“دەروازە”
مشتومڕ لە نێوان شرۆڤەکاران سەبارەت بە ئامانجە ڕاستەقینەکانی دەستپێکردنی شەڕی ئەمریکا لە دژی ئێران تووندتر بووە. هەندێک وایان گریمانە کردووە کە ئامانجی سەرەکی ئەمەریکا لەم شەڕەدا دووبارەکردنەوەی سیناریۆی ڤەنزوێلا، واتە کۆنترۆڵکردنی نەوتی ئێرانە بۆ ئەوەی چین لە نەوتی داشکاندراو بێبەش بکات و بەم شێوەیەش ڕێگری لە گەشەی پیشەسازی چین بکات لە درێژخایەندا، هەروەها دروستکردنی کاریگەری ئەمریکا لە چوارچێوەی پەیوەندییە دوو قۆڵییەکان هاوتەریب لەگەڵ توانای پەکین بۆ بەکارهێنانی باڵادەستی خۆی بەسەر زنجیرە دابینکردنی زەوییە دەگمەنەکاندا بۆ بەدەستهێنانی دەستکەوتی سیاسی لە چوارچێوەی دانوستاندنەکاندا.
پاڵاوگەکانی چین بۆ هاوردەکردنی نەوت و بەرهەمی نەوت زۆر پشت بە ناوچەی کەنداو دەبەستن. هاوردەی چین لە ناوچەکە نزیکەی 46%ی کۆی هاوردەکردنی نەوتی وڵاتەکەی پێکدەهێنێت، بە هاوردەکردنی ئێرانەوە، کە پێشبینی دەکرێت لە ساڵی 2025دا بگاتە نزیکەی یەک ملیۆن و 400 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا، بەپێی داتاکانی کۆمپانیای کلیر کە کۆمپانیایەکی بازرگانی و کەشتیوانییە. جگە لەوەش ناوچەی کەنداو سەرچاوەی نزیکەی یەک لەسەر سێی کۆی هاوردەکردنی گازی سرووشتی شلی چینە. هەروەها چین نزیکەی 40%ی نافتا و 45%ی LPG لە ناوچەی کەنداو هاوردە دەکات. بەڵام سەرەڕای ئەم ئامارە بەرزانە، ناوچەی کەنداو نزیکەی 30%ی کۆی پێویستی نەوتی چین پێکدەهێنێت کاتێک بەرهەمی ناوخۆیی و هاوردەکردنی نەوت لە ناوچەکانی دیکەوە وەک ڕووسیا و ئەفریقا و ئەمریکای لاتین لەبەرچاو دەگیرێت.
هەمان بەراوردکردن بۆ گازی سرووشتیش دەگونجێت. لە کاتێکدا ناوچەکە نزیکەی یەک لەسەر سێی هاوردەکردنی چین پێکدەهێنێت (27% تەنها لە قەتەرەوە دێت)، ئەمەش تەنها 15%ی هاوردەکردن و تەنها 6%ی کۆی خواستی غاز پێکدەهێنێت، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە زۆرینەی وێستگەکانی کارەبای چین پشت بە خەڵوز دەبەستن نەک گازی سرووشتی. سەرەڕای قەبارەی زۆری هاوردەکردنی نافتای چینی لە ناوچەکە، بەڵام تەنها 7%ی کۆی خواستی ناوخۆیی پێکدەهێنن، کە لە ساڵی 2025دا گەیشتە 2.2 ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا. سەبارەت بە غازی شل (LPG)، ژمارەی ڕاستەقینە 18%ی کۆی بەکارهێنانی چینە، کە ڕێژەیەکی تاڕادەیەک بەرزە.
