د. کەمال مەزهەر ئەحمەد و ڕۆڵی لە نووسینەوە و توێژینەوەی مێژووی کورددا

“پێشەکی”

مێژوونووسی کوردی لە سەدەی بیستەمدا گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی بەخۆیەوە بینی، کە لە شێوازی کلاسیکی و نەریتییەوە گواسترایەوە بۆ مێژوونووسی زانستی و ڕەخنەیی. لەم گۆڕانکارییەدا، کەسانێک ڕۆڵی سەرەکییان هەبوو کە توانییان مێژووی کورد لە چوارچێوەی ڕیوایەتی پاڵەوانانە و ئەفسانەییەوە دەربهێنن و بیکەنە بابەتێکی توێژینەوەی ئەکادیمی لەسەر بنەمای بەڵگەنامە و شیکاریی زانستی. “دکتۆر کەمال مەزهەر” ئەحمەد یەکێکە لەو کەسایەتیانە، کە زۆرێک لە توێژەران بە “باوکی مێژووی زانستیی کورد” یان “گەورەترین مێژووناسی کورد” ناوی دەبەن .ئەم توێژینەوەیە هەوڵێکە بۆ ڕووناکردنەوەی ژیان و ڕۆڵی زانستیی “د. کەمال مەزهەر” لە بوارەکانی نووسینەوە و لێکۆڵینەوەی مێژووی کورددا. گرنگیی ئەم توێژینەوە لەوەدا خوازراوە کە بە شیکارییەکی زانستی و ڕەخنەیی، بەشێک لە بەرهەمە مێژووییەکانی بخاتە ڕوو و ڕێگاکانی کارکردنی لە بواری مێژوونووسیدا بشکێنێت. هەروەها هەوڵدراوە ڕۆڵی ئەم مێژوونووسە لە دامەزراندنی دامەزراوە ئەکادیمییەکانی وەک کۆڕی زانستیی کورد و ڕاهێنانی نەوەی نوێی توێژەرانی کورد ڕوون بکرێتەوە. توێژینەوەکە پێکهاتووە لە چوار بەشی سەرەکی؛ بەشی یەکەم تایبەتە بو ژیاننامە و پێکهاتنی کەسایەتی زانستیی “د. کەمال مەزهەر”. بەشی دووەم ڕۆڵی لە دامەزراوە ئەکادیمییەکان و پەرەپێدانی توێژینەوەی مێژووی کورد دەخاتە ڕوو. بەشی سێیەم شیکردنەوەیەکی ڕەخنەیی بەرهەمە مێژووییەکانی تێدایە. لە کۆتاییدا، بەشی چوارەم باسی میتۆدۆلۆژیا یان ڕێبازی مێژوونووسیی “د. کەمال مەزهەر” و ڕۆڵی لە گۆڕینی نموونەی مێژوونووسیی کوردیدا دەکات.

“بەشی یەکەم؛ ژیاننامە و پێکهاتنی کەسایەتی زانستی”

١–١ لەدایکبوون و منداڵی ؛ “دکتۆر کەمال مەزهەر” ئەحمەد حاجی ڕەسوڵ، ڕۆژی ١٤ی شوباتی ساڵی ١٩٣٧ لە گوندی ئاغجەلەر لە دەوروبەری شاری کەرکووک لە دایکبووە. باوکی کەسایەتیەکی ڕۆشنبیر و فەرمانبەری حکوومی بووە، کە کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی لەسەر پێکهێنانی کەسایەتی ڕۆشنبیریی کوڕەکەی هەبووە. منداڵی لە ناوچەیەکدا بەسەر بردووە کە تێکەڵییەکی نەتەوەیی و ئایینی تێدا بووە، ئەمەش دواتر لە شیکردنەوە مێژووییەکانیدا بە تایبەت لە پرسی پەیوەندیی کورد و ئەرمەن، ڕەنگی داوەتەوە.

خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی لە شاری کەرکووک تەواو کردووە، هەر لە قوتابخانەوە حەزێکی زۆری بۆ خوێندنەوە و نووسین تێدا دەرکەوتووە. یەکەم وتاری لە قوتابخانەی ناوەندیدا نووسیوە و لەسەر تەختەی ڕاگەیاندنەکانی قوتابخانە بڵاوی کردووەتەوە، کە پێشنیاری کردووە قوتابیان قوتابخانە و مامۆستایان وەک ماڵ و خێزانی خۆیان بزانن. ئەم ڕووداوە بچووکە نیشانەی دەرکەوتنی بەرهەم و بیرکردنەوەیەک بووە کە دواتر گەشەی سەندووە.

١-٢ خوێندنی زانکۆ لە به‌غداد؛ لە ساڵی ١٩٥٥، “د. کەمال مەزهەر” چووە کۆلێژی ئاداب (زانستە مرۆڤایەتییەکان) لە زانکۆی به‌غداد، لە بەشی مێژوودا وەرگیرا. لەو ساڵانەدا، به‌غداد بووە ناوەندێکی گرنگی جووڵانەوەی ڕۆشنبیری و سیاسی لە ئێراقدا. “د. کەمال مەزهەر” لە ساڵی ١٩٥٤دا بووەتە ئەندامی لاوانی کۆمۆنیستی ئێراق و بەشداری لە خۆپیشاندانەکانی دژی حکومەتی کاتی خۆیدا کردووە، کە بووەتە هۆی دەستگیرکردنی و بە دانانی بارمەتەی دارایی ڕزگاری بووە . لە ساڵی ١٩٥٩، بڕواننامەی بەکالۆریۆسی لە زانکۆی به‌غداد بە پلەی یەکەم بە دەستهێناوە. لەم ماوەیەدا، کاریگەریی مامۆستایانی وەک “عەبدولعەزیز دوری و صالح ئەحمەد عەلی” لەسەر بیرکردنەوەی مێژوویی باو بووە، کە ڕێبازی مێژوونووسیی مۆدێرنی عەرەبیان لە ئێراقدا دامەزراندبوو. بەڵام “د. کەمال مەزهەر” هەر لەو کاتەوە هەوڵیدا بوارێکی تایبەت بە مێژووی کورد لەم چوارچێوە ئەکادیمییەدا دروست بکات.

