“امسیت کردیا و اصبحت عربیا” باس لەسەر لێکدژیی زانستی لەدونی و زانستی کەسبی

پێشەکیی وەرگێر؛ دوکتۆر سورەیا خودا مورادی مامۆستای توێژینەوە ئیسلامییەکان لە زانکۆی ئێرفۆرتی ئاڵمان بوو کە لەم دواییانەدا و پێش وەفاتی سەرنجی بەرەو لای توێژینەوە کوردییەکان ڕاکێشرابوو، ناوبراو لە ساڵی ٢٠٢٣ بەهۆی نەخۆشی شێرپەنجە وەفاتی کردووە. تەمەنێکی کورتی هەبوو، بەڵام ئەو نووسینانەی کە پاش خۆی بەجێی هێشتوون شایەتیدەری زانست و مەعریفە و وردبینیی ئەون کە بە گیانێکی کوردانەوە لە پێناوی مافی ڕەوای گەلەکەی هاتووەتە دەنگ. ئەم کورتە نووسینەی لەو کاتەدا نووسی کە د. عەبدولکەریمی سرووش؛ بیرمەند و مەولاناسی ئێرانی بە گیانێکی فارسپەرەستی و ڕق لە ئەویدییەوە چەند بەیتێکی مەولانای کە باسی کوردی تێدا هاتبوو شی کردەوە و بە نەوایەکی سووک و چرووکەوە هاتە قسان. ئەم کورتە نووسینە وەڵامێکی ژیرانە و سەنگینە بۆ ئەو نەتەوەپەرستییەی ئێرانی کە لە ناخی بیرمەند و ئەدیبیانەوە تا قۆڵبڕ و جەردەیانەوە ڕەگی داکوتاوە و زۆرێک لە کوردانیش نایبینن. ئەم وەرگێڕانە وەکوو وەفایەک بۆ قەڵەم و گیانی کوردانەی ئەو خاتوونە لێرەدا پێشکەش دەکەم. “وەرگێڕ”

دەربڕینی “امسیت کردیا و اصبحت عربیا” (ئێوارە کورد بووم بەڵام بەیانی کە هەستام خۆم بە عەرەب بینییەوە) (واتە زانا لەسەر زمان)، بەشێوەیەکی کڵێشە لە هەموو شوێنێک بەواتای ئەمەیە کە کوردێکی نەزان بووم و لە شەوێکدا بووم بە عەرەبێکی زانا، بەکار هاتووە. ئەم کڵێشەیە کە لە خۆگری تێڕوانینێکی نەرێنی بەنیسبەت کوردە، تەنانەت کەسانێکی وەکوو د. عەبدولکەریمی سرووشیش کە چاوەڕوان دەکرا بەهۆی سەروکاری لەگەڵ عیرفان و ئەدەبی عیرفانی لەسەر مانا و بەکارهاتنی ڕاستەقینەی ئەم دەربڕینە وشیار بێت و نەکەوێتە داوی ئەم کڵێشەیەوە، لە تەڵەی خۆیدا گرفتار کردووە. (چاو بکەن لە دانیشتنی هەشتایەمی زنجیرە وانەکانی ڕاڤەی مەسنەوی). لێرەدا بۆ ڕوونبوونەوەی مانای ڕاستەقینەی دەربڕینی “امسیت کردیا و اصبحت عربیا” لە کانتێکستیە عیرفانییەکەیدا چاوێکی پێدا دەخشێنم. ئەم دەربڕینە یەکەم جار لە لایەن تاجودین ئەبولوەفا کوردی، عارف و زانای ناوداری کوردی خەڵکی ورمێ لە سەدەی سێ و چواری مانگی و کە لە باپیرانی حیسامەدین چەلەبی(مردن. ٦٢٢ مانگی)یە، بە مەبەستی دەربڕینی جیاکاری و جیاوازی یان باشتر بڵێم لێکدژیی زانستی کەسبی و مەعریفەی شهوودی و بۆ دەربڕینی ئەزموونی شەخسیی عیرفانیی خودی ئەم کەسە کە لەخۆگری جۆرێک لە گۆڕانکاریی دەروونی، مەعریفی و ڕۆحی بووە، هاتووەتە ئاراوە. (لەبارەی تاجودین ئەبولوەفا کوردی چاو بکەن لە پور جەوادی، نەسروڵڵا، ئیبن یەزدانیار). دواتر مەولانای جەلالەدین بەلخی(ڕۆمی)ش ئەم دەربڕینەی ڕێک بە هەمان شێوە کە ئەبولوەفا بەکاری هێنابوو لە ڕوونکردنەوەی جیاوازی و لێکدژیی کەشف و شهوود و زانستی لەدونی لەگەڵ بەڵگە و مەعریفەی زەینی و زانستی فەلسەفی و زانستە فێرکارانەکان بەکار هێنراوە. بەکارهێنانی وشەی عەرەب و کورد یان عەرەبی و کوردی بۆ نیشاندانی لێکدژییەک جگە لەم حاڵەتە، لانیکەم لە شوێنێکی دیکەی مەسنەویدا دەبینرێت. (٣١٦٢/دەفتەری سێهەم).بەم شێوەیە هەم لای ئەبولوەفا و هەم لە مەسنەویشدا دەربڕینی “امسیت کردیا و اصبحت عربیا” هەڵگری مانای لێکدژی و ڕووبەڕووبوونەوەیە و دەیەوێت ئاماژە بە جۆرێک گۆڕانکاریی و شیفتی ڕادیکاڵ بکات کە تێیدا، جۆری تێڕوانین و وەرگرتن و زەینییەتی تاکەکەس بە شێوەیەکی سەرسووڕهێنەر و بە جۆرێکی لەناکاو و کتوپڕ گۆڕانی بەسەردا هاتووە. ڕێک وەکوو ئەوەی کە کەسێکی کورد زمان لە پڕێکدا زاڵ ببێت بەسەر زمانێکی نامۆ و نەناسراوەی وەکوو زمانی عەرەبیدا.