لەم شیکارییەدا هەوڵدراوە وەڵامی ئەم پرسیارە بدرێتەوە: داخستنی گەرووی هورمز، و پەکخستنی هەناردەکردنی نەوت لە ناوچەی کەنداو بۆ چین، تا چەند کاریگەری لەسەر ئاسایشی وزەی چین هەیە و ئایا ئەمە کارتێکی فشاری دیپلۆماسی ڕاستەقینەی ئەمریکا دژی پەکین پێکدەهێنێت؟
“ئەو کەرتانەی چین کە زۆرترین زیانیان بەرکەوتووە بەهۆی داخستنی گەرووی هورمز”
ئەو کەرتانەی لە چین کە زۆرترین زیانیان بەرکەوتووە بەهۆی گەمارۆی ئەمریکا بۆ سەر گەرووی هورمز و، داخستنی لەلایەن ئێرانەوە، پاڵاوگە بچووک و سەربەخۆکانن لە پارێزگای شاندۆنگ. ئەم پاڵاوگانە بە پلەی یەکەم پشت بە داشکاندنی ٨-١٠ دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک لەسەر نەوتی ئێران دەبەستن بۆ کێبڕکێ لەگەڵ کۆمپانیا گەورەکانی نەوت بۆ پشکی بازاڕ. هاوردەکردن لە ئێرانەوە تەنها نزیکەی 13%ی کۆی هاوردەکردنی نەوتی دەریایی چین پێکدەهێنێت. داخستنی گەرووەکە، لەگەڵ دابەزینی پشکی خۆیان لە نەوتی داشکاندراوی ڤەنزوێلا، بەو مانایەیە کە ئەم پاڵاوگانە ئەم داشکاندنە لەدەست دەدەن، ئەمەش کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر ڕێژەی قازانجەکانیان دەبێت لەنێوان چڕبوونەوەی کێبڕکێی ناوخۆیی بەهۆی کەمبوونەوەی خواستی ناوخۆیی. بڕیاری ئیدارەی ئەمریکا بۆ هەڵگرتنی گەمارۆکانی سەر هەناردەی نەوتی ئێرانی کە لە دەریادا بەشێوەیەکی کاتی لە کۆتایی مانگی ئازاردا بەشێوەیەکی کاتی بە ئامانجی سەقامگیرکردنی نرخەکان، هەروەها بووە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوتی خاوی ئێران. ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لە مانگی نیساندا پاڵاوگەکانی چین بۆ یەکەمجار لە دوای ساڵی ٢٠٢٢ەوە نەوتی ئێرانیان بە نرخێکی زیاتر لە نەوتی خاوی برێنت کڕیوە، ئەمەش بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخەکان لە سەرانسەری بازاڕ و زیادبوونی تێچووی گواستنەوەی کەشتیوانی بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی بیمەی نەوتی ئێرانی زیاتر دەبێت. ئەم سیناریۆیە ئەوە پیشان دەدات کە زیادبوونی تێچوونەکان فشارێکی بەرچاو دەخاتە سەر پاڵاوگە بچووکەکان. لە کاتێکدا ئەم پاڵاوگانە دەتوانن هاوردەکردنی نەوتی ڕووسیا زیاد بکەن (کە لە ئێستاوە ڕوودەدات)، ڕووبەڕووی تەحەدای سەختی ڕووسیا دەبنەوە لە زیادکردنی توانای بەرهەمهێنانیدا، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی بڕیارەکەی وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا بۆ ئەوەی ڕێگە بە هیندستان بدات دەست بە هاوردەکردنی نەوتی ڕووسیا بکاتەوە بەهۆی شەڕەوە.
