“تەوەری یەکەم؛ بارودۆخى سیاسیی ئێران لە وادەى جەنگى یەکەمى جیهانى”
لەدواى شکستى شۆرشی دەستوورخوازیی (مەشروتە) چ لەسەر ئاستى ناوخۆ و چ لەسەر ئاستى دەرەکى و، پاشان داگیرکردنى ناوچەیەکى بەرفراوانى ئێران لەلایەن سووپاى ڕووسەکان و پالپشتیکردن بۆ گەڕاندنەوەى دەسەڵاتى شای قاجار و سەرلەنوێ هێنانەوەیان بۆ نێو کایەی دەسەڵات و هەڵوەشاندنەوەى پارلەمان، قۆناغێکى چەقبەستوو و ئالۆز لە ئێراندا هاتە کایەوە، بە جۆرێک ئێران لە دواى شۆرشی دەستووریی واتە لە دواى ساڵی ١٩٠٥ ەوە تا ساڵەکانى ١٩٢٥ هەم کێشە ناوخۆییەکانى زۆربوو، هەم پەلامارە دەرەکییەکانى، سەربارى شپرزەیی دۆخى سیاسی، ئابووریی و کۆمەڵایەتیی لە ناوخۆدا، ڕووسەکان کە بە قازانجى سەڵتەنەتەڵەبەکان کاریان دەکرد، لە دواى هێوربوونەوەى دۆخی ئەمنى ئێران بەدەست ڕووسەکانەوە بوو، کاتێکیش دەستوور خوازەکان هەوڵی چاککردنى بارودۆخى ئابوورییان دا، بۆ ئەم مەبەستەش پەنایان بردە بەر پسپۆرێکى ئەمریکی بەناوى (مۆرگان شۆستەر)، بۆ چاککردنى دۆخى ئابووریی و دانانى پلانێکی گونجاو بۆ باشکردنى دۆخەکە، بەڵام ڕووسەکان داوایانکرد ئەو پسپۆرە ئەمریکییە دەربکرێت، هەرچەندە لەوم قۆناغەدا دەستوورخوازەکان ئەو کارەیانکردو شۆستەریان دوورخستەوە، بەڵام ڕووسەکان پەلاماری باکووری ئێرانیان دا، کاتێکیش لە پەرچەکردارێکدا خەڵکی تەبرێز کە ناڕەزایەتییان دەربڕی، بەڵام سووپاى ڕووسەکان کوشتارێکى زریان لێکردن، ئەمەش دەنگدانەوەیەکى زۆری هەبوو، بەتایبەت کە خەڵکى تەبرێز ڕۆڵێکى گرنگیان هەبوو لە شۆرشی دەستووریدا، هەر بۆیە ئەمە دۆخێکی ئاڵۆزی خولقاند.
لەم هەلومەرجەدا، کاتێک کە وڵات بەشێکى داگیرکرابێت، ئەوا ناتوانێت لەسەر پێی خۆی بوەستێت و بەرنامەکانى جێبەجێ بەکات، ئەم هەنگاوەی ڕووسەکان نیشاندانى شکستى حوکمەت و دەسەڵاتى قاجارەکان بوو، کە چیتر تواناى بەرێوەبردنى وڵاتیان نەمابوو، تەنانەت پارلەمان وەک دەزگایەکی یاسایی و ئەو هەوڵانەى کە لە شۆرشی دەستووریدا بۆی درابوون شکستى هێناو داخرا و ئەندامەکانى دەرکران و گیران، بەم هۆیەوە کارەکانى هەڵپەسێردران. لەلایەکى ترەوە بەریتانییەکان بۆ پاراستنى بەرژەوەندییەکانى خۆیان ناوچەکانى باشووری ئێرانیان داگیرکردبوو، هەر بۆیە لەم قۆناغەدا ئێران جگەلە تاران زیاتر دەستی بەشوێنێکی تر نەدەگەیشت، ئەمەش دەرگاى لەبەردەم ململانێیەکى سەختکردەوە، هەر بۆیە لەم دۆخە دا، ئێران وەک وڵاتێکى داگیرکراو بەر لە ڕوودانى جەنگى جیهانى و ساڵی ١٩١٤ ببووە بەشێک لە کێبڕکێ و ناوچەکانى ململانێیى بەریتانیا و ڕووسەکان، هەر بۆیە بەشێک لە مێژوونووسان پێیان وایە یەکەم تەقەی جەنگى یەکەمى جیهانى لە ئێراندا تەقێنراوە، بەم هۆیەوە ئێران بووە گۆڕەپانێکى گرنگ و بەرەیەکى خوازراوى جەنگى جیهانى بەتایبەت دواى تێوەگلانی دەوڵەتى عوسمانى لە جەنگەکە، کە سنوورێکی بەرفراوانى هەبوو لەگەڵ ئێراندا و بەمەش راستەوخۆ دەرگاى لەبەردەم ئێراندا کردەوە، هەر بۆیە لە سەروبەندى جەنگى یەکەمى جیهانى و دەستپێکردنى هێرش وپەلامارەکان یەکێک لە گرنگترین بەرەکانى شەڕ لە ڕۆژهەڵات بەرەى ئارزەربایجان ناسراو بە قەفقاسیا بوو کە ڕاستەوخۆ ئێرانى خستە نێو شەڕەکەوە.
