تەکنیکی سوژە لە جیهانی وێستێرن

“شیکارییەک بۆ پڕۆژەکاری کلینت ئیستود لە سینەمای سێرجیۆ لیۆندا”

بەر لەوەی یەکەم هەنگاو بەرەو دونیای کلنیت-ئیستود بنێین، باشترە ڕوونکردنەوەیەک لەسەر سێبەرەکان بدەین. مەبەستم لەو سێبەرە ئاساییە نییە وا لە ڕۆژێکی هەتاودا دەکەوێتە سەر مرۆڤەکان، بەڵکو زیاتر؛ مەبەستم ئەو سێبەرە “مێتافۆڕەیە” کە زۆر کات نا-سێبەرە- لە ڕۆژانێک كه‌ هەور هەیە، سایەی بە سەرمانەوەیە، لێی لاناچین، دەرباز نابین و لە هەر شوێنێک بین دەنیشێت لەسەرمان. ئەو سێبەرەی دووەمیان دەکرێ ناوی بنێین چارەنووسی حەتمی، یان موتڵەقییەتی مێتا-فیزکای سێبەر ئەوەی وا لەگەڵ وجوودییەتی مرۆڤدایە، بۆ ساتێک و بۆ چرکەیەک مرۆڤ جێناهڵێت. ئێمە هەرچەند خۆمان ڕاپسکێنین، ئەو زیاتر نغرۆی خۆیمان دەکات. ئەم ”ئۆبژە- زاڵە” ئەبەدییەش خاڵێکی هاوبەشە لەسەرجەم سینەمای کلنیت-ئیستوودا هەیە. ئینجا گەر فیلمەکە کلاسیکی وێستێرن بێت، یانژی مۆدێرن-بێت، هەردەم ئێمە دەخاتە بەردەم چوار ڕیانی جەبری_ئەخلاقەوە. ئەخلاق بە مانا باوەکەی نا، عورفێکی بۆ ماوەییە. ئەخلاق بەو خه‌سڵه‌تانەی کە دەبێت لە مرۆڤی کامڵدا هەبێت. مرۆڤی ناو جیهانی وێسترێن بێ ئەخلاق نییە، بەڵام لەگەڵیشیدا بە ئەخلاق نییە. ئەو کەمێک شتی هەیە شەڕی بۆ دەکات، پاێزگاری لێدەکات و لەکاتی پێویستیدا بۆی ڕادەپەڕێت.

کەوایە ئێستا کاتێکی گونجاوە تاوەکو باس لە ڕاپەڕین بکەین. ڕاپەڕین لای ئیستوود کە زۆرجار جەوەکە قڵپدەکاتەوە و نەیارانە ڕووبەڕووی ئەنتا-گۆنیستەکەی دەبێتەوە. ئەوەی وا کەس زاتی ئەوە ناکات لێی نزیک بێتەوە، ئیستوود ماوەیەکی زۆر لە ژێر شەپقەکەیەوە لێی ڕا دەمێنێت. ڕەنگ بێت بۆ ئەوە بێت دوا دیمەنی ببینێت، یاخود بە شێوەیەک لەوە دڵنیا بێتەوە کە ئایا ئەو فیگەرە داواکراوەکە بوو!! ئەمە بوو لە باڕەکان و لای شاقەوەکان باسدەکرا! کلنیت هەمیشە دەیویست دڵنیا بێتەوە، لانی کەم بەدەم چیلکەی دەمییەوە نیگایەکی دەکرد. ئەو نیگایە نیگای ئەوەڵ و ئاخیری پاڵەوان و دژە پاڵەوان بوو، کە بەهۆی پڕوپاگەندەوە هیچ سازانێک لەنێوانیاندا نەمابوو. ئەوان گەیشتبوونە خاڵی کۆتایی، هیچ قسەیەکی خێر سوودی نەبوو؛ هەموو کەساییەتییەکان لەلایەن خەڵکییەوە بڕیاڕی پێشوەختەیان لەبارەوە درابوو. هیچ سازانێک نەبوو ڕێکەوتبوون کە ڕێک نەکەون. بەدەر لەمەش بەگشتی شیعارێکی-هاوبەش لە سینەمای وێستێرندا هەبوو کە دەیگووت (دەبێ بەربەریزم وەک خۆی نیشانبدرێت). یانی “دەبێت کەس بیر نەکاتەوە”. لە ڕاستیدا کەمێک ئایرۆنییە، بەڵام سێرجیۆ-لیۆن و کلنیت باوەڕییان بەمە هێنابوو، ئەوان تێگەیشتبوون یاسا نووسراوەکان و دەزگا فەرمییەکان لە توانایاندا نییە سێبەری نادادی لە سەر شان لابدەن، هەر بۆیە پەنایان بۆ جۆرێک لە پاڵەوان برد کە خۆی سوژەیەکی تێکدەربێت و لە دەرەوەی یاساکان  بە دوای مافدا بگەڕێت. کلنیت لەم فیلمانەی سەرەتایەوە بێ ئەندازە بەدوای وەرگرتنی حەقی خۆیەوە وێڵ بوو، زۆر کاتیش لە پێناو ژەمە سکێک ئەمەی دەکرد. لەپێناو هەندێک دۆلاری زیاتر… (هەر خۆی ناو نیشانی فیلمەکەی سێرجیۆ لیۆنە) ڕووبەڕووی دڕندەیەک دەبووەوه‌، وەک بڵێی جیهان بە پاداشتێکی ئابووری ڕزگار دەکرێت.

