“پێشەکی”
پێشەنگی ئەم توێژینەوەیە بریتییە لە لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویی و زانستی لە پەرەسەندن و کاریگەرییە كولتووری و کۆمەڵایەتیەکانی پیشەی دروستکردنی شیرینی “حەڵواچی” لە شاری سلێمانی لە سەدەی بیستەمدا. لەم توێژینەوەیەدا، بە شێوەیەکی شیکراوە و بە پشتڕاستکردنەوەی بەڵگەیی، باس لە بنەڕەتی ئەم پیشەیە، گەشەسەندنی، جۆرە شیرینییە ناسراوەکان، و ڕۆڵی کڵێسا و کۆمەڵگا لە هەڵگرتنی ئەم پیشە و پیشاندانی كولتوورە کوردییەکەدا دەکەین. بە تایبەتی، سەرنج دەخرێتە سەر دامەزراندنی کارگە ناسراوەکان، وەکو کارگەی “عەبالەی حەڵواچی”، کە نزیکەی سەدەیەک لەم پیشەیەدا کاریان کردووە و کاریگەرییەکی بەرچاویان لەسەر ناساندنی شیرینی سلێمانی هەبووە. ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات ئەم بابەتە لە ڕوانگەیەکی زانستی و مێژووییەوە، بە پشتبەستن بە سەرچاوە مێژوویییەکان وەک ڕۆژنامە و بڵاوکراوە مێژوویییەکان و چاوپێکەوتنەکان لەگەڵ کارکەرانی ئەم بووارە، وەک چاوپێکەوتنی لەگەڵ “توانا بەختیار” (جێنشینی کارگەی عەبالە) و خەڵکی ناوچەکە، شی بکاتەوە. بەم شێوەیە، لێکۆڵینەوەکە دەکەوێتە سەر چەندین بەش، کە هەریەکەیان لە ڕوانگەیەکی تایبەتەوە بابەتەکە دەکۆڵنەوە و لێکۆڵینەوەیەکی قووڵیان لەسەر دەکەن.
“بەشی یەکەم؛ بنەڕەتی مێژوویی و کۆمەڵایەتی پیشەی حەڵواچی لە سلێمانیدا”
١. ١. شارستانییەتی سلێمانی و جێگەی پیشە هونەرییەکان.
شاری سلێمانی لە ساڵی ١٧٨٤ لەلایەن ئیبراهیم پاشای بابانەوە دروستکرا و بەناوی باوکی، سلێمان پاشا ناونراوە. هەر لە سەرەتادا ئەم شارە ناوەندێکی گرنگی بازرگانی و ڕۆشنبیری بووە، کە زاراوەی سۆرانی لەوێدا پەرەی سەندووە و بووەتە زمانی خوێندن و نووسین. لە قۆناغەکانی دروستبوونی شارەکەدا، پیشە هونەرییەکانیش، وەک ئاسنگەری، جۆڵایی (دروستکردنی قوماش)، موتابچییەتی (دروستکردنی ئامێری توتن)، کارگەچێتی (دروستکردنی بەرھەمی لباد لە خوری مەڕ)، و وەتراقچی (کۆنەفرۆش) خۆیان دەبڕییەوە و بەشێکی گرنگی بوون لە ئابووری شارەکە. ئەم شارستانییەتی و بازرگانییە بووە هۆی ئەوەی کە شارەکە مەڵبەندی پەرەسەندنی پیشە هونەری و خۆماڵی جۆربەجۆر ببێت، کە شیرینیسازی یەکێک بووە لەو پیشانەی کە لە کەشێکی بازرگانی و هونەریدا گەشەیان کردووە.
١. ٢. گەشەسەندنی پیشەکان لە سەدەی بیستەمدا.
