سوریای دابەشکراو
سوریا وەک دەوڵەت لەئێستادا ئەگەرچى بەشێوەیەکى رەسمى دابەشکراو نییە و دیمەشق پایتەختە سەرەکییەکەیە. بەڵام، لەناوەڕۆک و دیفاکتۆدا یەک سوریا نابینرێت!.
دەوڵەتى مەرکەزیى سوریا لە (دیمەشق، حەمص، ساحل و هتد…)دا حوکمڕانە، باکورى ڕۆژهەڵاتى وڵاتەکە (ڕۆژئاواى کوردستان) لەژێر کۆنترۆڵى (هەسەدە)دایە، باشوور و ڕۆژئاواى سوریا (سوەیدا، دێهات و چیاکانى دیمەشقى ڕۆژئاوا) دروزەکان تیایدا باڵادەستن، تورکیاش لەبەشێکى ناوچەکانى باکووردا (عەفرین) بوونى هەیە. ئەمە نەخشەى ئێستاى ئەو وڵاتەیە کە ڕۆژ نییە هەواڵێکى گەرمى لەبارەوە نەبیستین و هەرچى چاودێرى دنیایە چاوى لەسەر ئێستا و ئاییندەیەتى. ئەمەریکا، ئیسرائیل، ڕوسیا، فەڕەنسا، تورکیا و ئێران و وڵاتانى ترى ناوچەکەش هەر یەکە و بە دید و ستراتیژیەت و ئامانجێک دەستوەردانى تیادا دەکات.
ڕووداوەکانى ئەم دوایەى سوەیدا و ئەو پەلامارە نامرۆڤانەیانەى کرایە سەر دروزەکان و تەشەنەکردنى بارودۆخەکە بۆ جۆرێک لە تەقینەوەى ناوخۆیى و دەستوەردانى زیاترى دەرەکى، ئیتر دەرگاى دابەشکردنى خاکى ئەو وڵاتەى کردەوە و چاوەڕوان ناکرێت سوریاى دواى ڕووداوەکانى سوەیدا وەک پێشترى بێت. بەتایبەتیش، کورد لە باکورى ڕۆژهەڵاتى وڵاتەکەدا ژمارەیەکى سەنگینە و پێش جێگیربوونى ئەم دەسەڵاتەى ئێستاى دیمەشق، ئەوان حوکمڕانییەکى خۆسەرییان بەرێوەبردووە.
سوریا دابەش دەبێت، یان فیدراڵى پەیڕەو دەکات؟
-سیناریۆى یەکەم: دابەشبوون (نا ڕەسمى بەڵام دیفاکتۆ):
لەئێستادا ئەم سیناریۆیە لەسەر خاکى ئەو وڵاتەدا هەیە، بەجۆرێک هەر یەکێک لەوانەى لەسەرەوە ئاماژەمان بۆ کرد بە لۆژیکى خۆسەریى دەسەڵاتیان لەناوچەکانیاندا هەیە، بەڵام بەبێ دان پیادانانى نێودەوڵەتى. تەنانەت کۆدەنگى نێودەوڵەتیش لەسەر ئەم بابەتە نییە، چونکە دەرگاى تر لە وڵاتانى ناوچەکەدا دەکاتەوە.
-سیناریۆى دووەم: فیدراڵیەت (ئەگەرێکى کەم):
ڕەنگە ئەمەیان یەکێک بێت لە چارەسەرەکان بۆ ئاییندەى ئەو وڵاتە. بەتایبەت هێزى کوردى لە باکورى ڕۆژهەڵاتدا دەسەڵاتى خۆسەریى هەیە و سەرکەوتوو بووە لە بەڕێوەبردنى ناوچەکەدا، وڵاتانى گەورەى لە نمونەى ئەمەریکا، فەرەنسا و ئیسرائیلیش پشتیوانى سەربازى و سیاسى لێدەکەن و مەبەستیانە گەشە بکات. ڕەنگە دیمەشق ئەم چارەسەرە بۆ ئێستا ڕەت بکاتەوە، بەڵام ناچاریشە لەژێر فشارى نێودەوڵەتى و بارودۆخى نێوخۆییدا ملى بۆ بدات.
-سیناریۆى سێیەم: بەردەوام بوونى بارودۆخى ئێستا، واتا دابەشبوونى وڵات بەبێ ڕێککەوتى سیاسى بەردەوام (ئەگەرى زیاترە لە ئاییندەى نزیکدا):
ئەمەیان زیاتر بەلاى خواستى ئیسرائیلدا دەڕوات، کە دەیەوێت سەقامگیرى تەواوەتى لەناوچەکەدا نەبێت. پێدەچێ بۆ داهاتوو جۆرێکى تایبەتى فیدراڵى، بەڕێوەبردنى خۆسەریى، یان هەر مۆدێلێکى حوکمڕانیى سیاسى کە بگونجێت لەگەڵ بارودۆخى وڵاتەکە و خواستى نێوخۆیى و فشارى دەرەکیدا بسەپێنرێت.