١-٣ قۆناغی خوێندنی باڵا لە یەکێتیی سۆڤییەت؛ دوای تەواوکردنی خوێندنی بەکالۆریۆس، “د. کەمال مەزهەر”  یەکێکە لە یەکەم کەسەکانی ئێراق کە بۆ خوێندنی باڵا بنێردرێن بۆ یەکێتیی سۆڤیەت، هەڵبژێردرا. لە ساڵی ١٩٥٩ چووە زانکۆی باکۆ لە ئازەربایجان، بۆ خوێندنی زمانی ڕووسی و ئامادەکاری بۆ خوێندنی باڵا. پاشان چووە ئەکادیمیای زانستەکانی یەکێتیی سۆڤیەت لە مۆسکۆ، لە پەیمانگەی ڕۆژهەڵاتناسی . لە ساڵی ١٩٦٣، یەکەم نامەی دکتۆرای (PhD)ی تەواو کرد، کە تایبەت بوو بە “جووڵانەوەی ڕزگاریخوازیی نیشتمانی لە باشووری کوردستان لە نێوان ساڵانی ١٩١٨-١٩٣٢” . ئەم نامەیە بە زمانی ڕووسی نووسراوە و بووەتە جێگای مشتومڕی زۆر لە نێو ئەکادیمیستە ڕووسەکان. مێژوونووسی بەریتانی هیوبرت ئیڤانس لە ساڵی ١٩٦٨ لە گۆڤاری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا پێداچوونەوەیەکی ئەرێنی بۆ ئەم نامەیە نووسیوە و بەرزیی زانستییەکەی ڕاگەیاندووە .لە ساڵی ١٩٧٠، دووەم نامەی دکتۆرای (DSc)ی تەواو کرد، کە یەکێکە لە بەرزترین پلەکانی خوێندنی باڵا لە سیستەمی سۆڤیەتدا، لەسەر “جووڵانەوەی ڕزگاریخوازیی نیشتمانی لە باشووری کوردستان لە نێوان ساڵانی ١٩١٨-١٩٥٨” . ئەم نامەیە ٧٣٥ لاپەڕە بووە و لە سێ بەرگدا نووسراوە، کە گەورەترین توێژینەوە بووە لەسەر مێژووی کورد لە کتێبخانەکانی ڕووسیا و جیهاندا . سەرپەرشتیارانی ئەم نامەیە  کە دوای خوێندنەوەی توێژینەوەکە، ڕایانگەیاند کە ڕایان گۆڕیوە لەسەر زۆرێک لە خاڵەکانی مێژووی کورد، لەبەر ئەوەی “د. کەمال مەزهەر” ڕێکی خستبوون .

١-٤ژیانی کەسی و کۆچی دوایی؛ ”د. کەمال مەزهەر” ساڵی ١٩٧٠ گەڕایەوە ئێراق و وەک مامۆستا لە زانکۆی به‌غداد دەستی بە کار کرد. لە ساڵی ١٩٧٣ بووە پڕۆفیسۆری یاریدەدەر و لە ٣ی شوباتی ١٩٨١ بووە پڕۆفیسۆری تەواو لە مێژوودا. لە ساڵانی ١٩٧٤-١٩٧٥دا، پەیوەندی بە جووڵانەوەی شۆڕشی کوردەوە کرد و بووە سەرۆکی ڕاگەیاندنی کوردی لە ماوەی شۆڕشدا، تا کۆتایی هاتنی شۆڕش لە ساڵی ١٩٧٥ .“د. کەمال مەزهەر” لە کۆتایی ژیانیدا، ڕووی کردە هەرێمی کوردستان و لە شاری هەولێر نیشتەجێ بوو. کتێبخانەیەکی دەوڵەمەندی هەبوو نزیکەی ٣٥ هەزار کتێبی تێدابوو، کە لە ساڵی ٢٠١٢دا گواسترایەوە هەولێر. لە ١٦ی ئازاری ٢٠٢١، لە تەمەنی ٨٤ ساڵیدا، لە نەخۆشخانەیەک لە شاری بۆن لە ئەڵمانیا کۆچی دوایی کرد. بەهۆی پەتای کۆڤید-١٩وە، بە شێوەیەکی کاتی لە ئەڵمانیا نێژرا، بەڵام خێزانەکەی هیوایان خواست دواتر لە خاکی خۆیدا بنێژرێت .

“بەشی دووەم؛ ڕۆڵی لە دامەزراوە ئەکادیمییەکان و پەرەپێدانی توێژینەوەی مێژووی کورد”

٢-١ ڕۆڵی لە دامەزراندنی کۆڕی زانیاریی کورد؛ یەکێک لە گرنگترین ڕۆڵەکانی “د. کەمال مەزهەر” لە بواری پەرەپێدانی توێژینەوەی مێژووی کورددا، بەشداربوونی چالاک بوو لە دامەزراندنی کۆڕی زانیاریی کورد (Kurdish Academy) لە ساڵانی ١٩٧٠دا. ئەم دامەزراوەیە ڕۆڵێکی سەرەکی هەبوو لە پێکهێنانی توێژینەوەی زانستی لەسەر زمانی کوردی و مێژووی کورد. لە ساڵانی ١٩٧٠دا، کۆڕی زانیاریی کورد لە به‌غداد دامەزرا، “د. کەمال مەزهەر” لەگەڵ هاوڕێکانی وەک “مەسعوود محەمەد و د. عەبدولڕەحمان قاسملۆ” و چەند کەسایەتیەکی دیکە، ڕۆڵی سەرەکییان لە دامەزراندن و بەڕێوەبردنی ئەم دامەزراوەدا هەبوو . گۆڤاری “کوردۆلۆژی”ی کۆڕی زانیاری لەو ماوەیەدا دەرچوو، کە یەکێک بوو لە گرنگترین گۆڤارە زانستییەکان لە بواری کوردۆلۆژیدا . ڕۆڵی “د. کەمال مەزهەر” لەم دامەزراوەیەدا تەنیا بەشداریکردنی ڕێکخراوەیی نەبوو، بەڵکو ڕێبەرایەتیی زانستی و مێتۆدۆلۆژی بۆ توێژینەوەکان دابین دەکرد. ئەو هەوڵیدا کە توێژینەوەی مێژووی کورد لە چوارچێوەیەکی زانستیدا بێت و لە فۆرماتی چیرۆکی پاڵەوانانەوە دوور بخرێتەوە . لەم ڕێگەیەوە، کۆڕی زانیاری بووە ناوەندێک بۆ کۆکردنەوەی سەدان بەرهەمی نووسەر و شاعیرانی کورد و دامەزراندنی کتێبخانەیەکی پڕ لە سەرچاوە مێژووییەکان.