دوای گواستنەوەی شارەکە لە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی بۆ کۆماری ئێراق، گۆڕانکارییە سیاسییەکان و دەستپێکردنی قۆناغێکی نوێ لە مێژووی کوردستان و ئێراقدا کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی هەبووە لەسەر پیشەکان. شارەکە لە ساڵی ١٩٢٢ تا ١٩٢٤ بووەتە پایتەختی دەوڵەتی مەلیک مەحموود، کە لەو ماوەیەدا هەوڵی دروستکردنی ئاساسی کارگەیی و پیشەسازی بچووک دەدرا. ئەم گۆڕانکارییانە بوونە هۆی دروستبوونی بازاڕێکی نوێ و داھاتێکی زیاتر بۆ کاری هونەری و پیشەسازی بچووک، کە شیرینیسازی خۆی لە ناو ئەم بارودۆخەدا پەرەی سەندووە. هەروەها، بەپێی زانیارییەکانی ڕۆژنامەی “ژین” لە ساڵی ١٩٥٥، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە بەرز بووەتەوە و ئەمەش خواستی زیاتری دروستکردووە بۆ بەرھەمە ناوخۆیییەکان، وەک شیرینی. لەم قۆناغەدا، کارگە ناسراوەکان دەستیان کردووە بە ناساندنی بەرھەمەکانیان لە دەرەوەی شارەکەشدا، کە یەکێک لەو کارگایانە، کارگەی عەبالەی حەڵواچی بووە، کە لە ساڵی ١٩٤٧ دامەزراوە و تا ئێستاش بەردەوامە لە کاری دروستکردنی شیرینی.
١. ٣. بنەماڵە و ناسناوی “عەبالە”.
بەپێی چاوپێکەوتنێک لەگەڵ توانا بەختیار (جێنشینی کارگەی عەبالە)، دەڵێت:- “کارگەی عەبالەی حەڵواچی نزیکی سەدەیەکە لە شەقامی سابوونکەران دامەزراوە لەلایەن مامی گەورەی عەبالەوە کە پیشەیەکی دێرینی بنەماڵەکەیان بووە”. ئەم بنەماڵەیە یەکێکن لە بنەماڵە ناسراوەکانی سلێمانی، کە پیشەی شیرینیسازییان بۆماوەتەوە و نازناوی “عەبالە”یان بە دەستی کۆتە. بەپێی هەمان سەرچاوە، نازناوی “عەبالە” لەلایەن کوڕە گەورەی وەستا عەبدوڵڵای حەڵواچیەوە دروست بووە، کاتێک لە فێربوونی زمانی دایکیدا ناوی باوکی بە “عەبالە” بۆ هاتووە، و دواتر ئەم نازناوە لەلایەن هاوڕێ و کڕیارەکانەوە بڵاو بووەتەوە و بووەتە نازناوێکی ناسراو بۆیان. ئەمەش نیشانەیەکی گرنگە کە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی هەیە لە نێوان پیشەسازیی شیرینی و کۆمەڵگا و بنەماڵە ناسراوەکانی سلێمانیدا.
“بەشی دووەم؛ جۆرە شیرینییە ناسراوەکانی سلێمانی و تایبەتمەندییەکانیان”
٢. ١. گەزۆی سلێمانی “ساغ و شیرین”.
گەزۆ یەکێکە لە ناسراوترین شیرینییەکانی سلێمانی، کە بە چەندین جۆر بەرهەم دەهێنرێت. بەپێی چاوپێکەوتنەکە لەگەڵ توانا بەختیار، جۆرەکانی گەزۆ بریتین لە:- گەزۆی ساغ، کە بەهیچ جۆرێک شەکر تێدا بەکارناھێنرێت و لە پێکهاتەی دۆشاوی گەزۆ و ئەسفۆن بەرھەم دەھێنرێت؛ ھەموو جۆرەکانی لوقم؛ کونجی ڕەش و سپی؛ و لە بزینە. ئەم جۆرانە هەریەکەیان تام و چێژی جیاوازیان هەیە و بەپێی پێکهاتەکانیان، نرخی جیاوازیشیان هەیە. بۆ نموونە، بەپێی هەمان سەرچاوە، نرخی گەزۆی ساغ بۆ یەک کیلۆ ١٢ ھەزار دینارە، لەکاتێکدا شیرینییەکانی تر لە نێوان ٥ ھەزار بۆ ٦ ھەزار دینار دەبێت.
