لەو چاڵە تراژیدی و قووڵەی کە مێژوو لە نێوان جەستە و زماندا هەڵیکەندووە، ههقیقهتێکی گەورە ون بووە. پێش ئەوەی زمان وەک سیستەمێکی ڕەمزیی دەسەڵاتدار و هەژمۆنێک خۆی بەسەر بووندا بسەپێنێت، جەستە خۆی تاکە کایەی ڕاستەقینەی بوون بوو؛ ڕاستییەک کە نە پێویستی بە پێناسەکردن هەبوو، نە دەکرایە بابەتی دانوستان و مامەڵەی لۆجیکی، بەڵکو تەنیا لەوپەڕی ڕەسەنایەتیدا دەژیا و ئەزموون دەکرا. گرژبوونی کتوپڕی ماسولکەیەک لە ساتەوەختی ترسێکی قووڵدا، خێرابوونی لێدانەکانی دڵ لە کاتی بینینی مەترسیدا، یان ئەو پرتاندنە لەناکاوەی چاو، کاتێک کە ڕووداوێکی نائاسایی دەبینیت، ئەمانە خۆیان خودی ههقیقهت بوون لە فۆڕمە کاڵ و خاو، ڕووت و بێگەردەکەیدا، نەک دەربڕینێکی لاواز و دووەمی لە ههقیقهت. کەوتنی مرۆڤ بۆ ناو کایەی زمان، لە ڕوانگەیەکی ئۆنتۆلۆژییەوە، کەوتن بوو بۆ ناو جیهانی دووەم و دەستکرد؛ جیهانێکی ساختەکراو کە تێیدا وشەکان بوونە پەردەیەکی ئەستوور بۆ داپۆشین و شێواندنی ئەزموونە ڕاستەقینەکان. زمان، بە سروشتە گشتاندنکار و پۆڵێنکارەکەی خۆی، ئەزموونی تاقانە و تاکەکەسیی جەستەی لە قاڵبێکی گشتی، سارد و کۆنترۆڵکراودا تواندەوە. بەم کارەش، یەکەمین و قووڵترین درزی نامۆبوونی مرۆڤی لەگەڵ خودی خۆی و سروشتە سەرەتاییەکەیدا تۆمار کرد.
لە مێژووی فەلسەفەدا، تێڕوانینێکی ڕادیکاڵ هەیە کە پێی وایە تەواوی پڕۆسەی شارستانیەتی مرۆڤایەتی لەسەر بنەمای بێزاری لە جەستە، سەرکوتکردنی غەریزەکان و دەستەمۆکردنی ئارەزووەکان بنیاد نراوە. عەقڵ و هۆشیاریی، کە لە کرۆکدا بەرهەمی زمان و سیستەمی نیشانەکانن، وەک ئامرازێکی پۆلیسی بۆ کۆنترۆڵکردنی ئەو عەقڵە گەورەتر و کێویترەی جەستە سەریان هەڵدا. ههقیقهت لە غەریزەکاندایە، لە ئارەزووە پەنگخواردووەکان و لەو ویستە کوێر و بنەڕەتییەی ژیاندایە کە لە قووڵایی خانەکانی جەستەوە سەرچاوە دەگرێت، نەک لەو چەمکە ئەبستراکت و وشکانەی کە زمان لە بۆشاییدا دروستیان دەکات. زمان، بەتایبەتی کاتێک دەبێتە زمانی ئەخلاق، سیاسەت، ئاین و ئایدیۆلۆژیا، وەک ئامێرێکی دەسەڵات داهێنراوە بۆ ئەوەی جەستەکان لاواز، نەخۆش، تاوانبار و لە کۆتاییشدا گوێڕایەڵ بکات. کەواتە، ئەو ههقیقهتەی لە جووڵەیەکی سادەی جەستەییدا شاراوەیە، ههقیقهتێکی «پێش-ئەخلاقی» و «پێش-زمانی» و گوتارییە؛ ڕاستییەکی دڵڕەقانە، ڕووت و ڕەسەنە پێش ئەوەی زمان بێت و بە بەها دەستکردەکانی وەک چاکە و خراپە، ڕەوا و ناڕەوا، پیرۆز و نەفرەتلێکراو بیشێوێنێت و بیخاتە خزمەت سیستەمی باڵادەستەوە.