ئاشکرایە زۆر جار  ئەم لایەنە بۆ تۆڵەکردنەوە دنەی پاڵەوان دەدا، بەڵام بابەتەکەش ئەوەندە سادە نیە، چونکە کارەکتەرەکان پێشوەختە بە “ئەخلاقێکی عورفی” گۆشکرابوون. شتێک وەک دار بەڕوو بە دامێنی شاخەکاندا شین دەبێت، ئەو ئەخلاقەش ئاوا خۆڕسکە لە خۆیەوە لە ڕۆحدا دەنیشێت. چاک و خراپ، جوان ناشیرین دەناسێت. تەواو نامۆیە بەو ئەخلاقە شارستانیەتەی کە ‘ماڵ و قوتابخانە و ناوەندە پەروەردەییەکان ‘ بەرهەمی دەهێنن. ئەخلاقی ئیستوود بە ئامۆژگاری نەریت و خێڵ لە وێستێرندا گەورە دەکرێت، کە دەڵێ کوڕم مەهێلە کەس سوکایەتیت پێبکات، کەس گەڵتە بە پیرۆزیەکانت بکات، کەس مافی قبیلەکەت بخوات و سنوری پیاوەتیەکەت ببەزێنێت. هەر لەبەر ئەمەیە کارەکتەر سازییەکەی پێویستی بە دامەزراوە نیە، بەڵکو زیاتر پێویستی ئیرادەیەکی پۆڵاین و وەحشی هەیە.

هەر لەم سلکەدا  گەر بە گۆشە- نیگای (سێرجیۆ لیۆن وەک مامۆستای یەکەمی ئیستوود)دا بچینەوە؛ دەبینین خێڵ شتێک زیاتر لە مانا باوەکەی تێپەڕێنراوە. لای لیۆن شەڕەکە لە شەڕی جڤاتەکانەوە دەبێت بە شەڕی هێز و مانەوەی تاکەکەسی. ئەو کەمتر بایەخ بە لایەنی کۆمەڵ دەدات، زیاتر دەیەوێت لەسەر “بەهرەی سوژە” و “تەکنیکی سوژە” لە جیهانی وێستێرندا بوەستێت. ئەوەی وا لە دیمەنە هەرە بەناوبانگەکەی بینوومانە؛ پاڵەوان دەمانچەکەی دژ بە نەیارەکەی پڕ فیشەک دەکات. پاشان چەند هەنگاوێک دەچنە دواوە و لێک دوور دەکەونەوە، ئینجا هەر یەک لەوان خێراتر ئاوڕدەداتەوە و فیشەک ئاڕاستەی ئەوی دیکەیان دەکات. کێ گورجتر بێت ئەویتریان دەکاتە ئامانج و خۆی زیندوو دەمێنێتەوە. ئەوەی لێرەدا جێگەی سەرنجە ئەم نمایشەیە کە خاڵییە لە بینەر، هیچ تەماشاکەر و چاولێکەرێک لەوێ نییە. نە چەپڵەڕێزانێک هەیە، نە هاندەرێک. هەموو شتێک لە چۆڵەوانییەکی تەواودا ڕوو دەدات. جیاواز لە گلادیاتۆرەکانی گۆڕەپانی ڕۆمانی کە لەپێش چاوی جەماوەر و پادشاکانیان بە شەڕ دەهاتن. پاڵەوان لەوێ ماهیەتی هێز و ئازایەتی بوو؛ ئەو لەلایەن گەلەکەیەوە پشتیوانی دەکرا و هاندەدرا. ئەمەش جۆرێک لە نوێنەرایەتی بوو  نەک تەنیا هی گەل، بەڵکو هی پادشاش، چونکە گلادیاتۆرەکان لە گۆڕەپانەکاندا دەبوونە شکۆی دەسەڵات و، تەنفیزی کەرامەت و ئیرادەی دەسەڵاتدارییان دەکرد. هەر بۆیە کاتێک بە نەیارێکیان بدۆڕابان، پادشا وەک دادوەرێک بڕیاری ژیان و مانەوەی لەسەر دەدا. یانی ژیان و مردنیان لەسەر بریاڕێک بوو، نەک لەسەر تەکنیکێک. لە وێستێرندا “چرکەسات” هەموو شتێک یەکلاییی دەکاتەوە و هەر خۆی بڕیار دەدات کێ بژی و کێ بمێنێتەوە، ئەوەش دیوێکی هەرە سەرنجڕاکێشی هەیە، کە لەجیاتی ئەوەی کوشتن بکاتە کردەیەکی قێزەون و تووندوتیژانە، دەیکاتە تەکنیکێک و بەهرەیەکی سوژە.

