڵی 2023ی ئینستیتیوتی کوردی بۆ ڕای گشتی دەریخستووە کە 67%ی هاووڵاتیان متمانەیان بە سەرچاوەی هەواڵ نییە.
تێکدانی سیاسی:- پێشتر گێڕانەوەی ناڕاست کاریگەرییان لەسەر گوتاری گشتی هەبووە لەسەر پرسە گرنگەکانی وەک چاکسازی و حکومڕانی.
2. چاودێری و شیکاری داتای ژمارەیی.
2.1. ڕەوتی سۆشیال میدیا:- شیکارییەک بۆ 50 هاشتاگی ترێند لە ساڵی 2024دا ئاشکرای دەکات کە 22%یان پەیوەندییان بە هەڵمەتەکانی زانیاری ناڕاستەوە هەبووە، بەتایبەتی لە ماوەی هەڵبژاردنەکاندا. پلاتفۆرمەکانی وەک فەیسبووک و تێلێگرام گوێزەرەوەی سەرەکین، لەگەڵ گێڕانەوەی ناڕاست کە 30% خێراتر لە هەواڵە پشتڕاستکراوەکان بڵاودەبێتەوە (Digital Rights NGO, 2024).
2.2. توێژینەوەی کەیسەکان:- هەڵبژاردنەکانی ٢٠٢٤: ئیدیعای ساختە سەبارەت بە ساختەکاری لە بەشداری دەنگدەران لە دوایین هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان ٢٠٢٤ لە تویتەر زیاتر لە ١٢٠ هەزار کارلێکی کۆکردەوە، ئەمەش بێ خەوشی هەڵبژاردنەکانی تێکدا. ئەم گێڕانەوانە بە تایبەتی لە ماوەی بانگەشەی هەڵبژاردن و دوای هەڵبژاردنەکاندا باو بوون و کاریگەرییان لەسەر متمانەی گشتی بە پرۆسەی دیموکراسی هەبووە.
COVID-19 زانیاری هەڵە:- چارەسەری ساختە و تیۆری پیلانگێڕی بووە هۆی کەمبوونەوەی 15%ی وەرگرتنی ڤاکسین لە ساڵی 2022 (رێکخراوی تەندروستی جیهانی، 2022).
2.3. کەلێنەکانی کارامەیی میدیایی:- لە ڕاپرسییەکدا کە لەلایەن تۆڕی ڕاگەیاندن و زانیاری لە هەرێمی کوردستان لەسەر هەزار دانیشتوو ئەنجامدراوە، دەرکەوتووە کە 56% تەنیا پشت بە سۆشیال میدیا دەبەستن بۆ هەواڵ، زۆرجار بەبێ سەرچاوەی ئاماژە پێکراو.
3. هەوڵەکانی حکومەتی هەرێم بۆ بەرەنگاربوونەوەی زانیاری ناڕاست:- لە مانگی تەممووزی ٢٠٢٣ حکومەتی هەرێم پلاتفۆرمی سەکۆی خستەگەڕ، کە میدیایەکە بۆ پووچەڵکردنەوەی زانیاری هەڵە و هەواڵی ساختەی پەیوەست بە کاروباری حکومەت داڕێژراوە. ئەم دەستپێشخەرییە ئامانجی پێدانی زانیاری لەسەر بنەمای ڕاستییەکانە بە خەڵک و بەرپەرچدانەوەی گێڕانەوەی ناڕاستە. پلاتفۆرمەکە کۆمیوونیتییەکی واتسئەپ لەخۆدەگرێت بۆ ڕۆژنامەنووسان و وتەبێژانی وەزارەت بۆ دەستگەیشتن بە زانیاری نوێ و پشتڕاستکراوە.
4. پێشنیارە سیاسییەکان.
4.1. بەهێزکردنی ڕێکخستنی میدیا:- دامەزراندنی دەستەیەکی سەربەخۆی چاودێری میدیا: دڵنیابوون لە جێبەجێکردنی بێ لایەنانەی سیاسەتەکانی دژە زانیاری ناڕاست.
مەرجەکانی شەفافیەت:– دەرکردنی فەرمانی خستنەڕووی سەرچاوەی دارایی و لایەنگیری بۆ دەزگاکانی ڕاگەیاندن، بۆ ئەوەی هەر دەزگایەکی ڕاگەیاندن سەرچاوە داراییەکانی و لایەنگیری بۆ هەر لایەنێک بۆ رای گشتی و حکومەت ڕوون بێت.