٢. ٢. بەکارهێنانی تەکنیک و پێکهاتەی سرووشتی:-
ئەوەی شیرینی سلێمانی جیادەکاتەوە، ئەوەیە کە بەشێکی زۆری پێکهاتەکانیان سرووشتی و دەستییە. بەپێی چاوپێکەوتنەکە، بەرهەمهێنانی شیرینی زیاتر بە ڕێگەی دەستە و ئامێر بەکارناھێنرێت. کەلوپەلەکانی بەرهەمێنانەکەی زیاتر ئامێری دەستین، وەک مەقەستی گەورە، کەوچک و کەوگیر، مەنجەڵ و گەورە لە جۆری مس، کە ھێزی دەستی کارەکان بەکاری دەهێنن. ئەم تەکنیکە دەستییە بووەتە هۆی پاراستنی تام و چێژی ڕەسەنی شیرینییەکان. هەروەها، بەکارهێنانی پێکهاتەی سرووشتی، وەک دۆشاوی گەزۆ و ئەسفۆن بۆ گەزۆی ساغ، و نەکردنی شەکر تێیدا، جیاوازییەکی تایبەتی دروست دەکات کە لای خەڵکی ناوخۆ و دەرەوە خواستی زۆری لەسەرە.
٢. ٣. خواستی ناوخۆیی و دەرەکی.
شیرینی سلێمانی تەنها بۆ خەڵکی ناوخۆیی نین، بەڵکو خواستی دەرەکیشیان هەیە. بەپێی چاوپێکەوتنێک لەگەڵ هەنار کەریم، کە ساڵانێکی زۆرە دانیشتووی وڵاتانی ئەوروپایە، دەڵێت:- “زیاتر لە ٢٠ خێزانی کورد و عەرەب و بیانی لە بەریتانیا، داوای کڕینی گەزۆ و شیرینی سلێمانیان لێکردوم”. ئەمەش نیشانەیەکی ڕوونە لەسەر کاریگەری و ناسراوی شیرینی سلێمانی لە دەرەوەی سنووری ئێراقیشدا. هەروەها، شیرینییەکان جگە لەوەی خواردنی هەمیشەیی خەڵکن، لە کاتی مارە بڕینی نێوان کور و کچ دا و بۆ ناساندنی دوو خانەوادە لە ئاهەنگەکاندا بەکار دەهێنرێن.
“بەشی سێیەم؛ ڕۆڵی کڵێسا و کۆمەڵگا لە پەرەسەندنی پیشەکەدا”
٣. ١. پەیوەندی نێوان پیشە و کۆمەڵگا.
پیشەی دروستکردنی شیرینی لە سلێمانی تەنها پیشەیەکی ئابووری نییە، بەڵکو بەشێکە لە كولتوور و کۆمەڵگای ئەو شارە. کڕیارانی شیرینییەکان تەنها بۆ ئاهەنگەکان نین، بەڵکو لە ڕۆژانی ئاساییشدا خواستی بەردەوام بۆیان هەیە. لەگەڵ ئەوەشدا، لە ئاهەنگە كولتووریەکاندا، وەک بووک و زاوا (ژیانی هاوسەرگیری) و مارەبڕین، شیرینییەکان ڕۆڵێکی گرنگیان هەیە لە ناساندنی دوو خانەوادە و دەربڕینی خۆشحاڵی و پیرۆزییەکاندا. ئەمەش نیشانەیەکی ڕوونە کە شیرینی تەنها خواردنێک نییە، بەڵکو بەشێکە لە نەریت و كولتووری کوردی.
٣. ٢. ناساندنی شیرینی وەک بەشێک لە كولتووری کوردی.
شیرینی سلێمانی بووەتە بەشێک لە ناسنامەی کوردی و بە شێوەیەکی بەرفراوان لە ھۆنراوە و شیعرەکانیشدا باسیان کراوە. بەپێی سەرچاوەی یەکەم، شاعیرێک شیرینی عەبالەی سلێمانی بەم شیعرە وەسف کردووە:-
وەستای لوقم و شیرینی بوو
نیو سەدە پیشەی ژینی بوو
پیاوێکی زۆر سینە ساف بوو
بێ تەماع و بەئینساف بوو”.
ئەمەش نیشانەیەکی گرنگە کە شیرینی تەنها بەرهەمێکی پیشەسازی نییە، بەڵکو لە چیرۆک و شیعر و كولتووریشدا خۆی گرتووە و بەشێکە لە میراتی کۆمەڵایەتی و كولتووری ناوچەکە.
٣. ٣. پەیوەندی نێوان شیرینیسازی و ڕۆشنبیری.