ئەم باسە دەلاقەیەک بەڕووی فەلسەفەی میشێل فۆکۆ دەکاتەوە، بۆ فۆکۆ تەکنیکی سوژە پەیوەندییەکی ڕاستەوانەی بە (ئیپستیمە)، یاخود سیستەمی زانینەوە هەیە. لە جیهانی وێستێرنی ئیستووددا جەستە دەبێتە قوربانی و هەمیشە دەبێت جەستە باجی تەکنیک بدات. جەستەی پاڵەوان دەبێتە سیمبوولی ڕیاڵ و ئەو بە جەستەی خۆی دژ بە نادادپەرەوەری دەوەستێتەوە. بەمەش خودی جەستە دەبێتە میکانزیمی بەرهەمهێنەری ڕاستی، چوون هەمیشە ئەوەی گره‌وەکەی لەسەر دەکرێت، مردن و ژیانە، کە لە گریکی کۆندا ئەفڵاتوون ناوی نابوو فه‌زیلەت. هەر لەبەر ئەوەیە ئەو ئاماژە بە ژەهرخواردنەکەی سوکرات دەکات، چونکە بە نیسبەت سوکراتەوە ئەمە فەزیلەتێکە و ئەو لەپێناو گەیشتن بە ڕاستیی ئەنجامی دەدات. ئەگەر بگەڕێینەوە سەر هێڵە گشتییەکە هەمان بەزم دەبینینەوە؛ بەوەدا ڕاستە ئیستوود خۆی تەسلیم بە مەرگ ناکات، بەڵام هەرکاتێک ئەو شەڕێک دەکات، یان بە مانایەکی دیکە هەر کاتێک کوژراوێک دەکەوێت، ڕاستییەک بۆ ئێمە ڕوون دەبێتەوە، کە لە دواییدا وەکو شتێکی موتڵەقی لێدێت، هەموومان لە ناوچەکەدا باوەڕ بەو دەرئەنجامە دەهێنین کێ تاوانبارە و کێ بێتاوانە.

ئەمڕۆ تەکنەلۆژیا و داتاکان ئەو کارە دەکەن، ئەوان ئەو ڕاستییە موتڵەقەمان بۆ حازر دەکەن. لێرەوە مرۆڤ دەبێتە کۆیلەی زانیاریی کەسێک لە دایک دەبێت پێیدەڵێن “سوژەی زانیاری”، هەموو شتێک و هەموو ڕاستییەک بەمە لێکدەداتەوە. جیاواز لە مرۆڤی کاو-بۆی کە زیاتر گرنگی بە بەهرەی خۆی دەدا، مەبەستم بەهرەی سوژەیە لە کوشتندا. مرۆڤ لەم قۆناغەدا هێشتا ڕاوچییە و خۆی ڕاستییەکان ڕاودەکات، بە هێز و بازووی خۆی، بەوەی دەیزانێت لە تەکنیک و بەکارهێناندا، دووکەڵی دەمانچەکە بەڵێ هەردەم ئاماژەیه‌ بەوەی کەسە براوەکە لەسەر هەقە. بەمەش پاڵەوان هەمیشە ڕاست دەبێت بۆ بینەران و، تەنانەت بۆ ئەو کەسانەشی چاویان لێدەکرد و لە باڕەکەدا دانیشتبوون. دانیشتوانی “کۆمەڵگای وێستیێرن” ئەوانەی سیگار و ویسکییان لێدەدا، ئەوان گەر دەنگی فیشەکیان ببیستبایە؛ هێندە کاریان پێی بوو کە بزانن داخۆ کێ براوەیە و کێ دۆڕاوە، دەنا لە مێژە- دەزانن پاڵەوانەکە ڕاستە؛ و داوای مافی خۆی کردووە، بۆیە گرنگ نەبوو بە لایەنەوە؛ ئەوەش سکێچی جۆرێک لە جەماوەری تری بۆ ئێمە دەکێشێت. جەماوەرێک کە شەپقەکانیان دەمێکە لەسەر مێزی خواردنەوەکەیان داناوە، جەماوەرێکن کە زۆر بێ هەڵوێستن.

پشتی هیچ بەرەیەک ناگرن و هیچ لایەنێکیان بۆ گرنگ نیە. کێ سەردەکەوێت؟! کێ دەبەزێت؟! کارییان پێی نییە؛ ئەوان هەمیشە لەگەڵ بەرەی براوەدان. کێ دەیباتەوە بۆ ئێمە باشە، جەماوەرێکن تا سنوورێک بەرژەواندیخوازن. لە جیهانی ڕۆژئاوادا پاڵەوان دەستکەوتەکانی بۆ خۆیەتی، نەک بۆ جەماوەرەکەی، هەر وەک لە پێشدا بە نموونەی گۆڕەپانی ڕۆمانی باسم کرد، لەوێدا پاڵەوان بۆ جەماوەرەکەی دەجەنگا، ئەو شکۆ و هەیبەتی ئەوان بوو. لەبەر ئەوە شەڕ بە مانای لێدان لەوی-دیکە زیاتر ڕەهەندێکی سیاسی و جەماوەریی هەبوو، تاوەکوو ڕەهەندێکی فەردی و تەکینکی. کلینت بۆخۆی شەڕی دەکرد، بۆخۆی پێگە و شکۆی وەردەگرت. نەک بۆ بنەماڵەکەی، بۆ عەشیرەتەکەی و خێڵەکەی. ئەو دەمایەوە لەبەر ئەوەی بەڕاستی ئەوەی بمنێتەوە گرنگە.