٢–٢ وانەوتنەوە لە زانکۆی به‌غداد و ڕاهێنانی نەوەی نوێی توێژەران؛ “د. کەمال مەزهەر” لە ساڵی ١٩٧٠ەوە وەک مامۆستا لە زانکۆی به‌غداد، کۆلێژی ئاداب، بەشی مێژووی مۆدێرن دەستی بە کار کرد و تا کۆتایی ژیانی وەک مامۆستا و پڕۆفیسۆر لەوێ مایەوە. لەم ماوە درێژەدا، هەزاران خوێندکاری عەرەب و کورد لای خوێندووە و ڕاهێنانی لەسەر شێوازی توێژینەوەی مێژوویی کردوون .یەکێک لە گرنگترین ڕۆڵەکانی “د. کەمال مەزهەر”، ڕێبەرایەتی کردنی نامەکانی ماستەر و دکتۆرا بووە. بەپێی سەرچاوەکان، ئەو ڕێبەرایەتی زیاتر لە ٢٠٠ نامەی ماستەر و دکتۆرای کردووە لە زانکۆی به‌غداد و زانکۆکانی دیکەدا. زۆرێک لە توێژەرانی کورد لە بواری مێژوودا، قوتابیی ئەو بوون یان سوودمەند لە ڕێنوێنییەکانی. یەکێک لە قوتابییەکانی بە ناوی “جەبار قادر”، کە خۆی دواتر دکتۆرای لە مێژوودا لە ڕووسیا وەرگرتووە، لە بیرەوەرییەکانیدا باس لە کاریگەریی “د. کەمال مەزهەر” لەسەری دەکات و دەڵێ؛ “پێشتر لە ساڵی سێیەمی بەکالۆریۆسدا، هەمیشە بیرم دێتەوە ڕێزێکی قووڵی لە قوتابیان دەگرت، من لە ڕۆژانی سەرەتاوە سەرسام بووم بەو، ئەو تاکە کەس بوو وریای کردم و ئارەزووی خوێندنی دکتۆرای مێژووم تێدا دروست کرد”. جەبار قادر هەروەها باسی لەوە کردووە کە بەهۆی یارمەتی و پاڵپشتیی “د. کەمال مەزهەر”ەوە بووەتە ئەو کەسەی کە ئێستا هەیە . “د. کەمال مەزهەر” هەروەها وەک شارەزایەکی ئەکادیمی بۆ هەڵسەنگاندنی توێژینەوەکانی کاندیدەکان بۆ پلەکانی پڕۆفیسۆری یاریدەدەر و پڕۆفیسۆر لە زانکۆ جیاوازەکاندا هەڵبژێردرا بوو. ئەم ڕۆڵە بووە هۆی ئەوەی کاریگەریی لەسەر ستانداردەکانی توێژینەوەی مێژووی لە ئێراقدا هەبێت.

٢-٣ پەیوەندی لەگەڵ بازنە ئەکادیمییەکانی ڕووسیا و ئەوروپا؛ “د. کەمال مەزهەر” وەک ناوەندێک لە نێوان بازنە ئەکادیمییەکانی کورد و ئێراق و یەکێتیی سۆڤیەتدا کاری کردووە. پەیوەندییەکانی لەگەڵ خۆرهەڵاتناسانی ڕووسیا، وەک ئەکادیمیای زانستەکانی یەکێتیی سۆڤیەت، ڕێگەی بەوە داوە کە زۆرێک لە بەرهەمەکانی بە زمانی ڕووسی بڵاو بکاتەوە و لە کۆنفڕانسە نێودەوڵەتییەکاندا بەشدار بێت .هەروەها پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ مێژوونووسی بەریتانی “دەیڤید مکداول” هەبووە، کە لە پێداچوونەوەیدا بۆ کتێبی “کوردستان لە جەنگی جیهانی یەکەمدا”، ستایشی ئەم کتێبە دەکات و دەڵێت؛ “کتێبێکی ڕازاوەیە، بە تایبەتی بەهای هەیە لەبەر ئەوەی سەرچاوە بەکار دەهێنێت کە بە زمانی ئینگلیزی بەردەست نین” . هەروەها لە ساڵی ١٩٦٨دا، هیوبرت ئیڤانس لە گۆڤاری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەرزیی زانستیی یەکەم نامەی دکتۆرای “د. کەمال مەزهەر”ی ڕاگەیاندووە .“د. کەمال مەزهەر” بەشداری لە دوو کۆنفڕانسی نێودەوڵەتی گرنگدا کردووە لە ساڵی ١٩٧٣؛ یەکەمیان لە به‌غداد لە نێوان ٢٥-٣٠ی ئازار، دووەمیان لە پاریس لە نێوان ١٦-٢٢ی تەمموز. لەم کۆنفڕانسانەدا، ڕێگای نووسینەوەی مێژووی کورد و کێشەکانی پێشکەش کردووە، ڕۆڵی لە سەرکەوتنی کۆنفڕانسەکان و دەرئەنجامەکاندا دیار بووە .

٢-٤  کتێبخانەی کەسی و گرنگیی زانستی؛ یەکێک لە دەوڵەمەندترین سەرچاوەکانی توێژینەوەی مێژووی کورد، کتێبخانەی کەسیی “د. کەمال مەزهەر” بووە. ئەم کتێبخانەیە نزیکەی ٣٥ هەزار کتێبی تێدابووە، کە زۆربەی بە زمانەکانی کوردی، عەرەبی، ڕووسی و ئینگلیزی بوون. ئەم کتێبخانەیە کۆکراوەیەک بووە لە سەرچاوە مێژووییە دەگمەنەکان، بەڵگەنامەکان و توێژینەوەکانی زانایانی ڕۆژهەڵاتناس. یەکێک لە قوتابییەکانی، کە خزمێکی نزیکیشی بووە، باس لەوە دەکات کە کاتێک لە ساڵی ٢٠٠٣دا سەردانی کتێبخانەکەی کردووە، بینیوویەتی “د. کەمال مەزهەر” ڕۆژانە ١٠ کاتژمێر کار دەکات و کتێبخانەکە زۆر ڕێک و پێک خراوەتەوە . لە ساڵی ٢٠١٢دا، ئەم کتێبخانەیە گواسترایەوە شاری هەولێر، پایتەختی هەرێمی کوردستان، بۆ ئەوەی بکەوێتە بەردەستی توێژەران و خوێنەران . کتێبخانەی “د. کەمال مەزهەر” تەنیا کۆکراوەیەکی کتێب نەبوو، بەڵکو زنجیرەیەک لە بەڵگەنامە مێژووییەکان و وەشانە دەگمەنەکانی کتێبە کلاسیکییەکانی مێژووی کوردیشی تێدابوو. ئەم کتێبخانەیە دوای مردنی، بووە میراتێکی گرنگی زانستی بۆ نەوەکانی داهاتووی توێژەرانی کورد.