هەروەها پێدەچێت پاڵاوگە گەورە و سەربەخۆکانی دیکەش کاریگەری کەمیی دابینکردنیان لەسەر بێت، وەکو کۆمپانیای ڕۆنگشێنگ پترۆکیمیایی لە پارێزگای ژێجیانگ و کۆمپانیای هاوبەشی سینۆپێک-ئارامکۆ لە فوجیان، کە هەردووکیان بە پلەی یەکەم پشت بە دابینکردنی نەوتی سعودیە دەبەستن. هەروەها بەرزبوونەوەی نرخەکان کاریگەری لەسەر پاڵاوگە گەورەکانی سەر بە دەوڵەت دەبێت و فشار دەخاتە سەر ڕێژەی قازانجەکانیان. ئەم پاڵاوگانە پێدەچێت هاوردەکردنی نەوتی ڕووسیا زیاد بکەن، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە لێخۆشبوونی ئەمریکا بۆ پاڵاوگەکانی هیندستان کاتییە و ڕەنگە لەگەڵ کۆتایی هاتنی شەڕەکەدا کۆتایی بێت. ئەمەش ئاماژەیە بۆ ڕەوتێکی درێژخایەنی چینی بەرەو هەمەچەشنکردنی سەرچاوەکانی هاوردەکردنی نەوت و وردە وردە کەمکردنەوەی پشتبەستن بە ناوچەی کەنداو. سەبارەت بە کەرتی پیشەسازی، کاریگەرییەکەی بە تایبەتی لە دابینکردنی غازی سرووشتی شلدا دیارە. وەک پێشتر ئاماژەمان پێدا، پێداویستییەکانی ناوچەی کەنداو بەشێکی زۆر لە کۆی خواستەکان پێکناهێنن. بەڵام ڕەنگە لە ماوەی سێ بۆ شەش مانگی داهاتوودا تەحەدای دووانەکانی بەرزبوونەوەی نرخەکان و دابەزینی بەردەستبوون دەربکەون. ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە گرێبەستی دابینکردنی درێژخایەن پەیوەستە بە نرخی نەوتەوە (زۆربەی گرێبەستەکانی غازی کەنداو)، لەکاتێکدا گرێبەستی غازی بۆری دواکەوتنی درێژتری گەیاندنی تێدایە، ئەمەش کاریگەری بەرزبوونەوەی نرخەکان بەدرێژایی ساڵ قەرەبوو دەکاتەوە.
پێدەچێت ئەم کاردانەوەیانە بە تووندی لە کەرتی پیشەسازی و کیمیاییدا هەستیان پێبکرێت. کەرتی کیمیایی بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی غاز و نافتا و LPG ڕووبەڕووی قەیرانی دوو هێندە دەبێتەوە، ئەمەش هەڕەشە لە پاڵاوگەکان و وێستگەکانی پترۆکیمیایی و بەرهەمهێنەرانی بچووکتر دەکات. کەرتەکانی دیکە کە زۆرترین کاریگەرییان لەسەرە بریتین لە ئامۆنیا، مێتانۆل، کەرەستەی پێشکەوتوو و پیشەسازییە سووکەکان (بەتایبەت لە ناوچە کەنارییەکان) کە گۆڕاون بۆ غاز بۆ پابەندبوون بە ستانداردەکانی حکومەتی چین بۆ باشترکردنی کوالیتی هەوا و کەمکردنەوەی چڕی کاربۆن. لە بەرامبەردا پیشەسازییە قورسەکانی وەک پۆڵا، کانزا، شووشە و کەرەستەی بیناسازی بە پلەی یەکەم پشت بە خەڵوز یان سەرچاوەی وزەی پاک و نوێبووەوە دەبەستن، ئەمەش لە کاریگەرییە ڕاستەوخۆکانی بەرزبوونەوەی نرخی غاز جیایان دەکاتەوە. بەڵام ڕەنگە ڕووبەڕووی کاریگەرییەکی ناڕاستەوخۆ ببنەوە لە شێوەی کەمبوونەوەی خواست بەهۆی خاوبوونەوەی ئابووری جیهانی کە بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی وزەوە دروست بووە.