لەو شوێنەی مۆڕاڵ و غەریزە تەسادوف دەکەن، بەڕاستی چركەساتی مانەوە بڕیار دەدات. زۆر کەس وا دەزانن جیهانی وێسترێن و بەربەرییەت تەنها کوشتن و بڕینە، بەڵام بەو ڕەنگەش نییە، هەر تەنیا قەسابخانەیەک و کوشتارگەیەکی پەتی نییە. جێگریکردنی کامێرایەک نییە و بۆ ئەوە نییە بینەر شەپقەیەکی فڕیوو ببینێت کاتێک فیشەکێکی بەر کەوتووە. نەخێر لە دواییدا تێدەگەین، لە درێژەی فیلمەکەدا کاتێک وەک بینەرێک بەشداریی لەگێڕانەوەکەدا دەکەین. دەزانین شەقپەکە ناسنامەیەکە و حەقیقەتی ئێمە دیاریی دەکات. وردتر-بین کۆی ئەو ئەکت و کردانەمان دیاریدەکا، ئەو هەستە جوانەی کە لەناخماندا شین بووە. بەو پرسیارەی سارتەر دەیکات، لەوانەیە بۆ ئەم تاقیکردنەوەیە خەتی بەژێردا هاتبێت؛ “بوون پێش جەوهەر دەکەوێت”. لە دێرزەمانەوە مرۆڤ بوونی هەیە، بەڵام لەڕێگای هەڵبژاردەکانییەوە مانا بۆ ماهییەتەکەی دەدۆزێتەوە.کلنیت ئەو ئادەمیزادەیە کە لە پردی سیراتی ژیان و مەرگدایە، لە شوێنکدایە؛ نەڕەشنووسە بەراییەکان و نەکتێبە ئاسمانییە پیرۆزەکان ناتوانن فریای بکەون. نها لەم بەستێنەدا تەنها و تەنها یاسای “ئیرادە”- بەکارە. نیگای قووڵ و فڕیوو بۆ لوتکەی بەرز بەکارە. سارتەر ڕاستدەکات مرۆڤ مەحکوومە بە ئازادی، تەنانەت گەر لە دڕکوداڵه‌کانیشدا بژی، ئیدی بەو چەشنە دەبێت لە مرۆڤ بڕوانین. پڕۆژەیە و پڕۆژەیەکی بەردەوامە، واتە؛ ئەوەی دەیکات و ئەوەی دەیڵێت شکڵدەدات بە بونیادی، دەنا وانەبێت مرۆڤ لە خۆڕا نایەتە بەرهەم، لەڕێگەی سەربەستیی لە هەڵبژاردنەکانیدا بوونی دەبێت و دەبێتە بەرهەم.

کاڕڵ مارکس دەڵێت؛ “کرێکار هێزی بازووی خۆی و کاتی خۆی دەفرۆشێت، کەچی لەگەڵ ئەوەدا خۆی خاوەنی ئەو کاڵایە نییە کە بەرهەمی دەهێنێت.” ئەگەر کەمێک بە مێژووی مرۆڤایەتیدا بچینەوە و چاو ببڕینەوە جیهانی بەربەرییەت لەوانەیە شتێکمان لێدیار بێت، چونکە ئەو دەمە مرۆڤ هێشتا نە ببووە ئالەتێکی پیشەسازی. سوژە خاوەنی بەهرەی خۆی بوو، ئەوکاتە مرۆڤ بەر لە هەر کەسێکی تر؛ خۆی سودمەند دەبوو لە تەکینک و تواناکەی. گەرچی شەڕکەر یان پاڵەوانێکیش نەبوایە، هێشتا بە تەکنیکەکەی مانای بوونی خۆی دیاریدەکرد. ئێستا لە کۆمەڵگای بۆرژوازیدا ئەو هاوکێشەیە پێچەوانە بووەتەوە. سوژە چیدیکە ناتوانێت خاوەنی ئەو بەهرەیەبێت کە دەیزانێت. ئەو تەنها وەک کەرەستەیەکی خاو لەلایەن خاوەنکار و بەڕێوه‌بەرەکان بەکاردەهێنرێت. بیرمه‌ندانی وەکو مارکۆزە لەمێژە نەقدی ئەو بابەتەیان کردووە. بۆرژوازیی بە نیسبەت ئەوانەوە تەنیا جەستەی مرۆڤی کۆنتڕۆڵ نەکردووە، بەڵکو کات و خەونەکانیشی کۆنتڕڵکردووە. مرۆڤی ئەم سەردەمە لە زیندانێکدا دەژی، کە خۆی لێی بێ ئاگایە. بە تێگەیشتنێکی دیکە تووشی جۆرێک لە هەڵخەڵتاندنی خوودی بووە، وادەزانێت بە ئارەزووی خۆی کار دەکات. پێیوایە؛ ئازادە و کار بۆ کەس ناکات، بەڵام لە واقیعدا ئەو سەرقاڵە بە به‌دیهێنانی ئەو خەونەوە کە سیستەم بۆی دیاریدەکات. ئەمەش جیاوازتری دەکات لەگەڵ پاڵەوانێکی وێسترن، ئەوەی وا بە ئیرادە یۆتۆپیا بەرهەمدەهێنێت. ئەوەی وا وێنەی لە گەڕەکەکان دەدرێت و دەنووسرێت “پاڵەوانی داواکراو” (wanted) کە فڕی بە فەرمانبەری داواکراوەوە نییە. گەر فۆڕمولەیان بکەین ئەمیان کەسێک بوو زیاتر دەبووە جێگەی مشتومڕ و سەرنجی کۆمەڵگا، ئەویان کەمتر و زیاتر دەبووە داواکراوێکی خاوەن بڕوانامە کە کارگە و کۆمپانیاکان داوای بکەن. کلنیت بە بادانی دەمانچەکەی زۆر باش وێنای ئەو مرۆڤەی بۆ کردووین کە بەهرەکانی بە دەرەوەن و هەمووان دەیبینن، کەس ئینکاری لە شارەزایی نەدەکرد و تەڕدەستییەکەی لە دەرەوەی سیستەمێک بوو. ئێستا ئەمە بۆ خەڵک و خودی مرۆڤ گرنگ نییە. بۆ سیستەم و کۆمپانیا گرنگە، چەند زیاتر بزانیت هەلی کارت زیاترە، زیندانی کارگەکان بۆتۆن. هەر بۆیە لازمە بگوترێ بۆرژوازی ئەو مۆدێلەی گۆڕی، ئەو بوو مرۆڤی لە سوژەیەکی سەربەخۆوە کرد بە ئامڕاز و ئامێرێک، بۆرژوازی بوو مانای لە سیستەمدا چڕکردەوە. توانی بە سەرکەوتوویی مرۆڤه‌ ڕگازریخوازەکەی وێسترن بکات بە برغوویەک لە مەکینەکی گەورەدا، مرۆڤ وا دەزانێت هەموو شتێکە، بەڵام نەریتی مارکسی بوو دەریخست کە قوربانییەکە.