“بەشی سێیەم؛ شیکردنەوەی بەرهەمە مێژووییەکان”

٣-١ نامەکانی دکتۆرا؛ بناغەی مێژوونووسیی زانستیی کورد؛ یەکەم نامەی دکتۆرای “د. کەمال مەزهەر” لە ساڵی ١٩٦٣، بە ناوی “جووڵانەوەی ڕزگاریخوازیی نیشتمانی لە باشووری کوردستان لە نێوان ساڵانی ١٩١٨-١٩٣٢”، بناغەیەکی پتەوی بۆ توێژینەوەی مێژووی کورد دانا. ئەم نامەیە لە ساڵی ١٩٦٧دا لە باکۆ بە زمانی ڕووسی چاپ کرا و بووە سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ توێژەرانی دواتر. دووەم نامەی دکتۆرا لە ساڵی ١٩٧٠، بە ناوی “جووڵانەوەی ڕزگاریخوازیی نیشتمانی لە باشووری کوردستان لە نێوان ساڵانی ١٩١٨-١٩٥٨”، کارێکی گەورەتر و پڕۆژەیەکی فراوانتر بوو. ئەم نامەیە بە ٧٣٥ لاپەڕە لە سێ بەرگدا نووسرابوو و یەکەم توێژینەوەی ئەکادیمی بوو کە بە شێوەیەکی سیستماتیک مێژووی جووڵانەوەی نەتەوەیی کوردی لە باشووری کوردستان لە ماوەی نزیکەی ٤٠ ساڵدا شی دەکردەوە .گرنگیی ئەم دوو نامەیە لەوەدایە کە بۆ یەکەم جار، مێژووی کورد لە چوارچێوەیەکی ئەکادیمیدا خرایە ڕوو، بە بەکارهێنانی سەرچاوە مێژووییە ڕاستەقینەکان و شیکاریی زانستی. “د. کەمال مەزهەر” لەم نامانەدا، نیشانی دا کە مێژووی کورد تەنیا کۆمەڵێک ڕووداوی پەرتووکاویی نییە، بەڵکو بابەتێکە بۆ شیکاریی مێژوویی و ڕەخنەیی. ئەم ڕێبازە، وای کرد کە مێژوونووسانی ئەرمەنی وەک مانڤێل ئارسنۆڤیچ بیروبۆچوونەکانیان لەسەر جووڵانەوەی کورد بگۆڕن .

٣-٢  کتێبی “کوردستان لە جەنگی جیهانی یەکەمدا“؛ یەکێک لە بەناوبانگترین کتێبەکانی “د. کەمال مەزهەر”، کتێبی “کوردستان لە جەنگی جیهانی یەکەمدا” (Kurdistan During the First World War)ە. ئەم کتێبە لە ساڵی ١٩٧٥ لە به‌غداد بە زمانی عەرەبی چاپ کرا، دواتر وەرگێڕدرا بۆ زمانی کوردی، ئینگلیزی، تورکی و فەڕەنسی . ئەم کتێبە توێژینەوەیەکی وردە لەسەر ڕێککەوتن و پیلانگێڕییە سیاسییەکانی دەوڵەتە هاوپەیمانەکانی پێش و لە کاتی جەنگی جیهانی یەکەمدا، کە مافی گەلی کوردیان پشتگوێ خستووە . “د. کەمال مەزهەر” لەم کتێبەدا، ڕووناکی خستووەتە سەر بەشداربوونی هەندێک لە دەسەڵاتداران و میرە کوردەکان لە کارەساتی گەلی ئەرمەندا، بەڵام لە هەمان کاتدا بەڵگەی ئەوەی هێناوەتەوە کە گەلی کورد وەک گەلێک بەرپرسیار نییە لەم کارەساتە و زۆرێک لە کوردان ژیانی ئەرمەنییان ڕزگار کردووە .ئەم بەشەی کتێبەکە بووەتە جێگای ڕەخنەی توندی هەندێک لە نەتەوەپەرستە کوردەکان، کە پێیان وابوو “د. کەمال مەزهەر” نابێت گەلی کورد بە تاوانبار دابنێت. بەڵام “د. کەمال مەزهەر” لە وەڵامدا جەختی لەسەر ئەوە کردەوە کە ئەرکی مێژوونووس ڕاستگۆیی و نیشاندانی وێنەی ڕاستەقینەی ڕووداوەکانە، نەک ئەوەی دڵی خۆی دەوێت. دەیڤید مکداول، مێژوونووسی بەریتانی، لە پێداچوونەوەیدا بۆ ئەم کتێبە نووسیویەتی؛ “کتێبێکی ڕازاوەیە، بە تایبەتی بەهای هەیە لەبەر ئەوەی سەرچاوە بەکار دەهێنێت کە بە زمانی ئینگلیزی بەردەست نین. پیرۆزبایی لە د. ئەحمەد دەکەم لەسەر ئەم دەستکەوتە”.

٣–٣ کتێبی “ژن لە مێژوودا“؛ یەکێک لە کتێبە گرنگەکانی دیکەی “د. کەمال مەزهەر”، کتێبی “ژن لە مێژوودا؛ توێژینەوەیەکی کورت لەسەر بنەمای مێژوویی و کۆمەڵایەتی”یە، کە لە ساڵی ١٩٨١ لە به‌غداد بە زمانی کوردی چاپ کراوە. ئەم کتێبە هەوڵێکە بۆ ڕووناکردنەوەی ڕۆڵی ژنان لە مێژووی کوردستان و جیهاندا. “د. کەمال مەزهەر” لەم کتێبەدا، تیشک دەخاتە سەر ڕۆڵی ژنانی کورد لە شەڕ و خەباتی نەتەوەییدا، بەڵام لە هەمان کاتدا باسی ڕۆڵی کۆمەڵایەتی و کولتووری ژنان دەکات لە کۆمەڵگەی کوردیدا. ئەم کتێبە دواتر لە ساڵی ٢٠٠٣دا دووبارە چاپ کرایەوە و “د. کەمال مەزهەر” تەرخانی کرد بۆ ژنانی کورد کە ژیانی خۆیان بۆ خەبات و شەڕی کوردی تەرخان کردووە . ئەم کتێبە لە کاتێکدا نووسراوە کە توێژینەوەی مێژوویی لەسەر ڕۆڵی ژنان زۆر کەم بووە، بە تایبەت لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. بۆیە دەتوانرێت ئەم کتێبە وەک کارێکی پێشەنگ لە بواری مێژووی ژنان لە کوردستاندا هەژمار بکرێت.