4.2. بەرەوپێشبردنی کارامەییەکانی میدیا.
هەڵمەتە پەروەردەییەکان:- هاوکاری لەگەڵ ڕێکخراوە ناحکومییەکان بۆ خستنەڕووی کارامەیی میدیا لە مەنهەجی قوتابخانەکاندا.
وۆرک شۆپی کۆمەڵایەتی:- ڕاهێنانی هاوڵاتیان بۆ دەستنیشانکردن و ڕیپۆرتکردنی زانیاری ناڕاست.
4.3. بەکارهێنانی تەکنەلۆژیا.
پلاتفۆرمەکانی پشکنینی ڕاستییەکان:- پەرەپێدانی ئامرازەکانی پشتبەستوو بە AI بۆ پشتڕاستکردنەوەی کاتی ڕاستەقینەی ناوەڕۆکی ڤایرۆسی.
هاوکاری لەگەڵ پلاتفۆرمەکانی سۆشیال میدیا:- کارکردن لەگەڵ فەیسبووک و تویتەر بۆ کەمکردنەوە و لابردنی ناوەڕۆکی ساختە.
4.4. بەهێزکردنی ئیتیکی ڕۆژنامەگەری:- هاندانی پابەندبوون بە کۆدی ئیتیکی ڕۆژنامەنووسانی کورد لە ڕێگەی وۆرکشۆپ و بڕوانامە پیشەییەکان.
5. ستراتیژی جێبەجێکردن.
5.1. هاوکاری لایەنە پەیوەندیدارەکان:- بەشداریکردنی دەزگاکانی حکومەت، دەزگاکانی ڕاگەیاندن، ڕێکخراوە ناحکومییەکان و کۆمپانیاکانی تەکنەلۆژیا بۆ دڵنیابوون لە ڕێبازێکی گشتگیر.
5.2. ڕێبازی قۆناغبەندی.
قۆناغی یەکەم (٢٠٢٤-٢٠٢٥):- دەستپێکردنی پڕۆژەی تاقیکاری لەسەر کارامەیی میدیایی لە ناوچە شارییەکان.
قۆناغی دووەم (٢٠٢٦):- بەرەوپێشبردنی دەستپێشخەرییەکان لەسەر ئاستی هەرێم و یەکخستنی ئامرازەکانی چاودێریکردنی پێشکەوتوو.
6. دەرەنجام:- بەرەنگاربوونەوەی زانیاری ناڕاست و زانیاری هەڵە لە هەرێمی کوردستان پێویستی بە ستراتیژێکی فرەلایەنە هەیە کە ڕێکخستن و پەروەردە و تەکنەلۆجیا و ڕۆژنامەگەریی ئیتیکی تێدابێت. جێبەجێکردنی کاریگەر دەبێتە هۆی پاراستنی متمانەی گشتی، بەرزکردنەوەی حکومڕانی، و بنیاتنانی ئیکۆسیستەمێکی میدیایی خۆڕاگر.
سەرچاوەکان؛
- Digital Rights NGO. 2024. Social Media Disinformation Trends. Erbil.
- Kurdish Institute for Public Opinion. 2023. Survey on Media Trust in the Kurdistan Region.
- Kurdistan Journalists Syndicate. 2022. Media Literacy in the Kurdistan Region.
- 2023. “Social Media Penetration in the Kurdistan Region.” Accessed December 8, 2024. https://www.statista.com.
- World Health Organization. 2022. COVID-19 Vaccine Uptake in the Kurdistan Region. Geneva.
- Kurdistan Regional Government. “Kurdistan Region: A Beacon of Media Freedom and Journalistic Excellence.” November 23, 2023. [Link](https://gov.krd/dmi-en/activities/news-and-press-releases/2023/november/kurdistan-region-a-beacon-of-media-freedom-and-journalistic-excellence/)
- Kurdistan 24. “KRG launches fake news busting platform.” Accessed December 8, 2024. [Kurdistan 24](https://www.kurdistan24.net/en/story/392109).
- Carnegie Endowment for International Peace. “Countering Disinformation Effectively: An Evidence-Based Policy Guide.” Published January 31, 2024. [Carnegie Endowment](https://carnegieendowment.org/research/2024/01/countering-disinformation-effectively-an-evidence-based-policy-guide).
Middle East Institute. “Partisan press: The dominance of party-backed media in Iraq’s Kurdistan Region.” Published January 26, 2024. [Middle East Institute](https://www.mei.edu/publications/partisan-press-dominance-party-backed-media-iraqs-kurdistan-region