“امسیت کردیا و اصبحت عربیا” بەر لە هەر شتێک پەیوەندیی بە زمانەوە هەیە و زمانیش بۆ مەولانا میتافۆڕێکە بۆ ناسین، نە بۆ عیلم و زانست، بەم مانایەی کە ڕەنگە کەسێک عالیم یان زانستمەندێکی بەتوانا بێت، بەڵام نەتوانێت لە دەربڕینێکی ساکار بە زمانێک کە نازانێت بگات. هەر بۆیە “اصبحت عربیا” لە بنەمادا واتە گەیشتووم بە مەعریفەیەکی دیکە جگە لەو مەعریفەیەی هەمبوو نەک ئەوەی کە ئێستە دانا و زانا بوومەتەوە. لە ڕوانینی عارفەکاندا عالیمێک و زانستمەندێکی بەتوانا لەگەڵ زاڵبوونی بەسەر هەموو زانستەکانی سەردەمی خۆیدا دەکرێت لە زمانی شهوود و زانستی وجوودی و کەشفی و ئیلاهی-کە لێرەدا “اصبحت عربیا” نوێنەرایەتیی دەکات- هیچ ناسین و مەعریفەیەکی نەبێت، ئەبولوەفا کوردی کە ئەم دەربڕینەی هێناوەتە سەر زار خۆی عالیمێکی دیار بوو کە ڕۆڵێکی گرنگی لە ململانێ هزرییەکانی سەردەمی خۆی لەبارەی عیرفان و سۆفیگەریی هەبوو. هەر بۆیە ئەو لە دەربڕینی ئاوەها ڕستەیەکدا بە هیچ شێوەیەک مەبەستی نییە کە دان بە نەخوێندەواری و نائاگایی خۆیدا بنێت چونکە هەم خۆی و هەم کەسانی دەوروبەری لەسەر زانست و عیلمی فراوانی ئەو هاوکۆکن. ئەو بەم دەربڕینە نایەوێت بڵێت من کوردێکی نەزان و نەخوێندەوار بووم و ئێستا بووم بە عەرەبێکی زانا وعالیم، بەڵکوو دەیەوێت بڵێت من لە ئەزموونێکی عیرفانیدا تووشی جۆرێک گۆڕانکاریی دەروونیی هاتووم کە مەعریفەی منی بەگشتی لە ژیان، لە ئایین و عیرفان، لە جیهانبینی و ئەو تێڕوانینەی کە تاکوو ئێستە هەمبووە گۆڕیوە، ڕێک وەکوو ئەوەی کە کەسێکی کوردزمان کە هیچ شتێک لە زمانی عەرەبی نەزانیوە و لە شەوێکدا بگات بە ناسین و مەعریفەیەکی پڕ و چڕ لەم زمانە. تەنانەت هەندێک لە سۆفییەکان لە دەربڕینی “امسیت کردیا و اصبحت عربیا” وەکوو پلەیەکی عیرفانیی دیاریکراو لە نێوان حاڵات و پلەکانی سالیک و ڕێبواری تەریقەت باسیان کردووە.