ڕۆژئاواى کوردستان لەکوێى هاوکێشەکەدایە؟
ئێستاى هێزى کوردى لە سوریا (ڕۆژئاواى کوردستان)دا خاوەنى پێگەیەکى سەنگینە و ژمارەیەکى گەورەى هاوکێشە سیاسییە نێوخۆیى و دەرەکییەکانە. ئەو ڕۆڵەى کە هێزەکانى سوریاى دیموکرات (هەسەدە) لە بەرەنگاربوونەوەى تیرۆر و جێگیرکردنى ئارامى و سەقامگیریدا بینى و دروستکردنى پەیوەندییەکى سیاسى-سەربازى-دیبلۆماسیى کاریگەر و خاوەن ڕوئیا لەگەڵ ئەمەریکاى گەورە زلهێزى جیهان و خاوەن قسەى ناوچەکەدا، ڕۆڵى لە یەکلاکردنەوەى داهاتووى ناوچەکەشدا دەبێت.
ئاییندەى ڕۆژئاواى کوردستان و هێزە دیموکراتخوازەکانى کورد لە خاکى سوریادا بە توندى گرێدراوە بە ڕێڕەوى دەوڵەتى مەرکەزیى سوریا لەدواى بارودۆخەکانەوە. هەروەها، ئەوەش ڕوونە تواناى خودى کورد لە پاراستنى ئەوەى بەدەستی هێناوە لە دەستکەوتە سیاسى و سەربازى و حوکمڕانییەکەى، وێناى نەخشەى ئاییندەشى دەکات.
ئێستا کورد لە ڕۆژئاواى کوردستاندا وا بۆ ماوەى ١٣ ساڵ دەچێت خاوەنى دەسەڵاتێکى خۆسەریى (نیمچە سەربەخۆ)یە و داودەزگا سیاسى، سەربازى، ڕۆشنبیرى، پەروەردەیى، خزمەتگوزارى و دادوەرییەکانى خۆى بەڕێوەدەبات و نمونەیەکى لە هێنانەئاراى پێکەوەژیان، ئاشتى، سەقامگیرى و دابینکردنى مافى یەکسانیى پێکهاتەکاندا خوڵقاندووە کە گەواهیى بۆ دەدرێت. هەڵبەت لەودیویشەوە پشتیوانییە بەردەوامەکانى ئەمەریکا، فەرەنسا و ئیسرائیلیش لەم دەسەڵاتە خۆسەرییە و ئەم هێزە دیموکراتخوازەى کورد هەلێکى زیاترى پێبەخشیوە کە خۆى لەسەر نەخشەى ناوچەکە جێگیر بکات.
لە هەموو سیناریۆ چاوەڕوانکراوەکانى بارودۆخى داهاتووى وڵاتى سوریادا، کورد لە ڕۆژئاواى وڵاتدا ئەگەر بەم بیرکردنەوە و خۆبەڕێوەبەرییە نمونەییە بچێتە پێشەوە، نابێتە جێى مەترسى لەناوچوون. بەردەوامبوونى بارودۆخى دابەشکارى (ناڕەسمى) لەسوریادا، دەسەڵاتى خۆسەریى کوردستان لە باکوور و ڕۆژهەڵاتى سوریادا جێگیرتر و بێ کێشە بەردەوام دەبێت.جێگیربوونى سیستەمى فیدراڵى (یان هەر جۆرێکى لامەرکەزى) لە سوریادا، دیسانەوە دەسەڵاتى ئێستاى خۆسەریى پایەکانى پتەوتر دەبن و ئاییندەى ڕۆشنتر.
ئێستا ئیتر سوریاى دابەشکراوى نافەرمى زیاتر لەوەوە نزیکە کە فۆرمێکى نوێى بەڕێوەبردنى لامەرکەزى بە پشتیوانى وڵاتانى زلهێزى وەک ئەمەریکا، فەرەنسا و ئیسرائیل و هەروەها پەسەنکردنى وڵاتانى ناوچەکە وەک تورکیا، ئێران و وڵاتانى عەرەبى پەیڕەو بکات. دروزەکان هەلێکیان بۆ هاتوەتە پێشەوە کە چیدیکە بە چوونەوە ژێر ڕکێفى دەسەڵاتى ناوەندیى ڕازى نەبن. فاکتەرەکانى: دیمۆگرافیا، لاوازى دەسەڵاتى ناوەند، نمونەى هاوشێوەى خۆسەریى (کورد)؛ کارەکەى بۆ ئاسانتر کردوون و هاتنەکایەى دەسەڵاتێکى خۆسەریى (ئەگەر دان پیادانەنراو و نافەرمیش بێت) لە باشوور و ڕۆژئاواى سوریادا بۆ دروز بەرەو دیفاکتۆ دەچێت.
ئەم هاوکێشەیە، جارێکى تر داهاتووى ڕۆژائاواى کوردستان ڕۆشنتر دەکات. پتەوبوونى پێگەى دەسەڵاتى خۆسەریى ئێستاى کورد یان تەنانەت هاتنە کایەى دەوڵەتى دیموکراتى رۆژهەڵاتى سوریاش لەدەرەوەى بازنەى گۆڕانکارى و هاوکێشەکانى داهاتووى ئەو وڵاتە نابێت.