لەم سۆنگەیەوە، ئەو لاوازییەى لە ئێراندا هەبوو، کە وڵات نەیدەتوانى سنوورەکانى بپارێزێت واى لێکرد ببێتە مەیدانى جەنگ، ئەمە لە کاتێکدا لە سەروبەندى هەڵگیرساندنى جەنگى یەکەمى جیهانیدا، ئێران ئەوەندە نەبوو خۆی لە جەنگیێکى ناوخۆیی ڕزگاری ببوو، هەر بۆیە بە هەڵگیرساندنى جەنگى جیهانى ئەوەندى تر دۆخى گشتیی تێکچوو، هەر بۆیە لەگەڵ دەستپێکدرنى جەنگەکە عوسمانییەکان لەپال بەرەى ناوەندا بەشدارییان کرد، لەم قۆناغەدا ڕووسەکان پەلامارى باکووریان دابوو و بەشێکى ناوچەکانى باکووریان داگیرکردبوو، عوسمانیەکانیش داوایان لە قاجارەکان کرد ڕووسەکان لە خاکى وڵاتەکەیان دەربکەن، بەڵام ئێران لەو کاتەدا لە توانایدا نەبوو کارێکی وەها بکات، هەر بۆیە هێزەکانى عوسمانى خۆیان ئامادەکردو بە پالپشتى هێزە کوردییەکان پەلامارى ناوچەکانى ورمێ و کرماشان و مەهاباد- یان داو توانیان ناوچەکانى ڕۆژئاواى ئێران داگیربکەن و تا ئەندازەیەک پاشەکشە بە ڕووسەکان بکەن و بیانگەڕێننەوە بۆ قوڵاى ناوچەکانى باکوور و بەتایبەت ناوچەکانى (مرند)، هەر بۆیە هێزەکانى عوسمانى توانیان لە رێگەى ناوچەکانى ڕۆژههڵاتى خۆیانەوە بێننە ناو ئێرانەوە و لەگەل هاتنیشیاندا بانگەوازێکى بەرفراوانیان لە نێ, خێڵە کوردییەکاندا کرد، بەناوى جیهادەوە، بەم هۆیەوە بەشێکى بەرچاو لە شێخ و سەرۆک هۆزو خێڵەکان پەیوەندییان پێوەکرد و بەدەم بانگەشەکەوە چوون، لەگەڵ ئەوەشدا ئەڵمانەکان لە بەشداریکردنى عوسمانییەکان لە جەنگەکەدا و کردنەوەى بەرەی ڕۆژههڵات دوو ئامانجییان هەبوو:-
یەکەم:– کردنەوەى بەرەی ڕۆژههڵات و سەرقاڵکردنى ڕووسەکان لە ئێران و قەفقاسیا و کەمکردنەوەى فاشارەکانیان لە ئەوروپا.
دووەم:- هەوڵبدەن بانگەشەی جیهادى عوسمانییەکان بگەیەنە ناوچەکانى ئەفغانستان و هندستان و دروستکردنى کێشە بۆ بەریتانییەکان لە داگیرگەکانیدا و دوورخستنەوەیان لە کەنداو.