٣-٤  چالاکیی ڕۆژنامەوانی و وتارەکان؛ “د. کەمال مەزهەر” تەنیا بە نووسینی کتێبەوە سنووردار نەبوو، بەڵکو چالاکییەکی بەرفراوانی لە بواری ڕۆژنامەوانی و وتارنووسیدا هەبووە. لە ماوەی ژیانیدا، سەدان وتار و توێژینەوەی لە گۆڤار و ڕۆژنامە کوردی و عەرەبی و ڕووسییەکاندا بڵاو کردووەتەوە . لە ساڵانی ١٩٧٠دا، ستوونێکی ڕۆژانەی هەبووە لە ڕۆژنامەی عەرەبی “التآخی”دا، کە لەلایەن پارتی دیموکراتی کوردستانەوە پاڵپشتی دەکرا. هەروەها بەشداری کردووە لە پێنج گۆڤاری دیکەی کوردیدا لە به‌غداد . لەم وتارانەدا، بە شێوەیەکی بەردەوام هەڵوەشتنەوەی لە جووڵانەوەی کوردی لە باشووری کوردستان و ڕۆڵی کورد لە شۆڕشەکانی ئێراقدا کردووە. یەکێک لە وتارە گرنگەکانی، زنجیرەیەک توێژینەوە بووە لەسەر “شۆڕشی تشرینی یەکەم لە ڕۆژهەڵاتناسیی سۆڤیەتدا” کە لە ساڵی ١٩٧٧ لە به‌غداد چاپ کراوە. هەروەها لە وتارێکیدا لە ساڵی ٢٠٠٣، بە ناوی “تێگەیشتنی ڕاستەقینە لە ڕۆژنامەوانیی کوردی”، شیکردنەوەیەکی مێژوویی لە پەرەسەندنی ڕۆژنامەوانیی کوردیدا پێشکەش کردووە .

٣-٥ کتێبی “لاپەڕەکانی مێژووی گەلی کورد“؛ یەکێک لە گەورەترین کارەکانی “د. کەمال مەزهەر”، کتێبی “لاپەڕەکانی مێژووی گەلی کورد” (چەند لاپەڕەیەک لە مێژووی گەلی کورد)ە، کە لە دوو بەرگدا لە ساڵی ١٩٨٥ لە به‌غداد بە زمانی کوردی چاپ کراوە . ئەم کتێبە کۆمەڵێک توێژینەوەی مێژووی لەسەر قۆناغە جیاوازەکانی مێژووی کورد لەخۆ گرتووە. لەم کتێبەدا، “د. کەمال مەزهەر” شیکردنەوەیەکی ڕەخنەیی لە سەرچاوە مێژووییە کلاسیکییەکانی کورد، وەک شەرەفخانی بەدلیسی و ئەحمەدی خانی و محەمەد ئەمین زەکی بەگ، پێشکەش کردووە. هەروەها ڕۆڵی کورد لە ڕووداوە مێژووییە گرنگەکانی ناوچەکەدا، وەک شۆڕشی ئێراق لە ساڵی ١٩٢٠، شیکردووەتەوە . ئەم کتێبە لە ڕاستیدا پڕۆژەیەکی گەورە بووە بۆ نووسینەوەی مێژووی گەلی کورد بە شێوەیەکی زانستی و سیستماتیک. “د. کەمال مەزهەر” لەم کتێبەدا، هەوڵیداوە مێژووی کورد لە چوارچێوەیەکی جیهانیدا بخاتە ڕوو و پەیوەندیی نێوان گەشەسەندنی کۆمەڵایەتی و سیاسی لە کوردستان و گۆڕانکارییە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان نیشان بدات.

٣-٦ کتێبی “هەندێک لە کێشە نێودەوڵەتییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست“؛ “د. کەمال مەزهەر” هەمیشە پێداگری دەکرد کە مێژووی کورد نابێت بە تەنیا و بێ پەیوەندی بە گۆڕانکارییە نێودەوڵەتییەکانەوە لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت. بۆ ئەم مەبەستە، لە ساڵی ١٩٧٨ کتێبی “هەندێک لە کێشە نێودەوڵەتییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست”ی بە زمانی عەرەبی لە به‌غداد چاپکرد . لەم کتێبەدا، “د. کەمال مەزهەر” شیکردنەوەی کاریگەریی ڕووداوە نێودەوڵەتییەکانی وەک شۆڕشی تشرینی یەکەم لە ڕووسیا، پەیمانی سیڤەر و لۆزان و، جەنگی سارد لەسەر کورد و کوردستان دەکات. لە توێژینەوەیەکیدا لەم کتێبەدا، بە ناوی “شۆڕشی تشرینی یەکەم و پرسی کورد”، دەگاتە ئەو دەرئەنجامەی کە شۆڕشی سۆڤیەت هیچ سوودێکی بۆ گەلی کورد نەبووە، لەبەر ئەوەی جیهان دابەش بوو بۆ دوو بلۆکی سۆسیالیزم و سەرمایەداری، هیچ کامیان لە بەرژەوەندیی کورددا نەبوون .

“بەشی چوارەم؛ میتۆدۆلۆژیا یان ڕێبازی مێژوونووسیی د. کەمال مەزهەر”

٤-١ بنەماکانی ڕێبازی مێژوونووسیی “د. کەمال مەزهەر”: “د. کەمال مەزهەر” لە هەموو بەرهەمەکانیدا پابەند بووە بە کۆمەڵێک بنەمای ڕێبازی مێژوونووسیی کە لە خوارەوە ڕوون دەکرێنەوە؛-

یەکەم؛ پابەندبوون بە بەڵگەنامە و سەرچاوە ڕاستەقینەکان. “د. کەمال مەزهەر” پێی وابوو کە مێژوونووس دەبێت پشت بە بەڵگەنامە ڕاستەقینەکان ببەستێت و لە ڕیوایەتی زارەکی و ئەفسانەیی دوور بکەوێتەوە. ئەم بنەمایە لە هەموو توێژینەوەکانیدا دیارە، بە تایبەتی لە نامەکانی دکتۆرایدا کە بە شێوەیەکی سەرەکی پشت بە ئەرشیفەکانی دەوڵەتی ئێراق و بەڕیتانیا و ڕووسیا دەبەستن.