بەم شێوەیە زمان هەم لە لای ئەبولوەفا و هەمیش لای مەولانا میتافۆڕێکە لە مەعریفە و لەو کلیلەی کە مرۆڤ دەباتە ناو دنیایەکی بەتەواوەتی تازە و جیاواز. زمان لای ئەم دوو کەسە هەروەها ڕەمزێکە بۆ میتۆدی ناسین بەم مانایە کە کاتێک کەسێک ئاگاداری ئەو میتۆدە بێت ئیتر هەموو شتێک لە چوارچێوەی ئەو میتۆدە فام دەکات و بە پێچەوانەشەوە ئەگەر ئاگای لەو میتۆدە نەبێت ئەوا ناتوانێت هیچ فام و تێگەیشتنێکی لەو چوارچێوەیەدا هەبێت. ئەوە ئەبولوەفا مەبەستێتی بەم دەربڕینە باسی بکات وشیاربوونی خۆیەتی لە قۆناغێک لە میتۆدی ناسینی شهوودی و زاڵبوونێتی بەسەر زانستی لەدونی. بەو هۆیەوە کە- لە ڕوانگەی عارفەکاندا-لە گۆڕانە عیرفانییەکاندا، مەعریفە و تێڕوانینی تاکەکەس بۆ ژیان بەتەواوی گۆڕانی بەسەردا دێت و کەسەکە پاش ئەزموونی عیرفانی هەموو شتێک لە گۆشەنیگایەکی دیکەوە دەبینێت کە هەڵقوڵاوی وشیاربوونی ئەوە بە دنیایەکی سەرووی زەین و تێگەیشتنە ئاساییەکان کە بەهۆی ئامرازانێکی وەکوو هەستەوەری یان عەقڵە. ئەبولوەفا ئەم دەستەواژەیەی بەکار هێناوە تاکوو پیشانی بدات لەڕێگەی شهوود، سالیک یان عاریف بەشیوەی کتوپڕ-کە لە عیرفاندا ئەم کتوپڕبوونە لە ژێر ناوی “جەزبە”ش هاتووە- لەسەر کۆمەڵێک ڕاستیی بەئاگا دەبێتەوە کە پێش لەمە ڕەنگە-ئەگەرچی زانستمەندێکی دیاریش بووبێت-بەڵام دەستی ڕانەگەیشتووە بەم مەعریفەیە و زاڵ نەبووە بە سەریدا. هەر بۆیە باسی کوردێک کە لە شەوێکدا دەبێت بە عەرەب باسی زانستمەند و عالمێکە کە لە شەوێکدا لە ڕێگەی شهوودەوە، دەبێت بە عارف و لە زانستی زەمینیی خۆی سەرووتر دەڕوات و دەگات بە زانستی لەدونی. ئەزقەزا مەولاناش ڕێک هەر بەم مەبەستە و لە کۆنتێکستێکی گونجاو لەگەڵ ئەم مانایەدا، ئەم دەربڕینەی بەکار هێناوە. بەیتی: سر امسینا لکردیا بدان/راز اصبحنا عرابیا بخوان(دفتر اول/٣٤٦٥) (لەم مەتەڵە تێبگە، ئێوارە کورد بووین بەڵام سبەینان کە هەستان خۆمان زانا لەسەر زمانی عەرەب بینی.)