 (ئامادەبووان دوو دوو و سێ سێ پێکەوە لە باڕەکەدا دانیشتوون، ئەوان بەدەم خۆیانەوە ورتە ورتیانە، پاڵەوان لە دەرگا کاوبۆییەکە بە بێدەنگی دێتەژوورەوە. هەمووان بۆ ساتێک بێدەنگ دەبن و تەماشای دەکەن. دواتر دەستدەکەنەوە بە قسە، پاڵەوان بێدەنگی خۆی ناشکێنێت و دەچێتە لای پیاوی سەر باڕەکە.) گەر وردتر ببینەوە و ڕادیکاڵتر بە دێڕەکاندا بچینەوە، دەبێت بەدەر لە تەقاندنی فیشه‌ک و دەمانچەبازییەکان، کەمێکیش لەسەر “مەسڕەفکردن” کە هەم دیسان چەمکێکی مارکسە بدوێین. مەسرەفکردن نەک تەنیا خۆی، زیاتر چاوم لەسەر ” مەسرەفکردنی زمانە”، چونکە تێکڕای جیهانی وێستێرن بە کش و ماتی خۆی دەنوێنێت. دەشێ ئەمە مەبەستێکی لە پشت بێ و زانیبێتیان کە ژاوەژاو ئەکتێکی بۆرژواژییە، بەوەدا هەمیشە فەزای جەنجاڵ و وتی وتی ئامادەترە بۆ دەرخستنی ڕاستی. لە سینەمای سێرجیۆ و ئیستووددا، خۆدابڕینێک هەیە، پاڵەوان زۆر کەمدووە، هیچ ناڵێت و پرسیاری نییە، داخۆ شتێک هەبێت یان نەبێت، ئەو مێشێک لەم بارەیەوە لای میوان نییە، پتر کائینێکی وشکە. لەوانەیە بۆ ئەوە بێت کە ڕازێک لە ناوەوە بشارێتەوە، یانژی وشە وەک ئەوەی هەیە سەرف نەکات. زۆرجاریش وا دەکەوێتەوە جۆرێک لە داماڵینی ئاکاریی بێت و ڕووتکردنەوەیەک بێت لە ئەخلاقی تاک. مرۆڤی ئەم دەورە زۆر بە دەرەوەیە و هەموو بوونی خۆی لە قسە و باس کورتکردۆتەوە. بە شێوەیەک ئەگەر هیچ نەڵێت خۆی بۆ ناگیرێت. قسەکردن لەمڕۆدا زۆر باوە و لە شوێنە گشتییەکاندا وشە زۆ بەهەدەر دەچێت، بەڕدەیەک خەڵکی ئێستا تامەزرۆی بە دەرەوە بوون دەکەن. واتە کەسی قسەکەر زۆر مەیلی لەوەیە؛ ئازار و ڕاز و نهێنی خۆی بەیان بکات. چی هەیە لە ناوەوە و بەتایبەت ترسەکەی کە ئەو بە دەربڕین کەشفی دەکات.