لێرەدا ئەوەى گرنگ بوو ڕاى گشتى خەڵکى ئێران بوو، ئەویش بەو پێیەى ئێران بەدرێژایی سەدەکانى هەژدەیەم و نۆزدەیەم لەژێر دەستى بەریتانییەکان و ڕووسەکاندا بوو و هاوکات هێزێکى وەک ڕووسەکان پشتیوانى دەسەڵاتى ستەمکاریی قاجاری و شاکانیان دەکرد، هەر بۆیە خەڵکى دژی ستراتیچ و پلانى ڕووسەکان بوون، هەروەها رق و کینەى خەڵکى ئێران لە بەریتانییەکان دەگەڕایەوە بۆ ئەو ڕێككهوتنەى کە لەگەڵ ڕووسەکان لە سالی ١٩٠٧ سەبارەت بە دابەشکردنى ئێران ئەنجامیان دابوو، هەر بۆیە لەمەوە بەگشتى خەڵکی ئێران دژی هەردوو سیاسەتى بەریتانى و ڕووسی بوون و هەر ئەمەش وایکرد زیاتر بەدەنگ بانگەشەی ئەڵمانەکانەوە بچن و لە کاتێکدا ئەڵمانیەکان هەوڵیاندەدا ئێرانییەکان بەلای خۆیاندا ڕابکێشن و بۆ ئەم مەبەستەش لەڕێگەی سیخوڕەکانیانەوە دەسەڵاتێکى بەهێزیان دروستکردبوو تەنانەت پەلیان هاویشتبووە ناو حوکمەتەوە و هەروەها لە ڕێگەى جەندرمەکانى ئێرانەوە هەوڵی دەدا هێرش بکاتە سەر بکاتە سەر بەرژەوەندییەکانى بەریتانیا لە باشووری ئێران و پاشەکشەیان پێ بکات، هەروەها ئەڵمانەکان بۆ کۆنترۆڵکردنى خەڵکى ئێران دەستیان کردبوو بە زنجیرەیەک پروپاگەندە و بانگەشە وەک ئەوەى ڕایانگەیاندبوو کە ئیمپراتۆر ’’ویلیەمى یەکەم“ موسوڵمانە و ناوى حاجى ویلیەمە، هەر بۆیە ئەڵمانەکان فاکتى ئایینییان زیرەکانە بەکاردھێناو دەیانزانى کە ئایین گەرم و گوڕتریان دەکات. بەریتانییەکانیش بە ووردى چاودێری بارودۆخەکەیان دەکرد و هەولیاندەدا بە پەلە دەست بکەن بە لەناوبردنى هەموو ئەو ڕەگەزە ئەڵمانیانەی کە وەک جاسووس و ستونى پێنجەمى ئەڵمانیا لە ئێراندا هەڵدەسوڕان، لە لە دیاترین ئەو کەسانەش ’’ویلیەم ڤاسمۆس“ بوو کە پێشتر باڵوێزى ئەڵمانیا بوو لە پورشەهر، هەوڵیاندا بە هەموو جۆرێک ڕیی لێبگرن، بۆ ئەم مەبەستەش بەریتانییەکان هێزێکیان هێنایە ناو ئێران بە ناوى “تفەتگەکانى باشوور”، بە سەرۆکایەتى ’’برنس ئۆکس“، کە توانیان بە خێرایی ژمارەیەکى زۆر لە جەندرمە و لایەنگرانى ئەڵمانیا لە باشوور دەربکەن.
لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا، ڕووسەکان لە ناوچەکانى باکووری ئێران توانیان لە نێوان ساڵانى ١٩١٥ – ١٩١٦ چەند جارێک دژە هێرش ئەنجام بدەن، ئەمەش بووە هۆی پاشەکشەى هێزەکانى عوسمانى ئەویش بە جۆرێک کە نەک هەر ناوچەکانى باکوور و ڕۆژئاواى ئێران، بەڵکو لە بەرەی فەقاسیا کەوتنە پێشڕەوى و تا ناوچەکانى وان و ئەرزرۆم و پاشان ئازربایجانى ڕۆژئاوا و مەڵبەندى موکریان هاتن، بەم شێوەیەش هاوپەیمانان توانیان جارێکر تر ئێران بهێنەوە ناو چوارچێوەى نفوزی هاوپەیمانان. لەگەڵ ئالۆزبوون و بەردەوامى شەڕو پێکدادانەکان و لاوازى و بێ سەروبەرەى دۆخی سیاسیی ئێران، ئەڵمانەکان بۆ زیاتر جێ قایمکردنى خۆیان هەوڵیاندا حکومەتێکى کاتى لە ئێراندا پێکبهێنن، تەنانەت بەڵێنى هاوکارى باشیان پێدان، بۆ ئەم نیازەش ئەڵمانەکان حوکمەتێکی خۆجێیان لە کرماشان پێکهێنا، لەسەرەتادا ئەڵمانەکان ویستیان ئەم حکومەتە لە ڕۆژهەلات دروست بکەن، بەڵام دواتر گواستیانەوە بۆ ڕۆژئاواى ئێران بۆ کرماشان، بۆ ئەوەى نزیک بێت لە کۆمەکى هێزەکانى عوسمانى، بەڵام لەگەل ئەوەشدا بەهۆی هاتنى هێزەکانى تفەنگەکانى باشوور و هێرشی بەردەوامى ڕووسەکان لە باکوور ئەم حکومەتە شکستى هێنا و هەڵوەشایەوە، هەر بۆیە ئێران بەشێوەیەکى گشتى لە ناوەڕاستى ساڵی ١٩١٧ بەتەواوى کەوتە دەست هاوپەیمانان و هێزەکانى بەریتانى و ڕووسی لە پێشڕەوى بەردەوام بوو تا هەردوو هێزەکە لە ناوچەکانى خانەقین گەیشتن بە یەک و یەکیانگرتەوە.