ئێمەی مرۆڤی کورد، پێش هەر شتێک و زیاتر لە هەر نەتەوەیەکی تر، لە ڕێگەی جەستەمانەوە لەناو جیهانداین. ئەمە تەنیا دەربڕینێکی خوازەیی نییە، بەڵکو ههقیقهتێکی بنەڕەتیی دیاردەناسیانەییە کە لەناو مێژووی خوێناویی و جوگرافیای سەخت و دڕندەی ئێمەدا، ڕەهەندێکی بوونگەرایی قووڵ وەردەگرێت. جەستەی ئێمە تەنیا کۆمەڵێک ئەندامی بایۆلۆژی گۆشت و ئێسک نییە کە لە بۆشاییدا هەڵواسرابێت، بەڵکو ئەو جەستە ژیاوەیە کە یەکەمین و ڕاستگۆترین شایەتحاڵی بوونی ئێمەیە لەسەر ئەم خاکە بریندارە. پێش ئەوەی بە زمان و لە ڕێگەی پەڕتووکەکانەوە فێری چەمکی سیاسیی بین، جەستەمان لە ڕێگەی بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ بە هەوای ساردی چیاکان، گەرمای سووتێنەری دەشتەکان، تامی نان و دۆ، و ڕیتمی شێتانە و پڕ لە وزەی هەڵپەڕکێوە، کوردبوونی ئەزموون کردووە. ئەمە زانینێکی پێش-ڕەخنەیی و جەستەییە؛ زانینێکە کە لە کردە، ئارەقە، ماندووبوون و ئەزموونی ڕاستەوخۆی مانەوەوە دێت، نەک لە گوتاری سیاسیی نوخبەکان و بیرکردنەوەی دوورودرێژی ناو ژوورە داخراوەکان. زمان دواتر دێت و هەوڵ دەدات ئەم ئەزموونە یەکپارچە، زیندوو و فرەڕەهەندە پارچەپارچە بکات و لە فۆڕمی ئایدیۆلۆژی و لۆجیکی وشکدا دایبڕێژێتەوە. بەڵام لەم پڕۆسەی وەرگێڕانی جەستە بۆ زمان، ڕەسەنایەتی، گەرموگوڕی و وزەی ئەزموونەکە لەناو دەچێت و دەبێتە دروشمێکی بێگیان کە زۆرجار لە دژی خودی جەستەکەش بەکار دەهێنرێتەوە.
ئەم ململانێیە ئۆنتۆلۆژییەی نێوان جەستە و زمان، لە دۆخی مێژوویی کورددا دەگاتە لوتکەی تراژیدیا و ئاڵۆزی. کاتێک زمان (واتە زمانی کوردی) خۆی دەبێتە کایەی ململانێ و لەلایەن دەسەڵاتە داگیرکەرەکانەوە قەدەغە دەکرێت، کاتێک وشەکان دەخرێنە زیندانەوە و ئاخاوتن دەبێتە تاوان، جەستەی کوردی ناچار دەبێت قورسایی و ئەرکی زمان لە ئەستۆ بگرێت. لێرەدا جەستە دەبێتە دوا قەڵای بەرگریی شوناس و ئەرشیفی زیندووی یادەوەرییەکی سەرکوتکراو. بێدەنگیی پڕ لە مانای دایکێکی ئەنفالکراو کە فرمێسکەکانی بوونەتە وشە، شێوازی هەڵپەڕکێیەکی شاخاوی کە بە کوتانی پێیەکان لە زەوی پەیامی بەرەنگاری و مانەوە دەگەیەنێت، یان ئەو چرچولۆچییە قووڵانەی کە نەهامەتی وەک نەخشەیەکی جوگرافی لەسەر ڕوخساری جووتیارێک نەخشی کردووە؛ ئەمانە هەموویان دەبنە گوتارێکی جەستەیی باڵا کە لە دژی گوتاری سڕینەوە و فاشیزمی دەسەڵات دەوەستێتەوە. لەم چوارچێوەیەدا، جەستە چیتر تەنیا ئامرازێکی بایۆلۆژی یان قوربانییەکی بێدەسەڵات نییە، بەڵکو دەبێتە دەقێکی سیاسی و کەلتوری خوێناویی کە ههقیقهتی بوون، ئازار و بەرخۆدانی گەلێک دەگێڕێتەوە. لە بۆشایی کوشندەی نێوان جەستەی ئازارکێش و زمانی قەدەغەکراودا، مرۆڤی کورد بە تێپەڕبوونی کات فێربووە چۆن بە جەستەی بدوێت، چۆن بە بێدەنگییەکی کەڕکەر هاوار بکات و چۆن بە جووڵە و خوێن مێژووی خۆی بنووسێتەوە. جەستەی کوردی لە ژێر گازی خەردەلی هەڵەبجە و لە بیابانەکانی نوگرەسەلماندا، ئەو کاتەی زمان توانای دەربڕینی کارەساتەکەی لەدەست دا، خۆی بوو بە زمان و شایەتحاڵی ڕەهای تراژیدیاکە.