ئیستوود سەر بەو نەژادە نییە، ئیستوود ناهێڵێت ببێت بە ئۆبژەیەکی شیکارکراو، تەنانەت گەر بڕواتە باڕ و سەر ڕێگای دووژمنەکەی هێشتا خۆی بۆ کەس ناکاتەوە، تاوەکو بێدەنگی کەڵەکە بکات. لێیەوە ڕاژانێک هەبێت، وەک پەرداخێکی پڕ، یان هەورە بروسکەیەک کە لە سەرزەمینێکدا دەقێتەوە. چرکەساتێکی تەقینەوە هەبێت، زمان لێرەدا خۆی دەگۆڕێت بۆ فیشەک، لە ڕاستیدا فیشەکە وێڵی دادپەرەوەرییە. یانی بۆ شاییەک نییە لە نێوان بێدەنگی و ئەکشندا. ئەم مۆدێلە لەم زەمەنەدا زۆر پێچەوانەیە- ئێستا هەموو پایەکان لەسەر ڕوونی- ڕەها قایم کراوە. تەنانەت لە کۆمەڵگای دیجیتاڵیدا زۆر زیاتریش به‌سەرچووە؛ لە مێژە لەوێ لاشەی مێتافیزیک بە خاک سپێردراوە. دەڵێن سەر لە بەیانیی ئەمڕۆ لافاوێک هاتووە کە بەس جەستەی مرۆڤی نەبردووە، کات و زمانیشی بردووە. پاڵەوانی وێستێرن گوێ لەم هەواڵە ناگرێ، ئەو وسکت دەبوو بۆ ئەوەی پارێزگاری لە جەوهەری خۆی بکات. جەوهەری ئێستا لە شاشەکاندایە؛ مرۆڤ بە تەواوەتی تەسلیم بووە.  دەتوانرێت بگوترێت هەموو گیانی بە دەرەوەیە و بە ڕاستی ڕووت و قووتە. ئەو خەریکی خۆڕووتکردنەوەی- زمانەوانییە کە تەمەنا دەکات هەموو ژیان و ئامانجەکانی بکات بە (داتا)، تا لێیەوە چاوەڕێ بێتەوە و سیستەم باشتر بیناسێت.

کەوایە ئێستا دەگەینە ئەو دەرئەنجامەی ڕوونیبکەینەوە کە بێدەنگی ئیستوود شۆڕشە دژ بە ژاوەژاوی مرۆڤی سنووردارکراو، یان ئەو مرۆڤەی سنووری نێوان قسە و کرداری هەڵگرتووە. هەموو شتێک بە قسە دەکات، ئەو لەنێو قسەدا نووقم بووە، هەر بۆیە کەماڵی کرداری کەمترە. بە گشتی ئێمە بۆیە گفتووگۆمانە دەترسین لەوەی دەسەڵات نەمانبینێت، فەرامۆشمان بکات و حیسابمان بۆ نەکات. ئێمە بوونی خۆمان هاویشتۆتە نێو شاتە شاتەکانمانەوە؛ لە نێو جەنجاڵیی میدیاییداین، هەر دەڵێین و دەڵێینەوە، قەوانی کۆن لێدەدەینەوە. بووینە ئۆبژە و، فێری هونەری بێدەنگی نەبووین. نەمانتوانی کاریزمای خۆمان بپارێزین. سێرجیۆ-ئیستۆد هەر زوو تێیانگەیاندین، کە ڕاستی لەنێو قسەوباسی عەسابەکاندا نییە. لەنێو سۆشیاڵ میدیای مۆدێلەکاندا نییە. ڕاستی لە خامۆشیدایە؛ لەو ئانو ساتەدایە کە لەگەڵ چارەنووسدا ڕووبەڕوو دەبیتەوە.