“تەوەری دووەم؛ بارودۆخى سیاسی ئێران لە پاش جەنگى یەکەمی جیهانى”
لە وادەى جەنگى یەکەمى جیهانیدا، لە ڕووى ئابوورییەوە ئێران لە دۆخێکى یەکجار دژواردا بوو، برسێتى وگرانیەکى زۆر و قات وقڕی بە ئەندازەیەکى زۆر هەڵکشابوو، لە ڕووی تەندروستییەوە دۆخەکە تەواو تێکچووبوو، بڵاوبوونەوەى نەخۆشی و پەتاى گواستراوە بەشێوەیەکى بەردەوام بووە هۆی کوشتنى ژمارەیەکى زۆری خەڵکی، هەر بۆیە بەهۆی هەژارى و برسێتى و نەبوونى خۆراکى پێوست سەرچاوەکان ئاماژە بە خواردنى گۆشتى سەگ و پشیلە دەدەن، ئەمانە وێڕای ئەوەى چەندین گرفتى کۆمەڵایەتى بەدواى خۆیدا هێنا بوو، کوشتن و بڕی و دزى و تاڵانیەکى زۆر کە تا ڕادەیەک پەڕگیریی و کاری دزێو ئەنجامدراوە. لەم قۆناغەدا لە ڕووی سیاسییەوە هێزە ناوخۆییەکانیش بەهۆی هاندانەوه بەهۆی هەستى ئایینییەوە کەوتبوونە پەلاماردانى یەکتری، لەبەر ئەوە ئەگەر سەرنج بدرێت دۆخى گشتى ئێران بەتایبەت لەوناوچانەى کە شەری تێدا ئەنجام درابوو وەکو ناوچەکانى باکوور کوشتارێکى زۆری تیادا کراوە، کە بەپێی خەمڵاندنى سەرچاوەکان بە پتر لە ٧٥٠ هەزار کەس مەزندەدەکرێت. لەگەل ئەوانەشدا، لە وادەى بەرپابوونى شۆڕشی ئۆکتۆبەری ڕووسی و کشانەوەى هێزەکانى ڕووس، ئێرانێکى لاواز بۆ حکومەتێکى لاواز مابۆیەوە کە نائارامیی سیاسیی و ناجێگیری دۆخى سیاسیی و ئابووریی و کۆمەڵایەتییەکەى بە شاکانى قاجار و حکومەتێکى لەرزۆک چارەسەر نەدەبوو.
لەم قۆناغەدا گەورەترین مەترسی رووبەڕووی دابەشبوونى خاکى ئێران هاتبووە ئاراوە، ئەویش لەرێگەى سەرپێکەوتن و گەشەکردنى جموجوڵی هێزە نەتەوەییە ناوخۆکانى ئێران، بۆ نموونە هێزەکانى گەیلانى لە باکوورۆ ئێران و ناوچەکانى ئازەربایجانى ڕۆژئاوا و هێزە کوردییەکان بەسەرۆکایەتى ’’سمکۆی شکاک“ دەستیکردبوو بۆ جوڵانەوەیەکى نەتەوەیی و خوازیارى سوود وەرگرتن بوو لە بۆشایی سیاسیی وسەربازى و خراپی و لاوازى دۆخى دەسەڵاتدارێتى لە ئێران بە ئامانجى دروستکردنى دەوڵەتێکى سەربەخۆ بۆ کورد، هەروەها ’’شێخ غەزعەل“ لە باشوور بە هاوکارى بەریتانییەکان هەولی پێکهێنانى کیانێکی جیاى دەدا، ئەمانەش مەترسییەکى گەورەبوون و ئێرانیان بەرەو دابەشبوون دەبرد، هەر بۆیە لە نێوان ساڵانى ١٩١٩ – ١٩٢٠ ئێرانێکى پارچە پارچەو لاواز و دابەشبوو دەبینرا و شتێک نەبوو بەناوى حکومەت و دەسەڵات و دەوڵەتى یەکگرتوو و خاوەن سەروەرى ئێرانى. لە پاش جەنگ و لە وادەى بەستنى کۆنگرەى ئاشتى پاریس لە ساڵی ١٩١٩ کە تایبەت بوو بە رێکخستنى کاروبارى وڵاتان لە دواى جەنگ، بەو پێیەى ئێران نەهامەتییەکى زۆری دی بوو، هەر بۆیە