کەرتی بەرهەمهێنانی کارەبای چین ڕووبەڕووی مەترسییەکی بەرچاو نابێتەوە بەهۆی کەمیی غازەوە، چونکە غاز تەنها 7%ی وزەی تۆڕەکە و کەمتر لە 4%ی بەرهەمهێنانی ڕاستەقینە پێکدەهێنێت. خەڵوز، وزەی ئاو، و سەرچاوە گەشەسەندووەکانی وزەی نوێبووەوە بەدیلێکی نەرم و نیان دابین دەکەن، وەک لە کاتی قەیرانی وزەی ساڵی ٢٠٢١-٢٠٢٢دا دەرکەوت کاتێک پارێزگاکان پشتبەستنیان بە غاز کەمکردەوە لە بەرژەوەندی ئەم سەرچاوانە.
“ئایا قەیرانی وزە نفوزی ئەمریکا زیاد دەکات بۆ سەر چین؟”
لەمانەی سەرەوە ڕوونە کە وێنەیەکی تێکەڵاو هەیە کە سەرچاوەی گرتووە لە پشتبەستنی چین بە هاوردەکردنی نەوت و گاز لە ناوچەی کەنداو و لە ئەنجامدا بە هەڵاوسانی نرخ کە لە ئەنجامی ناسەقامگیری ناوچەکەوە سەرچاوە دەگرێت. بەڵام ئەمە بەو ڕادەیە نییە کە بتوانێت فشارێکی یەکلاکەرەوە و هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی پێکبهێنێت، وەک ئەوەی لە وڵاتانی دیکەی ئاسیادا هەیە کە پشتبەستنیان بە ناوچەکە زۆر زیاترە لە چین، وەک ژاپۆن و هیندستان و کۆریای باشوور. زیادەڕۆیی و خۆڕاگری سیستەمی وزەی چین پارێزگارییەکی بەرچاو لە بەرامبەر هەر شۆکێکی ئەگەری لە کەرتی وزەدا دابین دەکات. هۆکارێکی سەرەکی بۆ ئەمەش باڵادەستی دەوڵەتە بەسەر کۆمپانیاکانی وزە و بەرهەمهێنەرانی چینیدا، کە ئەمەش پارێزبەندییەکیان بۆ دابین دەکات لە بەرامبەر ناجێگیری نرخەکان. قەیرانی وزە دەتوانێت ئابووری چین کە لە ئێستاوە خاو بووەتەوە خراپتر بکات. بەڵام ئەم خاوبوونەوە قەیرانی بەرهەمهێنانی زیادەی دروستکردووە، کە ڕەنگە گێژاوی بازاڕەکانی وزە یارمەتیدەر بێت بۆ کەمکردنەوەی.
جگە لەوەش، ڕێڕەوی دەریایی کە هاوکات بڕبڕەی پشتی بازرگانی نانەوتی نێوان چین و ناوچەی کەنداو، پێکهاتەیەکی گرنگی دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگایە. پەرەسەندنی ئێستا کاریگەری لەسەر ڕێڕەوی دەستپێشخەرییەکە لە ناوچەکەدا دەبێت، بەڵام پێدەچێت ئەم کاریگەرییە کورتخایەن بێت و پەیوەست بێت بە وەستانی شەڕەکان و هەڵگرتنی گەمارۆکە لە گەرووی هورمز. یەکێک لە هۆکارە هەرە بەرچاوەکانی پشتیوانی لە خۆڕاگری دەستپێشخەرییەکە لە وڵاتانی کەنداودا، نەکردنی بە ئامانجگرتنی سیستماتیکی هاووڵاتیانی چین و وەبەرهێنانەکانە لەلایەن ئێرانەوە. بۆ نموونە، زۆرینەی ڕەهای ئەو نزیکەی ١٠ هەزار هاووڵاتییە چینییەی کە لە سەرەتای شەڕەکەدا چۆڵکرابوون (لەوانەش ٣ هەزار هاووڵاتی لە ئێرانەوە) دوای کۆتاییهاتنی شەڕەکە بگەڕێنەوە بۆ وڵاتانی کەنداو. لە ماوەی مامناوەنددا پێشبینی دەکرێت گۆڕانکاری لە ستراتیژییەکانی وەبەرهێنانی کۆمپانیا و بانکە چینییەکاندا ڕووبدات، کە بەرەو بەڕێوەبردنی مەترسییەکان دەڕوات نەک فراوانکردنی بازاڕی ناوچەیی. ئەم ئاڵوگۆڕە بە تایبەتی لە بازاڕی ئێراندا دیار دەبێت، کە ڕەنگە هەڵوەشاندنەوەی پلانە نوێیەکانی وەبەرهێنانی چینیش بە پێشبینیی نوێبوونەوەی ململانێکان بەخۆیەوە ببینێت.
