“پێشەکی”
لە فەلسەفەی سیاسیی هاوچەرخدا، “دەوڵەت” تەنیا دەزگایەکی ئیداری نییە کە باج کۆبکاتەوە یان سنوور بپارێزێت، بەڵکوو “ماڵی بوون”ی نەتەوەیە. بۆ نەتەوەیەک وەک کورد، کە بە درێژایی مێژووی مۆدێرن لەم ماڵە بێبەش کراوە، پرسیارەکە تەنیا سیاسی نییە، بەڵکوو پرسێکی “ئۆنتۆلۆژی”یە (بوونی). واتە: ئایا مرۆڤی کورد دەتوانێت وەک کورد بمێنێتەوە کاتێک هەموو دەزگاکانی دەوڵەت لە دەوروبەری هەوڵی سڕینەوەی دەدەن؟ کورد لەنێو کایەی نێودەوڵەتیدا وەک سێبەر دەبینرێت؛ هەیە بەڵام نییە. هەیە چونکە خاوەن خاک، زمان و مێژووە، بەڵام نییە چونکە کەسایەتیی یاساییی (Legal Personality) نییە. ئەم غیابە وای کردووە کورد هەمیشە لەبەردەم مێژوودا بێت نەک لەنێو مێژوودا. لێرەوە، پرسی بڕکردن و مانەوە دەبێتە جەنگێکی ڕۆژانە لە دژی فەوتان و ئاسیمیلاسیۆن.
“هیگڵ و دەوڵەت وەک ڕۆحی نەتەوە”
بەپێی فەلسەفەی “فریدریش هیگڵ”، دەوڵەت بەرزترین قۆناغی گەشەکردنی “ڕۆح”ە. هیگڵ پێی وایە نەتەوەی بێ دەوڵەت، نەتەوەیەکی بێ مێژووە. چونکە تەنیا لە ڕێگەی دەوڵەتەوەیە کە نەتەوە دەبێتە بکەرێکی ئەقڵانی و دەتوانێت ئیرادەی خۆی لە جیهاندا نیشان بدات. بۆ کورد، ئەم تێڕوانینە هیگڵییە وەک نەفرەتێکی مێژوویی وایە. کاتێک کورد دەوڵەتی نییە، ناتوانێت “گێڕانەوەی فەرمی” بۆ خۆی دروست بکات. ئەوەی لەبارەی کورد دەنووسرێت، زۆربەی جار لەلایەن “ئەویتر”ی غەیرە کوردەوە دەنووسرێت. لێرەدا، بێدەوڵەتی تەنیا کێشەی نەبوونی پاسپۆرت و سنوور نییە، بەڵکوو کێشەی خۆناسینە. کوردی بێ دەوڵەت هەمیشە ناچارە خۆی لە ئاوێنەی دەوڵەتە سەردەستەکاندا ببینێتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی “شوناسێکی بریندار”.
“سۆسیۆلۆژیای پەراوێز و زەبروزەنگی ڕەمزی”
“پیێر بۆردیۆ” چەمکی “زەبروزەنگی ڕەمزی” (Symbolic Violence) بەکار دەهێنێت بۆ وەسفکردنی ئەو زەبروزەنگەی کە لە ڕێگەی زمان، پەروەردە و کولتوورەوە پەیڕەو دەکرێت. بۆ کوردی بێ دەوڵەت، ئەم زەبروزەنگە بەردەوامە. کاتێک منداڵێکی کورد لە قوتابخانەدا ناچار دەکرێت بە زمانێک بخوێنێت کە زمانی دایکیی ئەو نییە، ئەمە تەنیا فێربوونی زمانێکی تر نییە، بەڵکوو داگیرکردنی زەینە. کورد تا کوێ بڕ دەکات لەژێر ئەم فشارەدا؟ مێژووی کورد نیشانی داوە کە کۆمەڵگەی کوردی توانایەکی سەرسوڕهێنەری هەیە بۆ دروستکردنی پەراوێزی پارێزراو. واتە، کورد توانیویەتی لەنێو ماڵ، لەنێو شیعری شاعیران، لەنێو گۆرانیی هونەرمەندان و لەنێو عەشیرەتدا، جۆرێک لە دەوڵەتی سێبەر دروست بکات. بەڵام ئەمە لە سەردەمی جیهانگیریدا (Globalization) قورستر بووە. ئێستا تەلەفزیۆن و ئینتەرنێت دێنە نێو ژووری خەوتنی هەر کوردێک، و ئەگەر بەرهەمی کولتووریی کوردی بەهێز نەبێت، ئاسیمیلاسیۆنی مۆدێرن زۆر خێراتر لە سوپا و تانکی دەوڵەتەکان کورد دەسڕێتەوە.