حکومەتى ئێرانى کە توانى وەک ئەندام بەشداری بکات و دواتر داواکارییەکانى بۆ هاوپەیمانان بخاتەڕوو لە نێو باس و خواسە سیاسییەکانى کۆنگرەکەدا، لێرەشەوە بە فەرمی داواى ئازەربایجانى خوارو ناوچەکانى باکۆ و کوردستانى دەکرد، کە ناوچەی خۆین و پێویستە بۆی بگێڕنەوەو دۆخى سیاسی و ئەمنیان ئارام بکرێتەوەو هێزەکانى هاوپەیمانان بچنە دەر و بیدەنەوە دەست حکومەتى ئێران، لەم قۆناغەدا سیاسەتى ئێران بەو جۆرەبوو کە دەیویست هاوپەیمانان ناچار بکات مل بدەن بۆ جێبەجێکردنى داواکارییەکانی کە گەڕاندنەوە بوو بۆ دەقی ڕێككهوتنامەى (تورکمانجاى) کە بەشێوەیەکى فەرمى هەریەک لە ناوچەکانى (باکر، یەریڤان، قەرەباغ، داعنتان)ی پێدەدا.
بەڵام لەم قۆناغەدا بەریتانیەکان چ لە ناوچە کوردییەکان وچ لە ئازەربایجان بەرنامە و پلانى ستراتیژی هەبوو، بۆیە بە پاساوى بەشداری نەکردن لەشەڕو ڕاگەیاندىن بێ لایەنى، لەبەرامبەر داخوازییەکانیان وەستان و پێیان ڕاگەیاندن کە مافب ئەوەى نیە داوى دەستکەوت بکات و نابێت هیچ داواکارییەکى هەبێـت، سەربارى ئەوەش لە دەقی نامەیەکى نوێنەرى بەریتانیا ’’ماک سایکس و لۆرد کریزن“ دا هاتووە کە (ئەوان تواناى بەرێوەبردنى کاروبارى ناوخۆیی خۆیان نییە، چۆن دەتوانێ ئەو شوێنانە بپارێزێت و داواى بکات).
“تەوەری سێیەم؛ ستراتیژی بەریتانیا لە ئێران و کودەتاى ٢١ى شوباتى ١٩٢١”
لە دواى جەنگى یەکەمى جیهان بەریتانییەکان وەک گەورەترین هێز لە جەنگەکە هاتنەدەر، هەر لە کۆنەوە بەریتانییەکان چەندین سەدە بوو لە کەنداو پەیوەندییان لەگەڵ شێخە عەرەبەکاندا هەبوو، بەتایبەت پەیوەندییەکى بەهێزیان لەگەڵ شێخ غەزعەل لە ناوچەکانى باشووردا هابوو، هەر بۆیە لە پێناو پاراستنى پەرژەوەندییەکانیان نەک بە تەنها لە ئێران بەڵکو لە ناوچەکانى لە کەنداو بە گشتى هەوڵیاندەدا جێپێی خۆیان لە ئێراندا قایم بکەن، ئەمانە وسەربارى ئەوەى لە مێژبوو بەریتانییەکان دەستیان گرتبوو بەسەر پاڵاوگەى عەبادان – دا کە لەماوەى چوار سالی جەنگدا زیاتر لە ٢٠٠ هەزار بەرمیلى لێ بەرهەمهێنا. لەلایەکى ترەوە دروستبوونى سۆڤیەت و مەترسییەکانى بڵاوبوونەوەى وایکردبوو بەریتانییەکان ئێران وەک ناوچەیەک بۆ بەرگرتن لە بڵاوبوونەوەى نفوز و هەژموونى سۆڤیەت سەیر بکەن و لە هەمان کاتدا بەرژەوەندیی لە ناوچەکانى قەفقازیا بەدەستبهێنن، هەر بۆیە رای بەرژەوەندییە باڵاکانى بەریتانیا گەیشتووە ئەوەى کە بەرژەوەندییەکانیان لە ئێرانێکى یەکگرتوو یەکپارچەدایە، تا بتوانن وڵاتێکى بەهێز بونیاد بنێن ببێتە لەمپەر لەبەردەم مەترسیەکانى کۆمۆنیزم و روسیای بەلشەفیدا.