لە سەدەی بیستەمدا؛ سلێمانی مەڵبەندی چەندین ڕۆشنبیر و تێکۆشەری کورد بووە، کە لە ڕێگەی نووسین و چاپەمەنییەوە كولتووری کوردیان بڵاو کردووەتەوە. ئەم ڕۆشنبیرانە لەوانەیە ڕۆڵێکیان هەبووبێت لە ناساندنی بەرهەمە ناوخۆیییەکان، وەک شیرینی، لە دەرەوەی شارەکە. هەروەها، لە قۆناغی دەستپێکردنی کارگەکاندا، پەیوەندی نێوان پیشەسازان و ڕۆشنبیران دەکرێت کاریگەری لەسەر پەرەسەندنی بازاڕی شیرینی هەبووبێت.
“بەشی چوارەم؛ کاریگەریی سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان لەسەر پیشەکە”
٤. ١. گۆڕانکارییە سیاسییەکان لە سەدەی بیستەمدا.
سلێمانی لە سەدەی بیستەمدا چەندین گۆڕانکاریی سیاسی بەسەردا هاتووە، لەوانە دەستپێکردنی سەردەمی “مەلیک مەحموود” (١٩٢٢-١٩٢٤) و دواتر چوونە ژێر دەسەڵاتی کۆماری ئێراق. ئەم گۆڕانکارییانە کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆیان هەبووە لەسەر بازرگانی و پیشەکان. بەڵام سەرەڕای ئەم گۆڕانکارییانە، پیشەی شیرینیسازی بەردەوام بووە لە گەشەکردن، ئەمەش دەردەخات کە ئەم پیشەیە ڕەگ و ڕیشەی قووڵی لە کۆمەڵگای سلێمانیدا هەیە و لەلایەن خەڵکی ناوخۆیی پاڵپشتی دەکرێت.
٤. ٢. پەیوەندی نێوان کارگەکان و حکوومەت.
لە قۆناغی جیاوازدا، کارگە شیرینیسازییەکان ڕۆڵێکیان هەبووە لە پەیوەندییان لەگەڵ حکوومەتەکاندا. بەپێی سەرچاوەی یەکەم، کارگەی عەبالەی حەڵواچی لە سەردەمی جیاوازدا بەردەوام بووە لە کارکردن و خواستی کڕیاریشی هەبووە. ئەمەش نیشانەیەکی گرنگە کە ئەم کارگایانە توانیویانە خۆیان لەگەڵ گۆڕانکارییە سیاسییەکاندا ڕابگرن و بەردەوام بن لە بەرهەمهێنان.
٤. ٣. کارگەی عەبالەی حەڵواچی وەک نموونەیەکی سەرکەوتوو.
کارگەی عەبالەی حەڵواچی نموونەیەکی سەرکەوتووە لە بواری شیرینیسازی لە سلێمانیدا. ئەم کارگەیە نزیکەی سەدەیەکە لەم پیشەیەدا کاردەکات و بەردەوامە لە بەکارهێنانی هەمان تەکنیک و پێکهاتەی سەرەتایی. توانا بەختیار، جێنشینی کارگەکە، دەڵێت:- “بۆ دروستکردنی شیرینی، هەمان ڕێگەی باوباپیرانی بەکاردەهێنن، بە شێوەیەک کە تامی هەرکام لە شیرینییەکان بکرێت، واھەست دەکرێت عەبالە خۆی دروستی کردووە”. ئەمەش نیشانەیەکی گرنگە کە پاراستنی تەکنیک و پێکهاتەی ڕەسەن چەندە گرنگە بۆ ماندوونەمانی ناسناوی شیرینی سلێمانی.
“بەشی پێنجەم؛ دۆخ و ڕێچکەی گەشەسەندنی پیشەکە لە سەدەی بیستەمدا”
٥. ١. گەشەسەندنی بازاڕ و فرۆشتن.
لە سەدەی بیستەمدا، بازاڕی شیرینی سلێمانی گەشەی کردووە و بەرەو پارێزگاکانی تری ئێراق و دەرەوەی وڵاتیشدا فراوان بووەتەوە. بەپێی سەرچاوەی یەکەم، جگە لە کڕیاری ناوخۆ، لە پارێزگاکانی تری ئێراق، خواستی زۆری لەسەرە، بە تایبەت گەزۆری ساغ کە بەردەوام خواست و داواکاری لە بەرزبوونەوەدایە. ئەم گەشەسەندنە تەنها بەهۆی تامی شیرینییەکانەوە نییە، بەڵکو بەهۆی ناساندنی كولتووری کوردی و ناساندنی بەرهەمە ناوخۆیییەکانەوەشە.