“جوگرافیای سیاسی و نەفرەتی شاخ”
“ناپۆلیۆن پۆناپارت” دەڵێت: سیاسەتی هەر دەوڵەتێک لە جوگرافیاکەیدایە. بۆ کورد، جوگرافیا هەم بووەتە پەناگە و هەم بووەتە زیندان. شاخەکان بۆ ماوەی چەندین سەدە کوردیان لە توانەوە پاراستووە. بەڵام لە هەمان کاتدا، ئەم شاخانە بوونەتە هۆی دابڕانی ناوچەکان لە یەکتر و ڕێگریکردن لە دروستبوونی بازاڕێکی نەتەوەیی یەکگرتوو. نەتەوەی مۆدێرن پێویستی بە بازاڕ و پەیوەندیی خێرا هەیە. کوردی بێ دەوڵەت بەهۆی دابەشبوونی جوگرافییەوە، تووشی فرە-ناسنامەیی بووە (کوردی ئێراق، ئێران، تورکیا و سووریا). هەر بەشە و کەوتووەتە ژێر کاریگەریی سیستەمێکی سیاسی و کولتووریی جیاواز. ئەمە مەترسییەکی گەورەیە؛ چونکە ئەگەر ئەم دابەشبوونە قووڵتر بێتەوە، ڕەنگە لە داهاتوودا تەنیا یەک نەتەوەی کورد نەمێنێت، بەڵکوو ببینە چەند کۆمەڵگەی جیاواز کە تەنیا مێژوویەکی هاوبەشیان هەیە.
“ئابووریی سیاسی؛ ئایا کورد دەتوانێت خۆی بژێنێت؟”
هیچ قەوارەیەکی سیاسی بەبێ سەربەخۆیی ئابووری بڕ ناکات. کوردی بێ دەوڵەت، ئابوورییەکەی پاشکۆیە. واتە کورد بەرهەمهێنەر نییە، بەڵکوو بەکاربەرە. سامانی سروشتیی کوردستان (نەوت، ئاو و کانزاکان و…) لە جیاتی ئەوەی ببێتە ژێرخان بۆ گەشەی نەتەوەیی، زۆربەی جار دەبێتە هۆی بەهێزبوونی ئەو دەوڵەتانەی کە حوکمی کوردستان دەکەن. بۆ ئەوەی کورد بڕ بکات، پێویستی بە “ئابووریی خۆڕاگری” (Resistance Economy) هەیە. ئەمەش بەبێ بوونی سیستەمێکی بانکی، یاسای بازرگانی و پاراستنی بەرهەمی ناوخۆیی مەحاڵە. لێرەدایە کە دەبینین دەوڵەت چەندە گرنگە؛ دەوڵەت تەنیا بۆ شەڕ نییە، بەڵکوو بۆ ڕێکخستنی ژیانە. بێدەوڵەتی واتە بێبەشبوون لە ئاسایشی خۆراک و ئاسایشی تەندروستی.