بەوەدا هەردەم لە نێوان دوو عەسابەدا ئامادەییەکی یەکسان هەیە؛ واتە بەرلەوەی شەڕ بکەوێتە نێوانمان ئێمە لەیەک ئاستداین. دوای شەڕ بارودۆخەکە یەکلایی دەبێتەوە، بە تایبەت دوای ئەوەی کە لایەکیان بەسەر لاکەی تریاندا سەردەکەوێت. بە گوێرەی دۆڵۆز “پاڵەوانی وێستێرن دۆخ  دەگۆڕێت”. بەر لەو شێوە- ژیانە وەها بووە، بەڵام لە ئێستادا واهایە. ئەم ئیدەیە لەدوایدا وادەکەوێتەوە کەسی براوە حاموڕابییەک بێت، ئەو ئیدی یاسا دەنووسێتەوە، دەڵێی ژیان هەر لەلایەن سەرکەوتووەکانەوە دیزاین کراوە. چیبکا و چۆن بژی. کەسی براوە زۆر گرنگە، لە سەرەتا هێڵبەندییەکە بەم شێوەیە نییە، بەڵام هێڵێکی کاتبەندیی یەکێک لەوان سەردەخات. سەرکەوتن لە ڕێگای کاتەوە؛ ئەمەش ڕەهەندێکی عیرفانی وەردەگرێت، بەوەی یەکێتییەکی ڕۆحییە. پاڵەوان دەزانێت کەی دەنگی فیشەکەکە دەردەچێت، بۆیە چاوەڕێی کات دەکات. کات- ژمێری یان ساتژمێڕی ڕووندەبێتەوە ئەوەی لەپێشدا هەندێک ئاماژەم پێکرد، بەڵام ئەوەی نامۆیە خودی (کات) خۆیەتی، کە بۆ یەکتر و هەریەکەیان بۆ ئەویدیکەیان دەبن بە کاتی ڕەها. واتە؛ بۆ یەکتری دەبنە (فریشتەی گیان کێشان). لەدوای تێپەڕبوونی کاتەکە باڵانسی پەیوەندییەکە تێکدەچێت، دیالەکتیک نامێنێت. هەمووشتێک عیرفانی دەبێتەوە. وەک پەیوەندی شێر و ئاسک نییە، هیچ چارەنووسێک دیاری نەکراوە. ئەوان یەکسان-نین. ئاسکەکە ڕاوکردنی لەلایەن شێرەوە بە هاتنی مەرگ دەزانێت. شێر ساتی کەوڵکردنی ئاسکێک بە ژیان دەزانێت. ڕووبەڕوبوونەوەکە بۆیان دوو مانای جیاوازی هەیە، ئاسک و شێرەکە شەڕی ئیرادە و مانا ناکەن. بوونیان نە مانای هەیە، نە ئیرادە. دوو ماتەری نێو بوونن، پێکەوە نا-یانکرێ. لەم سیاقەدا لە ئیکۆلۆژیای وێسترێن ناچن، بەوەی لەوێ هێڵە عیرفانییەکە زەروورییە؛ کۆمەڵگای وێستێرن تاکێکی دەوێت کە ئیشتهای ڕۆح و ئیرادە بکات. کە ئارەزوو لە خۆیدا بچەپێنێت و ببێتە سوژەیەکی شەڕکەر، شەڕکردن بۆ نمایش نا، بۆ بەرزەجێی، ئەوەی نیچە وێنەکەی لە  مرۆڤی باڵادا دەدۆزێتەوە “ڕازیبوون بەوەی زەڕوورییە”. بتەوێت یان نەتەوێت دەبێت سەر لە تەکنیکی کوشتن دەرکەیت. دەنا خواستی نەمرێتمان بۆ تۆ نییە. ‘تۆ لە تڕێ سەی دەچی’ کاتێک نازانیت فیشەک کەی بتەقێنێت. تۆ فڕت بە دونیاوە نییە کاتێ نازانیت کە  دوژمنەکەت بەنهێنی دەست بۆ کەمەری دەبات. ئاگاییەکە لەسەر زانینێکی پێشوەختە بونیاد نراوە، ساتی ته‌قینەوە گەورەکەیە» دەڵێی کاتی لەناوچوونی جیهان دیاریکراوە. هەموو شتێک کاتە، وازی لێبێنە با کاتی خۆی بێت. میواکانیش لە وەرزی خۆیاندا پێدەگەن. عەسابەکانی وێستێرن ساتیان دەژمارد بۆ لەناوبردنی یەکتر. ئەڵبەت لەدوای توڕەبوون. هەربۆیە هەموو ئەوەی هەیە ساتی تووڕەبوونە بە ڕووی ئەوی دیکەدا و، بە کورتییەکەی ساتی پڕبوونە، پڕبوون زۆر سەیر هەموو شتێک دەسڕێتەوە. تەواوی دەسەڵاتە فاشیستەکان بەمە ڕووخان (حیسابیان بۆ پڕ بوون نەکرد). وایانزانی هەر وا بۆیان دەچێتە سەر.

“عەسابەکان مەرگیان وەک دۆڕاندن لە قومارێکدا دەبینی”

پێش-ئەوەی شیکارییەکە بەرەو ئاسۆیەکی نێگەتیڤ بچێت، دەبێت چەند تایبەتمەندییەک لە نەیارەکانی کلینت (عەسابەکان) بخرێتە بەر باس. ئەوان کۆمەڵە مرۆڤێکی شەڕەنگێز نین. وەک بیابان و خاک و خۆڵ و دڕک تۆنە زەردەکان، ئەوانیش لە جیهانی وێستێرندا وجودیان هەیە. ڕەنگیان هەیە و لە چاوەڕوانییەکی مردنی ئەبەدیدان. هەستەکانیان ناسکە و سۆز و عاتیفەیەکی کاتییان هەیە. لە گورگەکان دەچن کە بۆ ماوەیەکی کاتی لەسەر نێچیرێک ڕێدەکەون. نێچیرەکەی وان پارە و هێزە. خیانەت لایان ئاکارێکی ناشرین نییە، بەڵکو تەکنیکی دیکەی سوژەیە. شتێکی زۆر نۆرماڵە، چونکە بونیادی کەسایەتی ئەوان لەناو ترسدایە؛ ئەوان کۆمەڵە فەردێکی ترسنۆکن، خۆیان بە گروپ و تاقمەکەیان ئازادەکەن. وەک تافی منداڵیی خۆمان، کە بە برا گەورەکەمان خۆمان ئازا دەکرد. عەسابەکان لە نا شارۆچکەیەکی بچوکدا دەژین. ئیرادەی ئەوان لەگەڵ تەمەنی سەردەستەکەیاندایە، هەر بۆیە کاتێک سەرۆکەکە دەمرێت وەک جەستەیەکی بێسەریان لێدێت و بە هەموو شوێنێکدا بڵاو دەبنەوە. ئەوە خاڵێکی لاوازیانە بە ژاوه‌ژاو دەناسرێنەوە، بە هاوار و بۆڵەن، زۆرجاریش بە دەنگی بەرز لە باڕەکاندا پێدەکەنن. لەوانەیە بۆ ئەوە بێت کە ترسەکەی ناو ناخیان بشارنەوە. سێرجیۆ بەجل و بەرگێکی شڕ و دڕاوەوە دەریدەخستن، دەشێت هۆکارەکەی ئەوەبێت کە عەسەبەکان ناخیشیان پیسە، مۆڕاڵ و عورفی خۆڕسکیان زۆر قێزەونە. هەندێکجار ئەوان دەم و دانیشیان ڕەش و وشک دەبینرا، لەبەر ئەوە بوو زمانیان باش نەبوو. عەسابەکان سوژەیەکی شکستخواردوون، بەڵام بێتاوانیشن. نەیانتوانی وەک ئیستوود بێدەنگبن، بۆیە بوونە گەلەگورگ بوونە سێبەرێکی کورت، بەڵام کەوتنی لاشەکەیان مزگێنی هاتنی سیستەمێکی نوێی دەگه‌یاند. یان دەبووە نیشانەیەک بۆ ڕووخانی دەسەڵاتێک و دەستبەکاربوونی دەسەڵاتێکی تر، کە ئەم هەواڵەیان زۆر کۆتاییەکی دڵخۆشانەبوو.