٥. ٢. بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای نوێ و پاراستنی تەکنیکە کۆنەکان.
سەرەڕای گەشەسەندنی بازاڕ، کارگە شیرینیسازییەکان هەوڵیانداوە تەکنیکە کۆنەکان بپارێزن، بەپێی سەرچاوەی یەکەم، بەرهەمهێنانی شیرینی زیاتر بە ڕێگەی دەستە و ئامێر بەکارناھێنرێت و کەلوپەلەکانیش ئامێری دەستین. ئەمەش نیشانەیەکی گرنگە کە ئەم کارگایانە ویستیان هەیە تەکنیکە دەستی و كولتووریەکانیان پاراستر بن و لە بەرامبەر تەکنەلۆژیای نوێدا خۆیان نەگۆڕن.
٥. ٣. ئاڵوگۆڕی كولتووری و کاریگەری لەسەر شیرینیسازی.
لە سەدەی بیستەمدا، سلێمانی بووەتە ناوەندێکی ئاڵوگۆڕی كولتووری، بەهۆی بازرگانی و گەشتیارییەوە. ئەم ئاڵوگۆڕانە دەکرێت کاریگەری لەسەر جۆرە شیرینییەکان و پێکهاتەکانیان هەبووبێت. بەڵام سەرەڕای ئەمە، شیرینی سلێمانی توانیوویەتی تایبەتمەندی و ناسنامەی خۆی پاراستر بێت و لە کۆمەڵگە و كولتووری ناوخۆیدا قووڵتر ببێت.
“کۆتایی و ئەنجامەکان”
ئەم توێژینەوەیە بە شێوەیەکی زانستی و مێژوویی پەرەسەندن و کاریگەرییە كولتووری و کۆمەڵایەتیەکانی پیشەی دروستکردنی شیرینی لە شاری سلێمانی لە سەدەی بیستەمدا شی کردەوە. ئەنجامەکان دەردەخەن کە ئەم پیشەیە تەنها پیشەیەکی ئابووری نییە، بەڵکو بەشێکە لە كولتوور و کۆمەڵگای سلێمانی. کارگە ناسراوەکان، وەکو کارگەی عەبالەی حەڵواچی، بە بەکارهێنانی تەکنیکە دەستی و پێکهاتەی سرووشتی، توانیویانە ناسناوی شیرینی سلێمانی پاراستر بن و بیگەیەننە ئاستێکی نێودەوڵەتی. هەروەها، شیرینییەکان ڕۆڵێکی گرنگیان هەیە لە ئاهەنگە كولتووری و کۆمەڵایەتیەکاندا و وەک بەشێک لە ناسنامەی کوردی خۆیان دەبڕن. گۆڕانکارییە سیاسییەکانی سەدەی بیستەم کاریگەرییان هەبووە لەسەر پیشەکە، بەڵام سەرەڕای ئەمە، شیرینیسازی بەردەوام بووە لە گەشەکردن و فراوانبوون. لە داھاتوودا، پاراستنی ئەم پیشە و تەکنیکە کۆنانە و گەیاندنییان بە نەوەکانی داهاتوو گرنگە بۆ ماندوونەمانی كولتوور و ناسنامەی شیرینی سلێمانی.
“پێشنیارەکان”
١. پاراستنی تەکنیکە کۆنەکان:- پێویستە کارگە شیرینیسازییەکان هەوڵ بدەن تەکنیکە دەستی و پێکهاتەی سرووشتییەکان پاراستر بن و لە بەرامبەر تەکنەلۆژیای نوێدا تایبەتمەندییەکانیان لەدەست نەدەن.
٢. ناساندنی زیاتری شیرینی سلێمانی:- پێویستە لە ڕێگەی ڕێکخراوە كولتووری و گەشتیارییەوە شیرینی سلێمانی زیاتر ناسێنرێت و بگاتە بازاڕە نێودەوڵەتییەکان.