بەیتی سەرەوە کە لەخۆگری دەربڕینی بەرمەبەستی ئێمەیە بەیتێکی کۆتایی بەشە و جۆرێک ئەنجامگیریی و مۆری کۆتاییە لەسەر باسێک کە لەبارەی زانستی کەسبی و زانستی لەدونی لە دووتوێی حەکایەت و مەتەڵ و ئامۆژگارییەکان کە لە بەیتەکانی ٣٤٢٦ تا ٣٤٦٦ی دەفتەری یەکەمی مەسنەوی شی دەکرێتەوە. وەکوو بڵێی مەولانا هەموو باسەکەی خۆی لەبارەی لێکدژیی زانستی شهوودی و مەعریفەی فێرکراو لەم بەیتەدا کورت دەکاتەوە. مەولەوی لە بەشێک لەو بەیتانەی کە باسکرا هەڵگرانی زانستی فێرکراو و کەسبی وەکوو ئەو منداڵانە دەزانێت کە سواری تووڵێکی درێژ دەبن و بە ئەسپێکی بەهێز وێنای دەکەن و لە حاڵێکدا خۆیان تووڵەکەیان هەڵگرتووە و بەم لا و بەو لادا غار دەدەن وا تێدەگەن کە تووڵەکە ئەوانی سوار کردووە و دەیانبات. عالیمانی زانستە ڕواڵەتییەکانیش لە ڕوانگەی ئەوەوە لە ڕاستیدا وەکوو ئەم منداڵانە هەڵگری باری گران و قورسی زانیارییە زەینییەکانی خۆیانن. ئەوان لە حەقیەت و ڕازەکانی ئیلاهی، تەنها کۆمەڵێک لەفز و وشەیان لەبەر کردووە و وا تێدەگەن کە ئەو وشە و لەفزانە، وڵاخی ئەوانە و دەتوانن بەهۆیەوە بگەنە حەقیقەت لە حاڵێکدا بەو هۆیەی کە لەفز و وشەکانیان تەنها توێکڵێکی بێ ناوک و ناوبۆشە بووە بە تۆق بەسەر ڕۆح و گیانیان.

مەولانا هەروەها لەم بەیتانەدا بیرمان دەخاتەوە کە گومان و شک، کە پەیوەستە بە زەین و زانست و مەعریفەی فیکرییەوە ناتوانێت مرۆڤ بگەیەنێت بە حەقیقەت بەڵام لەبارەی ڕوونیی هەتاوی درەوشاوە- کە ئاماژەیە بۆ زانستی شهوودی- ناکرێت هیچ مشتومڕێک لەسەر دروست یان هەڵەبوونی بکرێت. ئەو درێژەی دەداتێ کە زانستی ڕواڵەتی و کەسبی هیچ نوورێک ناخاتە سەر دڵی مرۆڤ و ئێسک سووکی ناکات، بەڵکوو بارێکە کە توانایی جووڵەی پەک دەخات. لە ڕوانگەی ئەوەوە وەهم و ئەندێشە و هەست و تێگەیشتنی کەس وەکوو ئەو تووڵەن کە منداڵەکان بە ئەسپی خۆیان وێنای دەکەن و ناتوانن لەڕێگەیە پێ بنێنە هەرێمی حەقیقەت. هەروەها زانستەکانی ئەهلی دڵ هەڵگری خاوەنەکانیانن کە ئەوان دەگەیەنن بە مەنزڵگەی حەقیقەت بەڵام زانستەکانی ئەهلی لەش و گیرۆدەبووانی کۆت و بەندی شەهوەت و نەفس ئەو بارانەن کە لەسەر هەڵگرەکانیان قورسایی دەکەن چونکە خاوەنەکانیان ئازاری فێربوونی زانست وەوردەگرن بەڵام هیچ قازانجێکیش لەو زانستانە وەرناگرن. زانستەکانی ئەهلی دڵ کە لە ڕێگەی کەشف و زەوقەوە بەدەست دێت دەیانگەیەنێت بە هێوریی و یەقین لە حاڵێکدا خاوەنانی زانستە ڕواڵەتییەکان بە شێوەیەکی بەردەوام لە ژێر باری دڵەڕاوکێ و گومان دان. مەولانا دواتر لە کۆتایی ئەم باسانەدا دەڵێت:-

سر امسینا لکردیا بدان/راز اصبحنا عرابیا بخوان(دفتر اول/٣٤٦٥)

(لەم مەتەڵە تێبگە، ئێوارە کورد بووین بەڵام سبەینان کە هەستاین خۆمان زانا لەسەر زمانی عەرەب بینی.)