“زمان وەک ستراتیژیی مانەوە (دیالەکتیکی ئازادی)”
لە غیابی دەوڵەتدا، زمان تاکە قەوارەی حاکمە لای کورد. کاتێک کوردێک دەڵێت “زمانی من، ناسنامەی منە”، ئەمە تەنیا دروشم نییە، بەڵکوو ڕاستییەکی زانستییە. “مارتن هایدیگەر” باس لەوە دەکات کە مرۆڤ لەنێو زماندا نیشتەجێیە. بۆ کورد، زمان ئەو نیشتمانەیە کە کەس ناتوانێت داگیری بکات. بەڵام زمان بەبێ ستانداردکردن و بەبێ بوون بە زمانی زانست بەرەو کزبوون دەچێت. یەکێک لە گەورەترین مەترسییەکان بۆ سەر مانەوەی کورد ئەوەیە کە زمانی کوردی تەنیا لە ئاستی سۆز و ئەدەبدا بمێنێتەوە و نەچێتە نێو کایەی ئەقڵ و تەکنەلۆژیا. ئەگەر لاوی کورد نەتوانێت بە زمانی خۆی فێری فیزیا، فەلسەفە و پرۆگرامسازی بێت، بە ناچاری پەنا دەباتە بەر زمانە دەوڵەتدارەکان، ئەمەش یەکەم هەنگاوی کۆچی ناسنامەیە.
“ڕەهەندی دەروونناسی؛ ناسنامەی بریندار و تەنگژەی شەرعییەت”
لە ڕوانگەی دەروونناسیی سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە، نەبوونی دەوڵەت تەنیا کێشەیەکی سیاسی نییە، بەڵکوو دەبێتە هۆی دروستبوونی جۆرێک لە “تەنگژەی شەرعییەتی ناسنامە” لەنێو تاکی کورددا. کاتێک تاک لەنێو دەزگاکانی دەوڵەتێکدا دەژی کە دان بە بوونیدا نانێن، تووشی جۆرێک لە “نامۆبوون” (Alienation) دەبێت. ئەم دۆخە دەروونییە وای لێ دەکات کە هەمیشە هەست بە کەمی بکات لە بەرانبەر ئەو نەتەوانەی خاوەن دەوڵەتن. ئەم برینە دەروونییە دەبێتە هۆی ئەوەی تاکی کورد لە ململانێیەکی بەردەوامدا بێت لەنێوان خۆی و ئەو شوناسە سەپێنراوەی کە دەوڵەتی سەردەست دەیەوێت بەسەریدا بسەپێنێت، ئەمەش زۆرجار دەبێتە هۆی دروستبوونی دوالیزمەیەک لە ڕەفتار و بیرکردنەوەدا. کورد وەک نەتەوەیەکی بێ دەوڵەت، بە درێژایی مێژوو ڕووبەڕووی “تراومای بەکۆمەڵ” (Collective Trauma) بووەتەوە؛ لە جینۆسایدەوە بگرە تا ڕاگواستن و سڕینەوەی زمانەوانی. لە دەروونناسیی کۆمەڵایەتیدا، ئەم ترومایە دەبێتە بەشێک لە یادەوەریی مێژووییی نەتەوەکە. ئەگەر ئەم ترومایە نەگۆڕدرێت بۆ هێزی ئیرادە و پڕۆژەیەکی سیاسی، دەبێتە هۆی دروستبوونی بێهیوایی فێربوونی (Learned Helplessness). واتە تاکەکانی نەتەوەکە دەگەنە ئەو بڕوایەی کە هەرچەند هەوڵ بدەن ناتوانن چارەنووسی خۆیان بگۆڕن. بۆیە پرسی بڕکردن لێرەدا پەیوەستە بەوەی تا چەند کورد دەتوانێت ئەم ترومایانە بکاتە بزوێنەرێک بۆ بەرگری نەک بۆ داڕمان.
لە غیابی دەوڵەتدا، زمانی دایکی بۆ کورد تەنیا ئامرازی ئاخاوتن نییە، بەڵکوو پەناگەیەکی دەروونییە کە تێیدا هەست بە ئاسایش و خودبوون دەکات. لەڕووی دەروونناسیی گەشەپێدانەوە، منداڵێک کە بە زمانی دایکی پەروەردە دەکرێت، خاوەن کەسایەتییەکی جێگیرتر و متمانەبەخۆبوویەکی بەهێزترە. کاتێک دەوڵەتەکان زمانی کوردی قەدەغە دەکەن، لە ڕاستیدا هێرش دەکەنە سەر بنچینە دەروونییەکانی تاکی کورد بۆ ئەوەی بێ ناسنامەی بکەن. مانەوەی کورد تا کوێ بڕ دەکات؟ وڵامەکەی لە بەرگریی دەروونیی تاکەکاندایە؛ تا ئەو کاتەی تاکی کورد لە ناوەوەی خۆیدا تەسلیمی هەژموونی کولتووریی ئەویتر نەبێت.