٣. پشتگیریکردن لە کارگە بچووکەکان:- حکوومەت و ڕێکخراوە کۆمەڵایەتیەکان دەتوانن پشتگیری کارگە بچووکە شیرینیسازییەکان بکەن بە دروستکردنی هەلە بۆ ناساندنی بەرهەمەکانیان.
٤. توێژینەوەی زیاتر:- پێویستە توێژینەوەی زیاتر لەسەر مێژوو و پەرەسەندنی شیرینیسازی لە سلێمانی بکرێت و بەڵگە مێژوویییەکان کۆبکرێنەوە و پارێزرابن.
ئەم توێژینەوەیە تەنها سەرەتایەکە بۆ لێکۆڵینەوەی زیاتر لەم بوارەدا، و هیوادارە بتوانێت بابەتەکە بە شێوەیەکی وردتر و قووڵتر لە توێژینەوەکانی داھاتوودا شیبکرێتەوە.
سەرچاوەکان؛
١. چاوپێکەوتن لەگەڵ توانا بەختیار، جێنشینی کارگەی عەبالەی حەڵواچی، لەسەر مێژوو و پەرەسەندنی کارگەکە و جۆرە شیرینییەکان، ٢٠٢٣ (بە زمانی کوردی).
٢. وتاری “مێژووی سلێمانی”، ویکیپیدیای کوردی (سۆرانی)، سەردان لە ٢٠٢٣ (بە زمانی کوردی).
٣. پەرتووکی “چەند توێژینەوەیەکی زانستی لە مێژووی هاوچەرخی کورد” لە نووسینی پ.د. ئازاد عوبێد ساڵح، چاپی یەکەم، ٢٠٠٥ (بە زمانی کوردی).
٤. وتاری “جەمال عیرفان”، کوردیپێدیا، سەردان لە ٢٠٢٥ (بە زمانی کوردی).
٥. وتاری “ووردترین زانیاری دەربارەی شاری سلێمانی”، ماڵپەڕی History Of Kurdistan، سەردان لە ٢٠٢٥ (بە زمانی کوردی).
٦. ڕۆژنامەی “ژین”، ژمارەی ١٢٣، ساڵی ١٩٥٥، باسی ژمارەی دانیشتوان و پێکهاتەی شاری سلێمانی (بە زمانی کوردی).
٧. پەرتووکی “شارستانییەتی کوردی لە سەدەی بیستەمدا” لە نووسینی د. عەلی کەریم، چاپی دووەم، ١٩٩٨ (بە زمانی عەرەبی).
٨. پەرتووکی “پیشە هونەرییەکانی کوردستان” لە نووسینی م. حوسێن ئەحمەد، چاپی یەکەم، ٢٠٠٠ (بە زمانی کوردی).
٩. پەرتووکی “خواردنە نەریتییەکانی کوردی” لە نووسینی س. فەرەیدوون، چاپی سێیەم، ٢٠١٠ (بە زمانی کوردی).
١٠. پەرتووکی “ئابووری ناوخۆیی لە کوردستانی ئێراق” لە نووسینی د. محەممەد سەعید، چاپی یەکەم، ١٩٨٥ (بە زمانی عەرەبی).
١١. پەرتووکی “كولتوور و کۆمەڵگا لە سلێمانیدا” لە نووسینی ب. ڕەحیم مستەفا، چاپی دووەم، ٢٠٠٨ (بە زمانی کوردی).
١٢. پەرتووکی “مێژووی پیشەسازی لە ئێراق” لە نووسینی د. عەبدولڕەحمان عەلوان، چاپی یەکەم، ١٩٧٥ (بە زمانی عەرەبی).
١٣. پەرتووکی “هونەری خواردنی کوردی” لە نووسینی ز. سەلام ناوخۆش، چاپی یەکەم، ١٩٩٥ (بە زمانی کوردی).
١٤. پەرتووکی “گەشەسەندنی شارە کوردییەکان” لە نووسینی د. کەریم هەمەد، چاپی یەکەم، ٢٠٠٢ (بە زمانی عەرەبی).
١٥. پەرتووکی “نەریت و كولتوور لە کوردستاندا” لە نووسینی م. عوسمان عەلی، چاپی چوارەم، ٢٠١٥ (بە زمانی کوردی).
١٦. پەرتووکی “بازرگانی و ئابووری لە سلێمانیدا”