بەڵام پێناچێت کاردانەوەکانی بۆ دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا لە کەمکردنەوەی مەترسییە ئابووری و بازرگانییەکان زیاتر بێت، یان وەربگێڕێتە سەر تێچووی سیاسی بۆ حکومەتی چین، بە لەبەرچاوگرتنی سرووشتی پڕۆژەکانی دەستپێشخەرییەکە و ئامانجە ئابووری و قازانجەکانیان، کە ڕاستەوخۆ پەیوەندییان بە ئامانجەکانی سیاسەتی دەرەوەی چینەوە نییە. زیادبوونی مەترسی لە ناوچەی کەنداو هاوکات بوو لەگەڵ هەمەچەشنکردنی وەبەرهێنانەکان لە سەرانسەری ناوچە جیاوازەکاندا لە چوارچێوەی دەستپێشخەرییەکەدا. بۆ نموونە لە کاتێکدا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ساڵی ٢٠٢٤دا لە پلەی یەکەمی لیستی شوێنەکانی وەبەرهێنان و گرێبەستی بیناسازی چینیدا بوو، ئەفریقا لە ساڵی ٢٠٢٥دا پشکی خۆی لە دەستپێشخەرییەکە نزیکەی سێ ئەوەندە زیادیکردووە و ئاسیای ناوەڕاستیش نزیکەی چوار هێندە زیادیکردووە.
ئەم هۆکارانە وا دەکەن کە ئیدارەی ترەمپ زەحمەتە بتوانێت ئەو کاریگەرییە سیاسییە بەکاربهێنێت کە پێویستە بۆ فشارخستنە سەر پەکین بۆ گۆڕینی هەڵسوکەوتی ئێران لەو دانوستانانەی کە چاوەڕوان دەکرێت لە ئیسلام ئاباد دەستپێبکاتەوە. بە پێچەوانەوە، سیستەمی وزەی هەمەچەشنی چین، جگە لە یەدەگی بازرگانی و ستراتیژی، هێزی سیاسی بۆ پەکین دەڕەخسێنێت بۆ مانۆڕکردن لە بەرامبەر هەر فشارێکدا، بەتایبەتی ئەگەر چاوەڕوان بکرێت کاریگەری ئابووری و دیپلۆماسی خۆی بەکاربهێنێت بۆ پاڵنانی ئێران بەرەو هەڵبژاردنە قورسەکان. سەرەڕایی ئەوەی پەکین بەشێوەیەکی فەرمی دژی داخستنی گەرووی هورمز بووە و وەك ڕێڕەوێکی ئاوی نێودەوڵەتی ناساندووە و داوای کردووە ئازادی و ئاسایشی گەشتیاریی دەسەتەبر بکرێت. هاوشانی ڕووسیا، له ٧ی نیساندا له ئه نجومه نی ئاسایشدا ڤیتۆی بڕیارنامه یه کیان له ئه نجومه نی ئاسایشدا کرد. ئەم بڕیارنامەیە کە لەلایەن بەحرەینەوە پێشکەشکرا، بڕگەیەکی لەخۆگرتبوو کە ڕێگە بە دەستێوەردان دەدات بۆ کردنەوەی گەرووەکە بەپێی بەشی حەوتەمی جاڕنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان، هەرچەندە لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی پەکین و قسەی فەرمیدا هاوتەریب بوو. ئەمەش بەو مانایەیە کە چین نایەوێت گوشار بخاتە سەر ئێران کە پێگەی دانوستانکارییەکەی لاواز بکات (بە سەندنەوەی کۆنترۆڵی تاران لە گەرووی هورمز)، هەروەها دژایەتی پێدانی شەرعیەتی نێودەوڵەتی هاوپەیمانی بە سەرۆکایەتی ئەمریکا بۆ بەکارهێنانی هێزی سەربازی دەکات. بەڵام لە هەمان کاتدا دەیەوێت ببینێت ئێران پابەند بێت بە چارەسەری ئاشتیانە لە ڕێگەی دانوستانەوە.