دووەم؛ جیاکردنەوەی نێوان ڕاستیی مێژوویی و ئارەزووی کەسی. “د. کەمال مەزهەر” زۆر جار دەڵی؛ “ئەرکی مێژوونووس وێناکردنی کات و شوێنی ڕووداوەکانە بە شێوەیەکی ڕاستەقینە، ئەرکیان ئەوەیە ڕێک بنووسن کە چی ڕووی داوە، نەک ئەوەی دڵیان دەوێت” . ئەم بنەمایە بووە هۆی ئەوەی هەندێک جار ڕەخنەی لێ بگرن، بە تایبەت کاتێک باسی لە ڕۆڵی هەندێک لە میرە کوردەکان لە کارەساتی ئەرمەنییەکاندا کرد.

سێیەم؛ شیکاریی ڕەخنەیی و پێکهێنانی پەیوەندی نێوان ڕووداوەکان. “د. کەمال مەزهەر” تەنیا بە گێڕانەوەی ڕووداوەکانەوە سنووردار نەبوو، بەڵکو شیکارییەکی قووڵی لە هۆکار و دەرئەنجامەکانی ڕووداوەکاندا دەکرد. هەروەها پەیوەندی نێوان ڕووداوە مێژووییەکانی کوردستان و گۆڕانکارییە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکانی دەستنیشان دەکرد.

چوارەم؛ بەکارهێنانی چەند زمانی جیاواز بۆ دەستگەیشتن بە سەرچاوەکان. “د. کەمال مەزهەر” بە زمانەکانی کوردی، عەرەبی، ڕووسی و ئینگلیزی شارەزا بوو . ئەم شارەزاییە زمانییە ڕێگەی پێدا کە لە سەرچاوە مێژووییەکانی چەند کولتوورێکی جیاواز سوودمەند بێت و دیدگایەکی پڕ لە ڕوانگەی جیاواز پێشکەش بکات.

٤-٢ گۆڕینی نموونەی مێژوونووسیی کوردی؛ پێش “د. کەمال مەزهەر”، مێژوونووسیی کوردی بە شێوەیەکی سەرەکی پشت بە دوو کەسایەتی دەبەست؛ شەرەفخانی بەدلیسی (١٥٤٣-١٦٠٣) کە بە “شەرەفنامە”ی ناسراوە، و محەمەد ئەمین زەکی بەگ (١٨٨٠-١٩٤٨) کە “خولاسەیەک لە مێژووی کورد و کوردستان”ی نووسیوە . ئەم دوو کارە، لەگەڵ گرنگییان، بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر بنەمای ڕیوایەتی دەستی دووەم و ئەفسانەیی نووسراون. “د. کەمال مەزهەر” شتێکی نوێی بە مێژوونووسیی کوردی بەخشی؛ گواستنەوەی لە فۆرماتی چیرۆکی پاڵەوانانەوە بۆ توێژینەوەی زانستی لەسەر بنەمای سەرچاوە و بەڵگەنامەکان . ئەم گۆڕانکارییە لە چەند ئاستدا ڕوویدا:-

– لە ئاستی سەرچاوەدا؛ “د. کەمال مەزهەر” پشتی بە بەڵگەنامە فەرمییەکانی دەوڵەتان و ئەرشیفە مێژووییەکان بەست، لە جیاتی پشتبەستن بە ڕیوایەتی نەریتی.

– لە ئاستی ڕێبازدا؛ مێتۆدی شیکاریی ڕەخنەیی و هۆکار-ئەنجامی بەکار هێنا، لە جیاتی گێڕانەوەی سادەی ڕووداوەکان.

– لە ئاستی پێکهاتەدا؛ مێژووی کوردی لە چوارچێوەی گەشەسەندنی کۆمەڵایەتی و سیاسی ناوچەکە و جیهاندا خستە ڕوو.

مارتین ڤان بروینێسێن، مێژوونووسی هۆڵەندی، “د. کەمال مەزهەر” بە “گەورەترین مێژووناسی کورد” و “مامۆستای مێژوونووسانی کورد” ناو دەبات .

٤-٣  تێڕوانینی “د. کەمال مەزهەر” بۆ پەیوەندی نێوان مێژوو و نەتەوەپەرستی؛ یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی ڕێبازی مێژوونووسیی “د. کەمال مەزهەر”، ڕێزگرتن بوو لە ڕاستیی مێژوویی بەبێ ئەوەی قوربانی نەتەوەپەرستی بکرێت. ئەمە لە کاتێکدا بوو کە زۆرێک لە مێژوونووسانی کورد لەو ماوەیەدا، مێژوویان بە مەبەستی پشتگیریکردن لە خەباتی نەتەوەیی دەنووسی. “د. کەمال مەزهەر” باوەڕی وابوو کە ڕاستگۆیی مێژوویی خزمەتێکی گەورەتر بە گەلی کورد دەکات لەوەی کە مێژوو ببێتە ئامرازێک بۆ بەرەنگێژی سیاسی. ئەم باوەڕە وای لێکرد ڕەخنە لە ڕۆڵی هەندێک لە میرە کوردەکان لە کارەساتی ئەرمەنییەکاندا بگرێت، هەرچەندە ئەم ڕەخنانە بوونە هۆی هێرشی توندی هەندێک لە نەتەوەپەرستە کوردەکان بۆ سەری .لە هەمان کاتدا، “د. کەمال مەزهەر” بە توندی پێداگری دەکرد لەسەر مافی گەلی کورد بۆ خۆبەڕێوەبەری و ئازادی. بەڵام پێی وابوو کە باشترین ڕێگا بۆ خزمەتکردنی ئەم مافە، نووسینی مێژوویەکی ڕاستەقینە و زانستییە، نەک مێژوویەک کە تەنیا بۆ پاڵپشتیکردنی خەباتی سیاسی بەکار بهێنرێت.