“ئاییندەناسی؛ کورد بەرەو کوێ؟”
پرسیاری “تا کوێ بڕ دەکات؟” وڵامەکەی پەیوەستە بە سێ هۆکارەوە:-
١. هۆشیاریی بەکۆمەڵ؛ ئەگەر کورد بتوانێت “خەیاڵدانی نەتەوەیی” خۆی بە یەکگرتوویی بهێڵێتەوە، دەتوانێت سەدان ساڵی تریش بەبێ دەوڵەتی بڕ بکات. وەک چۆن جووەکان بۆ دوو هەزار ساڵ بێ دەوڵەت بوون بەڵام ناسنامەی خۆیان پاراست.
٢. گۆڕانکاریی جیۆپۆلیتیکی؛ سیستەمی جیهانی هەمیشە جێگیر نییە. لاوازبوونی دەوڵەت-نەتەوە ناوەندییەکان و سەرهەڵدانی “هەرێمایەتی” دەرفەت بۆ کورد دەکاتەوە.
٣. دەوڵەتی مەعریفی؛ کورد دەبێ پێش ئەوەی دەوڵەتی سیاسی دروست بکات، “دەوڵەتی مەعریفی” دروست بکات. واتە دروستکردنی زانکۆی بەهێز، ناوەندی لێکۆڵینەوە و میدیایەکی ئەکادیمی کە بتوانێت ڕووبەڕووی پروپاگەندەی دەوڵەتە داگیرکەرەکان ببێتەوە.
“ئەنجام”
کورد نەتەوەیەکە کە لەنێو مەترسیدا گەورە بووە. بێدەوڵەتی وای کردووە کورد هەمیشە لە دۆخی ئامادەباشیدا بێت. ئەمەش هێزێکی دەروونیی گەورەی پێ بەخشیوە. بەڵام “بڕکردن” بەبێ دەوڵەت سنووری هەیە. لە سەدەی بیست و یەکەمدا، نەتەوەی بێ دەوڵەت وەک مرۆڤێکی بێ قەڵغان وایە لەنێو مەیدانی جەنگدا. بۆ ئەوەی کورد بڕ بکات و بگاتە کەناری ئارامی، دەبێ ستراتیژیی خۆی لە بەرگریی سەربازییەوە بگۆڕێت بۆ بنیاتنانی شارستانی. دەبێ کورد نیشانی جیهان بدات کە نەک هەر شایستەی دەوڵەتە، بەڵکوو پێویستییەکی شارستانییە بۆ ناوچەکە. مانەوەی کورد تەنیا مانەوەی نەتەوەیەک نییە، بەڵکوو مانەوەی ئەزموونێکی جیاوازە لەنێو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
سەرچاوەکان؛
- Anderson, Benedict (2006). *Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism*. Verso.
- Bourdieu, Pierre (1991). *Language and Symbolic Power*. Harvard University Press.
- Foucault, Michel (1977). *Discipline and Punish: The Birth of the Prison*. Pantheon.
- Gellner, Ernest (1983). *Nations and Nationalism*. Cornell University Press.
- Hegel, G.W.F. (1991). *Elements of the Philosophy of Right*. Cambridge University Press.
- Heidegger, Martin (1996). *Being and Time*. State University of New York Press.
- McDowall, David (2021). *A Modern History of the Kurds*. I.B. Tauris.
- Natali, Denise (2005). *The Kurds and the State: Evolving National Identity in Iraq, Turkey, and Iran*. Syracuse University Press.
- Smith, Anthony D. (1991). *National Identity*. Penguin Books.
- Vali, Abbas (2014). *The Forgotten Schools: The Case of Kurds in Iran*. I.B. Tauris.
- Gunter, Michael M. (2018). *The Kurds: A Modern History*. Rowman & Littlefield.
