سهرچاوهیهكى گرنگى زانیاری سهبارهت به دیمۆگرافیای دانیشتوان و چۆنییهتى ژیان و دۆخه سیاسییهكهی، گهڕانه بهدواى ئهو دیكۆمێنت و ئامارە فهرمى و نافهرمییانهى لە ئارشیفی نهێنی وڵاتاندا پارێزراون، لایهنى ئەرینی ئهم دیكۆمێنتانەی تایبەت بەئاماری دانیشتوان لهوهدایه كه كورد ئامادەی نەكردووە تا لەسەر (لایهنگرێتى)، رەخنە ئاراستهى ناوەرۆكی ئامارەكان بكرێت. لهلایهكیتریشهوه بههۆى نهبوونى دهوڵهت و دامهزراوهى سهربهخۆ و لاوازى ئهقڵى ئهرشیفهوه، به ناچارى دهبێ شهنوكهوی ئهرشیفى وڵاتان بكهین لهپێناو تیشكخستنەسەر لایهنه شاراوەكانی مێژووى نهتهوهكهمان.
له دووتوێی دیكۆمێنتێكی گرنگدا سهبارهت به پهیوهندى و ئاستهنگهكانى ههردوو وڵاتی ئێراق و ئێران، سهركونسوڵگهریی ئێران له شاری (بهسره)دا نامهیهكی نهێنی ئاراستهى وڵاتەكەى كردووه كه ئامارێكى پڕبایەخی تێدایه به سهبارهت به ڕێژهى دانیشتوانى شیعه له ئێراق، باسى له ههرسێ لیواكانى “موسڵ، كهركوك، ههولێر” كردووه، بههۆى شۆڕشى “شێخ مهحمودى حهفید”هوه نهیتوانیوه زانیارى تهواو لهسهر لیواى سلێمانى كۆبكاتهوه، ههربۆیه له نامهكهیدا ئاماژهى بهوهداوه كه رێژەی دانیشتوانی لیواى سلێمانى تێدانییه. ئهم دیكۆمێنته، لهژێرناوى (ئامارى كونسوڵگهرى ئێران له بهسره سهبارهت به دانیشتوانى شیعه و هاوڵاتیانى ئێرانى له ئێراق لە ساڵانى 1301-1302ى شهمسى) له مێژووى (25 عهقرهبی 1302- 17ى تشرینى دووهمی 1923ز زایینی) ئاماده كراوه. ئێستا له (ناوهندى بهڵگهنامه مێژووییهكانى وهزارهتى كاروبارى دهرهوه، دۆسییهى ژماره 17-27-1302)دا ئهرشیف كراوه.
ئەم دیكۆمێنته زۆر جێگەی بایەخە بۆ ڕەوشی دیمۆگرافیای كوردستان لە قۆناغی دابەشكردنەوەی كوردستان بەسەر چوار دەوڵەتی “ئێراق، سوریا، ئێران، توركیا”دا، چونكە وێڕاى ئاماژهدانى ورد بهناوى قهزا و ناحییهكانى سێ لیوای كوردستان، بههیچ چهشنێ ئاماژه به بوونى عهرهب له شارى كهركوك نادات و دهنووسێ (كهركوك بهشێكه له كوردستان و دانیشتوانهكهى كوردن). ئەم دیكۆمێنتە، بەڵگەیەكی حاشاهەڵنەگرە لەسەر راستی و دروستی دانیشتوانی شاری كەركوك كە زۆرینەی ڕەهای كورد بووە.
ئهمهش دهقى تهواوى ئاماری نێو ئەم دیكۆمێنتەیە:-
”دهیهم: لیواى موسڵ.
پێكهاتووه له قهزاكانى: ئاكرێ، دهۆك، ئامێدی، زاخۆ، سنجار، تهلعهفهر و ناحیهی شێخان، عهشیرهتهكانى سهبعه، سورچی، زرێبار، بهرواری، رێكانی، سەندگلی. دانیشتوانهكهى (350.378) كهسه كه (17.180) كهسى شیعهیه. دهوڵهتمان كونسوڵگهری له موسڵدا ههیه، ئهمڕۆش بههۆى پێگه سیاسییهكهیهوه بایهخێكى تایبهتى ههیه.
یانزدهیهم: لیواى كهركوك.
له قهزاكانى: رهواندز و ناحییهكانی مهڵحه، تاوق، ئاڵتون كۆپری، قهرهحهسهن، شوان، دێره، باڵەك، برادۆست و شیروان پێكهاتووه. دانیشتوانهكهى (92.000) ههزار كهسه كه (5.000) ههزار كهسیان شیعهیه. كهركوك بهشێكه له كوردستان و دانیشتوانهكهى كوردن. ئێران هیچ نوێنهرێكی لهوێ نییه.
دوانزدهیهم: لیواى ههولێر
له قهزاكانى: كوێسنجهق، كفری و ناحییهكانى مهحمود، قوشتهپه، شهقلاوه، گوێر، تهقتهق، قهرهتهپه، توزخورماتوو، زهنگهنه پێكهاتووه. دانیشتوانی لیواى ههولێر (106.000) ههزار كهسه و دانیشتووى شیعهی ئهو لیوایه شیاوى باس نین“.
لەبەر رۆشنایی ئەم ئامارەدا، پێشنیازم وایە بۆ ناوەندە ئەكادیمییەكان و ڕووناكبیرانی خەمخۆر، شەنوكەوێكی ئەرشیفی وڵاتان بكەن بۆ دەستخستنی هەر ئامارێكی تایبەت بە دانیشتوان لە كوردستان، تا لەبەر رۆشنایی دیكۆمێنتەكانی وڵاتاندا، دۆخی دیمۆگرافیای كوردستان بەداتا و ئامار بخەینەڕوو كە چۆن لە ماوەی ئەم سەد ساڵەشدا بەهۆی سیاسەتی دەوڵەتانەوە، كار بۆ دەسكاریی ئەم دیمۆگرافیایەی كوردستان بەتایبەت لە ناوچە هەستیارەكاندا ئەنجام دراوە.
سەرچاوە:
-مركز اسناد تاریخی وزارت أمور خارجە، پروندە شمارە ١٧-٢٧-١٣٠٢.
-مسعود كوهستانى نژاد: چالشها و تعاملات ایران و عراق در نیمه نخست سده بیستم، مركز اسناد وزارت امور خارجه، چاپ اول 1384، ص (427-430).