هەموو باسەکەی خۆی لەم دەربڕینەی “امسیت کردیا و اصبحت عربیا” کورت دەکاتەوە. بە سەرنجدان بەو کۆنتێکستەی کە ئەم دەربڕینە تێیدا خراوەتە ڕوو بە تەواوەتی ئاشکرایە کە “اصبحت عربیا” بە تێپەڕێن لە زانستی کەسبی و ڕواڵەتی و مەعریفەی فەلسەفی و هاتنە ناو هەرێمی زانستی لەدونی و مەعریفەی شهوودییە. ئەم ئەگەرە لەئارا دایە بەو هۆیەی کە زمانی عەرەبی زمانی وەحی و قورئانە مەولەوی بۆ هاتنەناو عارف بۆ دنیای کەشف و شهوود و ئامادەیی و ئیلهام لە ڕەمزی زمانی عەرەبی و بەگوێرەی ئەوەش لە دەربڕینی “اصبحت عربیا” کەڵکی وەرگرتووە و بەو هۆیەوە کە عالمانێکی وەکوو ئەبولوەفا و چەلەبی و سەدان عالمی دیکە لە چاخی مەولەوی کورد بوون، ئەو بۆ زانستی ڕواڵەتی و فەلسەفی و وەرگیراو ڕەمزی زمانی کوردی و دەربڕینی “امسیت کردیا” بەکار هێناوە.

سەرباری ئەمەش مەولانا بۆ ئەوەی کە مانای بەیتی “سر امسینا لکردیا بدان/راز اصبحنا عرابیا بخوان” زیاتر ڕوون بکاتەوە دەگەڕێتەوە بۆ بەیتێکی دیکە کە ڕێک بەدوای ئەم بەیتەدا دێت واتە:-

ور مثالی خواهی از علم نهان/ قصە گوو از رومیان و چینیان(٣٤٦٦/دفتر اول)

واتە ئەگەر دەتەوێت لە زانستی شاراوە نموونەیەک هەبێت ئەوا چیرۆکێک لە ڕۆمییەکان و چینییەکان بگێڕەوە.

ئەو بۆ باشتر تێگەیاندن و ڕوونتربوونەوەی زیاتری دەربڕینی “امسیت کردیا و اصبحت عربیا” دەچێتە سەر چیرۆکی چینییەکان و ڕۆمییەکان:-

لە حیکایەتی چینییەکان و ڕۆمییەکاندا کە نموونەیەکە لە بەراوردکردن و لەهەمبەر یەکدانانی لادارانی کەشف و شهوود و هۆگرانی مشتومڕ و بەڵگەهێنانەوە، چینییەکان نوێنەرایەتیی زانستی کەسبی و لێهاتوویی بەرز لە زانستی دنیایی دەکەن نواندنەوەی بەشی “امسیت کردیا”ن و ڕۆمییەکانیش کە نوێنەرایەتی زانستی لەدونی و شهوودی دەکەن ڕەمزی بەشی “اصبحت عربیا”ن. چیرۆکەکە بەم شێوەیەی خوارەوەیە:-