٤–٤ ڕۆڵی “د. کەمال مەزهەر” لە پەرەپێدانی ڕەخنەی مێژوویی لە کوردستاندا؛ “د. کەمال مەزهەر” تەنیا مێژووی نەنووسی، بەڵکو ڕەخنەی مێژوویشی لە کارەکانی پێش خۆی و هاوچەرخانی گرتووە. لە کتێبی “مێژوو؛ توێژینەوەیەکی کورت لەسەر زانستی مێژوو، کورد و مێژوو” کە لە ساڵی ١٩٨٣ لە به‌غداد بە زمانی کوردی چاپ کراوە، شیکردنەوەیەکی ڕەخنەیی لە ڕێبازە مێژووییەکانی پێش خۆی پێشکەش کردووە .لەم کتێبەدا، “د. کەمال مەزهەر” باسی لە پێویستی ڕەخنەگرتن لە سەرچاوە مێژووییەکان کردووە و نیشانی داوە کە چۆن زۆرێک لە سەرچاوە مێژووییەکانی مێژووی کورد، لەژێر کاریگەریی سیاسەت و ئایین و دەسەڵاتدا نووسراون. هەروەها ڕێگاکانی دەستنیشانکردنی ڕاستی لە ناو ئەم سەرچاوانەدا خستووەتە ڕوو. “د. کەمال مەزهەر” هەروەها ڕەخنەی لەو مێژوونووسانە گرتووە کە تەنیا پشتیان بە سەرچاوەی زمانی یەکێک بەستووە، بەبێ ئەوەی سەرچاوەکانی زمانەکانی دیکە بخوێنن. ئەو پێی وابوو کە مێژوونووسی کورد دەبێت لانیکەم بە زمانی کوردی، عەرەبی، تورکی و ئینگلیزی شارەزا بێت بۆ ئەوەی بتوانێت دیدگایەکی تەواو لە مێژووی کوردستاندا پێشکەش بکات.

٤-٥ کاریگەریی “د. کەمال مەزهەر” لەسەر نەوەی دوای خۆی؛ “د. کەمال مەزهەر” نەک تەنیا مێژوونووسێکی بەرهەمدار بوو، بەڵکو مامۆستایەکی دیار بوو کە نەوەیەکی نوێی توێژەرانی کوردی پێگەیاند. زۆرێک لە توێژەرانی ناسراوی کورد لە بواری مێژوودا، ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ قوتابی ئەو بوون. مەسعوود محەمەد، فەیلەسووفی کورد، لە ئاهەنگی ٦٠ ساڵەی لەدایکبوونی “د. کەمال مەزهەر”دا کە لە ساڵی ١٩٩٧ لە به‌غداد لەلایەن قوتابییەکانییەوە ڕێکخرابوو، وتی؛ “بۆ یەکەم جار لە ژیانمدا خۆم شێواو دۆزییەوە و ئەستەم بوو بتوانم وەسفی بکەم و پێناسەی بکەم… پیاو و ژیانی دارێکی بەرزە، کە ڕەگی لە ژیانەوە گرتووە و ڕووناکی و تیشکی داوەتە دەوروبەری”. یەکێک لەو ڕێگایانەی “د. کەمال مەزهەر” کاریگەری لەسەر نەوەی دوای خۆی دروست کرد، بڵاوکردنەوەی توێژینەوەکانی بە چەند زمانی جیاواز بوو. بۆ نموونە، یەکەم نامەی دکتۆرای لە ساڵی ١٩٦٧دا بە زمانی ڕووسی چاپ کرد، بۆ ئەوەی ببێتە سەرچاوەیەک بۆ توێژەرانی دیکە . ئەم بیرۆکەیە لە کاتێکدا بوو کە زۆرێک لە توێژەران بەرهەمەکانیان تەنیا بۆ بەدەستهێنانی پلەی ئەکادیمی دەنووسی و نایانخستە بەردەستی خوێنەری گشتی. لە کۆتایی ژیانیدا، “د. کەمال مەزهەر” بە “باوکی مێژووی زانستیی کورد” ناسرا، دوای شەرەفخانی بەدلیسی و محەمەد ئەمین زەکی بەگ . ئەم نازناوە پیشاندەری پێگەی بەرزی ئەوە لە ناو کۆمەڵگەی ئەکادیمیی کوردیدا.

“ئەنجام”

ئەم توێژینەوەیە هەوڵێک بوو بۆ ڕووناکردنەوەی ژیان و ڕۆڵی زانستیی “د. کەمال مەزهەر” ئەحمەد (١٩٣٧-٢٠٢١) لە بواری نووسینەوە و توێژینەوەی مێژووی کورددا. لە ڕێگەی شیکردنەوەی بەرهەمەکانی و ڕێبازی مێژوونووسییەوە، دەتوانرێت چەند دەرئەنجامێک بخەینە ڕوو:-

یەکەم؛ “د. کەمال مەزهەر” یەکێکە لە دامەزرێنەرانی مێژوونووسیی زانستیی کورد. ئەو توانی مێژووی کورد لە فۆرماتی کلاسیکی و نەریتییەوە بگوازێتەوە بۆ توێژینەوەیەکی ئەکادیمی لەسەر بنەمای بەڵگەنامە و شیکاریی زانستی. ئەم گواستنەوەیە وا کرد کە مێژووی کورد ببێتە بابەتێک بۆ لێکۆڵینەوەی زانستی و ڕەخنەیی.

دووەم؛ نامەکانی دکتۆرا و کتێبەکانی، بە تایبەتی “کوردستان لە جەنگی جیهانی یەکەمدا” و “لاپەڕەکانی مێژووی گەلی کورد”، بوونە سەرچاوەی سەرەکی بۆ توێژەرانی دوای خۆی. بەکارهێنانی سەرچاوە مێژووییەکانی چەند زمان و کولتوورێکی جیاواز، بەرهەمەکانی کردووە بە سەرچاوەیەکی بێوێنە لە بواری مێژووی کورددا.

سێیەم؛ ڕۆڵی “د. کەمال مەزهەر” تەنیا بە نووسینی کتێب سنووردار نەبوو، بەڵکو ڕۆڵێکی بەرچاوی هەبوو لە دامەزراندنی دامەزراوە ئەکادیمییەکانی وەک کۆڕی زانیاریی کورد، وانەوتنەوە لە زانکۆی به‌غداد و ڕاهێنانی نەوەی نوێی توێژەرانی کورد. زیاتر لە ٢٠٠ نامەی ماستەر و دکتۆرای ڕێبەرایەتی کردووە و هەزاران خوێندکاری ڕاهێناوە.

چوارەم؛ ڕێبازی مێژوونووسیی “د. کەمال مەزهەر” لەسەر بنەمای پابەندبوون بە ڕاستیی مێژوویی، بەکارهێنانی سەرچاوە ڕاستەقینەکان، شیکاریی ڕەخنەیی و پێکهێنانی پەیوەندی نێوان ڕووداوەکان دامەزراوە. ئەم ڕێبازە وا کرد کە بتوانێت مێژووی کورد لە چوارچێوەیەکی جیهانیدا بخاتە ڕوو و پەیوەندیی نێوان گەشەسەندنی کوردستان و گۆڕانکارییە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان نیشان بدات.