ڕێككهوتنى ٩ى ئابی ١٩٢١؛ بەریتانییەکان بۆ جێبەجێکردنى نیاز و مەرەمامەکانیان لەسەرەتاوە ویستیان حکومەتێک لە تاران پێکبهێنن کە لەرێگەى بەستنەوەیان بۆ خۆیەوە کار بۆ پاراستنى بەرژەوەندییەکانیان بکات، هەر بۆیە بەپێی ڕێككهوتنێک لە ٩ی ئابی ١٩١٩ ریکەوتنێکى سیاسیی – ئابووریی لەگەڵ ئەو حوکمەتدا دێنێتە کایەوە کە گرنترین خاڵەکانى برتی یە لە:-
یەکەم:- حکومەتى ئێران لەپال هەر وەزارەتێکدا ڕاوێژکارێکى بەریتانى دابمەزرێنێت.
دووەم:- بەریتانیا قەرزێک بە بری ٢ ملیۆن جونەیهی بداتە ئێران بە سووى ٧ %.
سێیەم:- پرۆژە ئابوورییە ستراتیژییەکان لەلایەن بەریتانیاوە جێبەجێ بکرێت.
چوارەم:- دروستکردنى هێڵی ئاسن لەنێو شارەکاندا و نۆژەنکردنەوەى ڕیگا بارزگانییەکان.
“تەوەری چوارەم:- کاردانەوەکان لەسەر ریکەوتنەکە و کودەتاى ٢١ى ئابی ١٩٢١”
بە وورد بوونەوە لە ناوەرۆکى ئەم ڕێككهوتنە دەردەکەوێت کە ئەگەر بهاتبایه و جێبەجێ بکرایە حکومەتى ئێران بەتەواوى دەبووە شوێنکەوتەى حکومەتى بەریتانى، هەر بۆیە لەگەڵ ئاشکرا بوونى ناوەڕۆکى ڕێككهوتنەکە ناڕەزایەتییەکى بەرفراوان لەسەر ئاستى رای گشتى لە ناوخۆى ئێران و دەرەوە دروست بوو، هەر بۆیە چەندین ناڕەزایەتى و خۆپیشاندان لە نێوان خوێندکاران وئەفسەرانى سووپادا دروست بوو، چەندین مانگرتن ڕوویدا، یەکێک لە دیاترین ئەو لایەنانەى دژایەتى ئەم ڕێككهوتنەى دەکرد، کۆمەڵەی (Magazat) بوو کە لەلایەن کەسانى ناڕازى دروست بوو، لایەنگرێکى زۆریان لەناو ئەفسەراندا هەبوو، دەستیکرد بە تیرۆرکردنى ئەو کەسانەى لایەنگری ریکەوتنامەکە بوو، ئەمەش دۆخێکى مەترسیدارى خولقاند.
هەروەها لەسەر ئاستى دەرەکیش ناڕەزایەتییەکى بەرفراوان ڕوویدا، ئەمریکییەکان پێیان وابوو ڕێككهوتنەکە پێچەوانەى بنەماکانى چواردە بەندەکەى سەرۆک وڵسن- ە و ڕێككهوتنێکى چاوچنۆکانەى قۆرغکارە، هەروەها فەرنسییەکانیش ناڕازى بوون و پێیان وابوو حکومەتى ئێرانى سەروەری خۆی لەدەستدەداو پێچەوانەى ڕێككهوتنى یاڵتایی و پۆتسدام و تارانە، هەربۆیە رۆژنامەى لاتان ى فەرەنسی کە زمانحاڵی حکومەتى فەرنسی بوو پروپاگەندەى دژ بەڕێككهوتنەکە دەنووسی و هەمووانى لە مەترسییەکانى ئاگادار کردبۆیەوە، هەر بۆیە بە بیانووی ئەمەوە ڕووسەکان سووپایان هێنابووە بەندەری ئەنزەلی و کەوتبووە هاندانى جوتیاران وکرێکاران وپیشەوەران، هەموو ئەمانەش وایکرد کە حکومەتى ئێرانى لەبرى ئەوەى هەڵوێستێک وەربگرێت، بەڵام بۆچوونەکانى پێچەوانە گەڕاو هەستا بە داخستنى سەرجەم سەفارەتەکان و، سەرجەم ئەو وڵاتانەشی بە هاندان بۆ دووبەرەکی و خۆپیشاندانەکان تاوانبارکرد. لە قۆناغەدا بەریتانییەکان لەبەردەم بابەتێکی چارەنووسسازدا بوون و فشارێکى زۆری لەسەر بوو، هەرچەندە بەمەبەستى هێورکردنەوەى دۆخەکە بۆ چاوبەست “وثوق الدولە” ى گۆری بە “موشیر الدولە” کە هەر لایەنگرى خۆی بوو لە پێناو بەرژەوەندییەکانی بەریتانیادا کاری دەکرد، هەر بۆیە بەریتانیا لەسەرەتاوە پێداگربوون لەسەر جێبەجێکردنى کارنامەى ریکەوتنەکە، دواتر لە بەڵگەنامە نهێنییەکانى بەریتانیادا دەرکەوت کە لەو کاتەدا سەرۆک وەزیران ’’وثوق الدولە“ کە براى ’’قوام السلطنە“ بوو لە بەرامبەر ڕەشوەیەکدا داواکارى ڕێككهوتنەکەى قبوڵکردبوو و، تەنانەت بڕێک لە پارەى ئەو قەرزەشی وەرگرتبوو کە بە پێی ناوەرۆکى ڕێككهوتنەکە بەریتانییەکان دەیاندایە حکومەتى ئێران، هەموو ئەمانەش بەهۆی زیرەکى وکارسازى لۆرد کریزن- ەوە بوو، کە توانى لەرێگەى هەردوو ئەفسەرى پلەدار ’’دیکسۆن“ و ’’ئادمیتاج سیمس“ ەوە ڕێككهوتنێکی لەو شێوازە ئەنجام بدەن.