خەڵکی چین و ڕۆم لەسەر لێهاتوویی و زاڵێتیی خۆیان لە هونەری نیگارکێشیدا، لەگەڵ یەکدی لە مشتومڕدا بوون. هەر کام لەو دوو گرووپە، لێهاتوویی و مامۆستایەتیی خۆی دەنواند. پاشای سەردەم داوای کرد کە کۆتایی بەم مشتومڕ و بەخۆداهەڵدانانە بهێنن و هونەریان لە کرداردا تاقی بکەنەوە. نیگارکێشە چینییەکان داوای ماڵێکیان لە پاشا کرد تاکوو هونەری خۆیانی تێدا بخەنە بەرچاوانەوە. پاشا ماڵێکی دا بە چینییەکان و یەکیشی دا بە ڕۆمییەکان تاکوو لێهاتوویی و مامۆستایەتیی خۆیان نیشان بدەن. پاشا هەموو ئیمکانیاتی پێویستی بۆ نیگارکێشە چینییەکان دابین کرد بەڵام ڕۆمییەکان هیچ شتێکیان لە پاشا وەرنەگرت بەڵکوو تەنها دەرگاکانی ماڵەکەیان داخست و دەستیان کرد بە سواخدانی دەر و دیواری ماڵ. چینییەکان هەموو جۆرە ڕەنگێکیان بەوپەڕی شارەزاییەوە بەکار هێنا و تێکەڵکاریگەلێکی داهێنەرانە و دڵنشینیان لێ دروست کرد و بەسەر دیواری ماڵەکەدا نەخشاندیان. پاشا ڕۆشت بۆ بینینی کاری نیگارکێشە چینییەکان و لە بینینی ئەو هەموو نەخشە دڵڕفێنە زۆر خەنی و شادومان بوو. دواتر ڕۆشت بەرەو لای کارگەی ڕۆمییەکان. هەرکە گەیشتە ئەوێ ڕۆمییەکان پەردەکانیان لادا و لەپڕێکدا پاشا، دیمەنێکی خەونئامێزی سەرسووڕهێنەری بینی. هەموو نەخش و وێنە ڕەنگین و جوانەکانی چینییەکان لەسەر دیواری ژوورەکانی ڕۆمییەکان بە شیوەیەکی شکۆدار و ئەفسووناوی ڕەنگی دابوویەوە. پاشا بە بینین ئەم دیمەنە خرۆشێکی تایبەتی پەیدا کرد و بینی کە مەعریفەی ڕۆمییەکان سەرترە و سەرنجڕاکێشی هونەری ڕۆمییەکان بوو.

لەم حیکایەتەدا چینییەکان، کە نموونەی عالمە ڕواڵەتییەکانن و دڵی خۆیان بە جۆرەکانی زانست و لەبەرکراوەکان زاخاو دابوو بە ڕەمزی کورد و ڕٶمییەکان کە نوێنەر و نیشانەی یارانی کەشف و شهوودن بە ڕەمزی عەرەب لە دەربڕینی بەرباسی ئێمە لە پەیوەندی دایە. بە سەرنجدان بەم چیرۆکە کە خودی مەولانا پێشنیازی کردووە تاکوو لە ڕێگەی ئەو دەربڕینەوە “امسیت…” تێبگەین، دەربڕینی “امسیت کردیا و اصبحت عربیا” بە مانای “امسیت صینیا و اصبحت رومیا”یە. واتە هەر وەکوو چۆن چینییەکان لە زانستی ڕواڵەتی کە بە میتافۆڕی لێهاتوویی لە نیگارکێشاندا نیشان دراوە، لەوپەڕی تواناییدا بوون منی کوردیش کە لەوپەڕی توانایی زانستی و زانستی ڕواڵەتی و لێهاتوویی تەواودا بووم بە وشیارییەک کە لە ڕێگەی شهوود و لەناکاودا ڕووی داوە، بووم بە عەرەب واتە وەکوو ڕٶمییەکانم لێ هات کە خاوەنی زانستی باتینی و لەدونین و هەموو ڕاستییەکان لەباتی ئەوەی لەسەر لاپەڕەی زەینیان ڕەنگ بداتەوە لەسەر ڕووپەڕی وجوودیان نەخشینراوە و بەم شێوەیە لە زانستی خۆم سەرووتر ڕۆشتووم، ئاوەها زانستێکی شهوودی کە لەخۆگری زانستی لەدونییە ڕێک وەکوو ڕەنگدەرەوەی کاری چینییەکان لە ئاوێنەی ڕٶمییەکان، ڕاستییەکانی لە بوونی سواخدراوی من نەخشاندووە و ئەمە مانای هەمان اصبحت عربیایە. بە هەمان شێوە کە پێشتر وتمان عەرەبی ڕەمزی زمانی زەوق و کەشف و وەحی و ئیلهام و کوردیش ڕەمزی زمانی زانست و بەڵگەهێنانەوە و فەلسەفە و عەقڵە و ئەبولوەفا و مەولانا بە دروستی بۆ نیشاندانی ئەم تێپەڕێنەی ڕێڕەوی زانا لە زانستی عەقڵی و فەلسەفییەوە بۆ مەعریفەی شهوودیی لەم دوو ڕەمزە کەڵکی وەرگرتووە.

سەرچاوە: Academia.edu ماڵپەڕی فەرمیی زانکۆی کوردستان

نووسین: دوکتۆر سورەیا خودامورادی

وەرگێڕان: سپێدە ساڵحی