بەڵام ئەمڕۆ، لە قۆناغی پۆست-ڕاپەڕین و لە دۆخی نیمچە-سەربەخۆیی و بوونی دەسەڵاتی خۆماڵیدا، ئەم ململانێیە شێوەیەکی زۆر ئاڵۆزتر، ناوخۆییتر و مەترسیدارتر وەردەگرێت. زمان چیتر تەنیا لەلایەن داگیرکەری دەرەکییەوە قەدەغە ناکرێت، بەڵکو لەلایەن دەسەڵاتی خۆماڵی و نوخبەی سیاسییەوە هەرزان، بێمانا و بەتاڵ دەکرێتەوە. لە کۆمەڵگەیەکدا کە زمان بووەتە کایەی ململانێی حیزبیی ئاستنزم، بازاڕی زڕەمیدیایی و پۆپۆلیزمی بێناوەڕۆک، وشەکان پیرۆزی و متمانەی خۆیان بەتەواوی لەدەست داوە. گوتاری سیاسیی ڕۆژانە پڕە لە بەڵێنی بریقەدار، چەمکی گەورەی وەک نیشتمان، سەربەخۆیی، شەهید و دروشمی زەبەلاح، بەڵام لە بەرامبەردا، جەستەی ماندووی هاووڵاتی، ڕوخساری بێهیوا و تێکشکاو، و گیرفانی بەتاڵی تاکەکان، ههقیقهتێکی تری تەواو پێچەوانە و تاڵ دەگەیەنن. زمان لەم سەردەمەدا بووەتە ئامرازێکی ماکیاڤێلی بۆ شاردنەوەی گەندەڵییەکی قووڵ، جوانکردنی شکستە یەک لەدوای یەکەکان و دروستکردنی واقیعێکی مەجازی و درۆینە کە تەنیا لە شاشەی تەلەڤیزیۆنەکاندا بوونی هەیە. لەم بۆشاییە نوێیەدا، کە زمانی فەرمی بووەتە درۆزنترین ئامراز، ههقیقهت جارێکی تر پەنای بۆ جەستە بردووەتەوە. ههقیقهت چیتر لە وتاری سەرکردەکاندا نییە، بەڵکو لە بێدەنگیی ناڕەزایەتیی مامۆستایەکدایە کە لەسەر شەقامەکان مانگرتنی ڕاگەیاندووە و جەستەی خۆی کردووەتە قەڵغانی داواکارییەکانی؛ لە نیگای پڕ لە پرسیار و ترسناکی گەنجێکدایە کە بڕیاری کۆچکردن دەدات و جەستەی خۆی دەداتە دەست شەپۆلەکانی دەریای ئیجە؛ لە لەرزینی دەنگی دایکێکدایە کە لەبەردەم کامێرادا باسی داهاتووی تاریکی منداڵەکانی دەکات. ئەمانە ئەو دەقە جەستەییانەن کە گوتارە فەرمییەکان، بە هەموو ئامرازە میدیاییەکانیانەوە، نە دەتوانن بیانخوێننەوە و نە دەتوانن بیانشارنەوە.
لەم سۆنگەیەوە، دەتوانین بڵێین جەستەی کوردی لە دۆخی ئێستادا بووەتە گەورەترین و ڕاستگۆترین ئەرشیفی زیندووی ناکۆکییە چینایەتی و کۆمەڵایەتییەکان؛ ئەرشیفی نائومێدییەکی قووڵ و هیوایەکی شاراوە، بەرگرییەکی بێدەنگ و خۆبەدەستەوەدانێکی ناچاری. لەکاتێکدا زمانی فەرمیی دەسەڵات بەردەوام باسی سەروەری، ئاوەدانی، ئاسایش و دەستکەوتە مێژووییەکان دەکات، جەستەکان لەسەر شەقامەکان چیرۆکی ترافیکی خنکێنەر، نەخۆشخانەی بێدەرمان، خزمەتگوزاریی وێران، بێکاریی کوشندە و نادادپەروەرییەکی سیستەماتیک دەگێڕنەوە. جەستەی هاووڵاتیی کورد ئەمڕۆ بووەتە تابلۆیەک کە تەواوی قەیرانەکانی سیستەمی سیاسیی لەسەر نەخشێنراوە. لە بۆشایی کوشندەی نێوان ئەم جەستە ئازارکێشە و ئەو زمانە هەڵئاوساو و درۆینەیەی دەسەڵاتدا، مرۆڤی کورد فێربووە چۆن بە جەستەی گومان لە هەموو شتێک بکات، چۆن بە بێدەنگییەکی پڕ لە قین ڕەخنە بگرێت و چۆن بە جووڵەی ڕۆژانەی ناڕەزایەتیی خۆی دەرببڕێت. بۆیە، ئەگەر بمانەوێت خوێندنەوەیەکی ڕاستەقینە و قووڵ بۆ ههقیقهتی دۆخی ئێمە بکەین، پێویستمان بە تێپەڕاندنی وشەکان و دڕاندنی ئەو پەردە زمانەوانییە هەیە کە واقیعی لێ شاردووینەتەوە. دەبێت فێری هونەری خوێندنەوەی جەستە بین؛ دەبێت بە وردی گوێ لە زمانی بێدەنگیی جەستەکان بگرین، سەیری چۆنیەتیی ڕۆیشتن، دانیشتن، ماندووبوون و تەنانەت شێوازی نەخۆشکەوتنی تاکەکانی کۆمەڵگە بکەین. چونکە لە سەردەمی هەرزانبوونی زمان و داڕمانی متمانەدا، جەستە ئەو دوا پەناگە و تاکە سەنگەرەیە کە هێشتا ههقیقهت تێیدا بە ڕووتی هەناسە دەدات و ئامادە نییە تەسلیمی درۆکانی گوتاری باڵادەست ببێت.