گەورەبوونى ناڕەزایەتییە ناوخۆییەکان و دەنگدانەوە دەرەکییەکان لە کۆتاییدا بووە هۆی شکستى ڕێككهوتنامەکە، لەلایەکى ترەوە ئێران لەبەردەم مەترسییەکى تردا بوو، کە کاریگەرى راستەوخۆی اەسەر بەرنامەى کاری بەریتانییەکان هەبوو، ئەویش دامەزراندنى حکومەتى گەیلانى و ئازەربایجان بوو لە ساڵی ١٩٢٠ ، کە حکومەتى گەیلانى حکومەتێکى کۆمۆنیستى بوو لە لایەن سۆڤیەتەوە پشتیوانى دەکرا، لەگەل ئەوەشدا لە ساڵی ١٩٢١ لە ناوچە کوردییەکاندا سمکۆی شکاک دەستیکردبووە بە جوڵانەویەکى بەرفراوان و دەسەڵاتی تەواوى بەسەر ناوچەکانى ورمێ، خوی، دیلمان، هەورامان، شنۆ و سەردەشت دا هەبوو، رۆژ بەرۆژ لە لوتکەى گەشەسەندنیدا بوو.
لەم قۆناغەدا کاتێک بەریتانییەکان ئەم دۆخەیان بینی کە ڕێككهوتنەکە سەرناگرێت و ئێران لەبەردەم مەترسی دابەش بووندایەو حکومەتێکى کۆمۆنیستى بە هاوکارى ڕووسیاى بەلشەفی دامەزراوە، لێرەوە کەوتە دانانى نەخشە رییەکى نوێ و پالپشتیکردن بۆ ئەنجامدانى کودەتایەک کە ناسراوە بە کودەتاى ٢١ى شوباتى ١٩٢١، هەر بۆیە بەشێکى زۆری سەرچاوە و بەڵگەنامە نهێنییەکان ئەو راستیە دەردەخەن کە کودەتاکە و ئەنجامدەرانى بە پالپشتى تەواوى بەریتانییەکان بووە، چونکە کودەتاکە بەسەرکردایەتى ’’زیائەدین تەباتەبائ“ی ئەنجامدرا کە هاوسۆزی بەریتانییەکان بوو، هەرچی ڕەزاخان بوو وەک ئەفسەرێک لە نێو ڕووداوەکاندا هەڵدەسوڕا و دووەم کەسی ناو ئەنجامدرانى کودەتاکە بوو، ئەم کودەتایە تەواوى کارو ڕێکخستنەکانى بە سەرکرایەتى ئەفسەرێکى بەریتانى بەناوى ’’ئیرۆنساید“ ئەنجامدرا، لێرەشەوە سەرەتاى کۆتایهاتنى دەسەڵاتى قاجار و دەستپێکى قۆناغێکى نوێ بەناوى بنەماڵەی پەهلەوى دەستپێدەکات کە لە نێوان سالانى ١٩٢١ – ١٩٢٥ قۆناغی ئامادەسازى بوو بۆ دەسەڵاتى پەهلەوى و دواتر سەرتاى قۆناغێکى نوێ لە مێژووى ئێران دەست پێدەکات. ئەم کودەتایە، لە ڕووى روخسارەوە بۆ کۆتایهێنان بوو بەو شێوە کلاسیکییەى کە لە ئێراندا هەبوو، بەڵام لە بنەڕەتدا جەوهەرى کودەتاکە پاراستنى بەرژەەندییەکانى بەریتانیا بوو، پاشان پاراستنى یەکێتى خاکى ئێران و لە ناوبردنى جوڵانەوە جوداخوازییەکان.