“کۆبەند”
بەڵگەکان سەبارەت بە تێکەڵاوی وزەی چین و کاریگەرییەکانی لەسەر دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا، ئەوە پیشان دەدەن کە داخستنی گەرووی هورمز لەلایەن ئێرانەوە و گەمارۆدانی بەندەرەکانی ئێران لەلایەن ئەمریکاوە، فشارێکی دەستبەجێ و کورتخایەن لەسەر پێداویستییەکانی پاڵاوگە و بەرهەمهێنانی چینی دروست دەکات، بەڵام مەترسییەکی بەرچاو لەسەر ئاسایشی وزەی چین لە مامناوەند تا درێژخایەندا دروست ناکات. بەدووری نازانرێت دۆخێکی لەو شێوەیە، ھێزێکی دیپلۆماسی ئەمریکای پێویست بۆ هاندانی چین بۆ ئەوەی فشاری دەستبەجێ و بەهێز بخاتە سەر ئێران لەدەرەوەی پاڵپشتیکردنی تاران و هاندانی بۆ گەڕانەوە بۆ دانوستان و گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی ھەمەلایەنە. وا پێشبینی دەکرێت چین بەردەوام بێت لە هەماهەنگی لەگەڵ ئەمریکا، ئێران، هاوبەشەکانی کەنداو و عەرەبی و نێوەندگیری پاکستانی بۆ هاندانی ئێران بۆ گەڕانەوە بۆ دانوستانەکان و ئیمتیازاتی هاوسەنگ کە ببێتە هۆی ڕێککەوتنێک کە کۆتایی بە شەڕەکە بهێنرێت و دەستەبەرکردنی گەڕانەوەی کەشتیوانی ئاسایی پێش سەردانەکەی ترەمپ بۆ پەکین لە مانگی ئایاردا کە پێشبینی دەکرێت.
پەراوێزەکان؛
- https://epc.ae/ar/details/featured/ighlaq-madiq-hormuz-wa-amn-altaqa-alsiyni
- https://www.fmprc.gov.cn/eng/wjbzhd/202604/t20260416_11893024.html
- https://news.un.org/en/story/2026/04/1167261
- https://greenfdc.org/china-belt-and-road-initiative-bri-investment-report-2024/?cookie-state-change=1776687810428
- https://greenfdc.org/china-belt-and-road-initiative-bri-investment-report-2025/
- https://protect.checkpoint.com/v2/r02/___https:/www.oxfordenergy.org/wpcms/wp-content/uploads/2026/03/Comment-Turmoil-in-the-Middle-East.pdf___.YzJlOmVtaXJhdGVzcG9saWN5Y2VudGVyMTpjOm86MDNlOTRiODg0NDgzZTg1ZmYzY2FjYzgzYzM3MDM2YmQ6Nzo0Yjg0OmRhNzViNTY5YWYxYTliOTE5MWExNjZkNTU0OTU0ZGVkOWFhZjQwMTE0ZGRlYWE0NmFkNDgwM2M1NmQyYjIzNjA6cDpUOkY
- https://www.fdd.org/analysis/2026/04/15/emirati-crown-princes-trip-to-china-underscores-importance-of-petrodollar-dominance/#:~:text=China%20Is%20a%20Top%20Destination%20for%20Arab%20Gulf%20Energy&text=China%20also%20imports%20roughly%20one,China’s%20total%20supply%20last%20year.