پێنجەم؛ “د. کەمال مەزهەر” توانی ڕێزێکی زانستی لە نێو بازنە ئەکادیمییەکانی ڕووسیا و ئەوروپا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بۆ خۆی و بۆ مێژووی کورد دروست بکات. پەیوەندییەکانی لەگەڵ مێژوونووسانی وەک دەیڤید مکداول و هیوبرت ئیڤانس و توێژەرانی ڕووسیا، وا کرد کە مێژووی کورد لە ئاستی نێودەوڵەتیدا ناسراو بێت.

لە کۆتاییدا، دەتوانرێت “د. کەمال مەزهەر” وەک کەسایەتیەکی سەرەکی لە مێژووی ڕۆشنبیریی کوردیدا هەژمار بکرێت، کە ڕۆڵی لە گۆڕینی نموونەی مێژوونووسیی کوردیدا هەبووە. بەرهەمەکانی و قوتابییەکانی و کتێبخانە دەوڵەمەندەکەی، میراتێکی گرنگی بۆ نەوەکانی داهاتووی توێژەرانی کورد بەجێ هێشتووە. ژیان و بەرهەمەکانی نموونەیەکە بۆ تێکەڵبوونی ڕۆشنبیریی کوردی لەگەڵ ڕێبازە زانستییە جیهانییەکان و گواستنەوەی بۆ ناو کولتووری کوردی.

لیستی سەرچاوەکان؛

• ئەحمەد، کەمال مەزهەر. (١٩٧٥). کوردستان لە ساڵەکانی جەنگی جیهانی یەکەمدا. به‌غداد؛ [بڵاوکەرەوە نەزانراوە].
• ئەحمەد، کەمال مەزهەر. (١٩٧٨). ڕۆژنامەی تێگەیشتنی ڕاستی و شوێنی لە ڕۆژنامەوانیی کوردیدا. به‌غداد؛ [بڵاوکەرەوە نەزانراوە].
• ئەحمەد، کەمال مەزهەر. (١٩٨١). ژن لە مێژوودا؛ توێژینەوەیەکی کورت لەسەر بنەمای مێژوویی و کۆمەڵایەتی. به‌غداد؛ [بڵاوکەرەوە نەزانراوە].
• ئەحمەد، کەمال مەزهەر. (١٩٨٣). مێژوو؛ توێژینەوەیەکی کورت لەسەر زانستی مێژوو، کورد و مێژوو. به‌غداد؛ [بڵاوکەرەوە نەزانراوە].
• ئەحمەد، کەمال مەزهەر. (١٩٨٥). لاپەڕەکانی مێژووی گەلی کورد (٢ بەرگ). به‌غداد؛ [بڵاوکەرەوە نەزانراوە].
• ئەحمەد، کەمال مەزهەر. (١٩٩١). چەند لاپەڕەیەک لە مێژووی گەلی کورد. [شوێن نەزانراو]؛ [بڵاوکەرەوە نەزانراوە].

سەرچاوە عەرەبییەکان

• أحمد، كمال مظهر. (١٩٧٥). كردستان في سنوات الحرب العالمية الأولى. بغداد؛ [الناشر غير معروف].
• أحمد، كمال مظهر. (١٩٧٧). ثورة العشرين في الاستشراق السوفيتي. بغداد؛ [الناشر غير معروف].
• أحمد، كمال مظهر. (١٩٧٨). دور الشعب الكردي في ثورة العراق ١٩٢٠. بغداد؛ [الناشر غير معروف].
• أحمد، كمال مظهر. (١٩٧٨). أضواء على قضايا دولية في الشرق الأوسط. بغداد؛ [الناشر غير معروف].
• أحمد، كمال مظهر. (١٩٨١). الطبقة العاملة العراقية؛ النشأة والحركات المبكرة. بيروت؛ دار الفارابي.
• أحمد، كمال مظهر. (١٩٨٥). دراسات في تاريخ إيران المعاصر. بغداد؛ [الناشر غير معروف].
• أحمد، كمال مظهر. (١٩٩٩). مذكرات أحمد مختار بابان آخر رئيس وزراء في العهد الملكي. عمان؛ [الناشر غير معروف].
• أحمد، كمال مظهر. (٢٠٠١). انتفاضة كردستان تركيا ١٩٢٥؛ دراسة تحليلية. بيروت؛ دار التقدم العربي.

سەرچاوە ئینگلیزییەکان

• Ahmad, Kamal Madhar. (2001). Kurdistan During the First World War. London؛ Saqi Books.
• Bruinessen, Martin van. (2021). “In memoriam Kamal Mazhar Ahmad (1937-2021), doyen of Kurdish historians”. Kurdish Studies, 9(2), pp. 233-241.
• Jwaideh, Wadie. (2006). The Kurdish National Movement؛ Its Origins and Development. Syracuse؛ Syracuse University Press.
• McDowall, David. (2004). A Modern History of the Kurds. London؛ I.B. Tauris.
• Vali, Abbas (ed.). (2003). Essays on the Origins of Kurdish Nationalism. Costa Mesa؛ Mazda Publishers.

سەرچاوە ڕووسییەکان

• Ахмад, Камал Мадхар. (١٩٦٧). Национально-освободительное движение в Иракском Курдистане (١٩١٨-١٩٣٢). Баку؛ Издательство Академии Наук Азербайджанской ССР.
• Ахмад, Камал Мадхар. (١٩٧٠). Национально-освободительное движение в Иракском Курдистане (١٩١٨-١٩٥٨). Москва؛ Институт востоковедения АН СССР.
• Васильева, Е. И. (١٩٦٧). Курдский вопрос в Ираке. Москва؛ Наука.
• Лазарев, М. С. (١٩٧٢). Курдистан и курдский вопрос. Москва؛ Наука.

سەرچاوە تورکییەکان

• Ahmed, Kemal Mazhar. (بەرگی نادیار). Kürdistan Tarihi. İstanbul؛ Avesta Yayınları.
• Bedlîsî, Şerefxan. (١٩٩٨). Şerefname؛ Kürt Tarihi. İstanbul؛ Hasat Yayınları.
• Zeki Beg, Muhammed Emin. (١٩٧٧). Kürtler ve Kürdistan Tarihi. İstanbul؛ Deng Yayınları.