هەربۆیە لە بەرامبەر ئەو دۆخە نەخوازراوەدا کە لە ئێراندا هەتبووە ئاراوە، لێرەدا لەناو بۆرژوای فارسیی تازەپێگەیشتوودا، تەرزی حکومەتێکى ناوەندى و ناسیۆنالیستى بەهێز دروستببوو، کە داوى دەکرد ئەو هەرێمانەى کە خەریکی جیابوونەوە بوون بیگەڕێنێتەوەو حکومەتێکى نیشتمانى فارسی دابمەزرێنێت و، دەوڵەتێکى نەتەوەیی و نیشتمانى فارسی ناوەندگەرایی ڕۆژئاواگەرا دابمەزرێنێت وەک حکومەتێکى بەهێز لە ناوچەکەدا، هاوشێوەى دەوڵەتى تورکیاى هاوچەرخ کە هەنگاوەکانى لە پێش ناسیۆنالیستى فارسییەوە بوو، هەروەها لەناو بۆرژواى فارسیشدا بەهەمان شێوەى تورک تەرزی ناسیۆنالیستى و نەتەوەیی بەهێز بوو، کە توانیبووى نەتەوەکانى تر بەلای خۆیدا رابکێشێت و لەبەرئەوە لەم قۆناغەشدا بەریتانییەکان بەرژەوەندییان لە هەڵوەشاندنەوەى ئێراندا نەبوو.
سەرچاوەکان؛
- ئيبراهيم خةليل ئةحمةد (دكتؤر)، د. خةليل عةلي مراد: ميَذووى ئيَران و توركيا (تويَذينةوةيةك لةميَذووى تازةو هاوضةرخ) و،. بةهادين جةلال مستةفا، ضاثخانةي روَذهةلآت، هةوليَر، 2011.
- امال كامل السبكى (دكتؤر): ميَذووى سياسى ئيَران لةنيَوان دوو شؤرِشدا(1906_1979) و،.شةمالَ ئةحمةد، ض1، ضاثةمةني طةنج، سليَمانى، 2013.
- جةميل حةسةنلي: بةرزبوونةوةو كةوتنى فيرقةى ديموكراتى ئازةربايجان و،. حاميد طةوهةرى، ض1، دةزطاى وةرطيَرِان، هةوليَر، 2011.
- فاتيمة سةمادى: تةوذمةسياسييةكانى ئيَران،ء. بةرزانى مةلا تةها، دةزطاى رِؤشنبيرى جةمال عيرفان، سليَمانى، 2014.
- فاروق محةمةد محةمةد ئةمين: سياسةتى ئيَران بةرامبةر بة جولاَنةوةى رِزطاريخوازى كورد لة باشورى كوردستان ( 1975_1989)، ض1، ضاثخانةى رِيَ ى نويَ، سليَمانى.
- م.عةلي سينا: ميَذووى فةندةميتاليزمى ئيسلامى سونة لة ئيَران، ض1، دةزطاى تويَذينةوةو بلاَوكراوةى موكريانى، ضاثخانةى وةزارةتى ثةروةردة، هةوليَر، 2006.
- مةحمود رِةزا ئةمين: شؤرِشي ئؤكتؤبةرو ضارةنوسي ضةند طةليَكى رِؤذهةلاَت (رِاستكردنةوةى ضةند هةلَةيةكى باو)، 1917_1932، مةكتةبي بيرو هؤشيارى (ي.ن.ك)، 2002.
- محةمةد رِةزا شاى بهلوى:ءةلاَميَك بؤ ميَذوو، بيرةوةريةكانى شاى ئيَران، ء. سةعيد سةيدى، ض1،ضاثخانةى رِؤذهةلاَت، هةوليَر، 2013.
- محةمةد رِةسول هاوار: سمكؤ (ئيسماعيل ئاغاى شكاك) و بزوتنةوةى نةتةوةي كورد، ستؤكهؤلَم،1995.
- احسان ترقي: ازكاخ شا تا زندان اوين، ت. سعبد ازرى، مؤسسة خدمات فرهنطى رسان تهران، 1372.
- احسان طبرى: الفباى مبارزة، ض4، انتشارات حزب تودة ايران، تابستان 1390ش.