ئەگەر بۆ ویسکی خواردنێک ئەسپی جیهانی وێستێرن ببەستینەوە، دەبێت ئەو چەند هەنگاوە کەمەی ماوە باس لە جیهانی مۆدێرنی کلینت بکەین. دواتر نوقتەی کۆتایی ببەینەوە ناو کڕۆکی بابەتی سێبەری ‘میتافۆڕ’، لەو ڕێگایەدا ڕاستییەکه‌ی زۆر شت لەیاد دەکەین، بەڵام نەختێک نەریتی مارکسی دەهێڵینەوە. بەو دەلیلەی قۆناغی دووەمی کلینت ڕێک “نامۆ بوونە” بە تەکنیکی سوژە. نامۆ بوونە بەو جیهانەی سێرجیۆ لیۆن کە هەردەم تاک تیایدا ڕۆڵی حەتمییەتی میژووی دەگێڕا. ئیستوودی مۆدێرن لە دڵدا دەنیشت و زیاتر بە ویژدانی پاڵەواندا شۆڕ ببووەوه‌. جارێکی تر ئەگەر مارکس لەسەر نامۆ بوونی کرێکار لە بەرهەمەکەی ڕاوەستابێت، ئەوا ئیستوود لە فیلمی “نە بەخشراودا” پاڵەوانمان نیشاندەدا کە لە تەکنیکی کوشتنەکەی نامۆیە. چیدیکە ئیستوودی مۆدێرن خێرا نییە لە بەکارهێنانی دەمانچەکەی، بەڵکو خێرایە لە جوڵەی ویژدانی. چیدیکە پاڵەوانی وێستێرن نابینن کە لە پێناو غەریزە و پارەدا بجەنگێت. پاڵەوانی نوێ دەبینین، ئەوەی وا تێگەیشتووە کوشتن چارەسەر نییە، کوشتن لێسەندنەوەی هەموو شتێکە لە مرۆڤ. مرۆڤ کۆتا شتە کە دەبێت بمێنێت و نابێت هەر وا بە ئاسانی لە بەین بچێت. دیدێکی مرۆڤگەرایی بوو بە سەنتەر، هاوشێوەی کرداری منداڵ بوون لە ناوەوە بۆ دەرەوە. دونیا-بینمان عادەتی عورفی تێکشکاند. ئێمە چیتر سەری گا لە لامان بە نۆ تمەن نەماوە. مرۆڤ هێندە لامان بێ بەها نییە، ئێستا دەبێت مرۆڤ بمێنێتەوە تا ماهییەتی دەرکەوێت. تا کارزانی و لێزانی بە دیار کەوێت، هەر نا بۆ کۆمپانیا و دەزگاکان واباشترە. ئەوەی لە کۆتایی گرانتۆرینۆ بینمان کلینت بووە بە داینامیکی سیستەمەکە، وەک جاران سوژەیەکی یاخی نەما. کوشتن زۆر باوی نەما، جەستەی پیری-کلینت وەک پێشتر ڕاوی پێناکرێت، لغاوی ئەسپی پێناکرێت، شەڕە تەقە و تەکنیکەکان بۆ تەمەنی وی نابن. بە شێوازێکی دیکە پاڵەوانی جیهانی وێستێرن دەبێت گەنج بێت، هەرچۆنێک بێت شۆڕش لیاقەی دەوێت. ئیدی بە هەر مانەیەک بێت. تا ئێرە دێن و هیچ لەبارەی جیهانەکەی تر ناڵێین، بە هۆکاری ئەوەی پڕۆژەی دووەمی کاری کلینت-ئیستود زۆر ئاڵۆزەترە و کارکردی وی لە جیهانی مۆدێرندا زۆر فراوانترە، دەشێت تەوەری چەند نووسینێکی دیکە بێت هەر کامیان بە جیا لایەکی ویمان نیشانبدەن. بەوەدا کە دونیا بینی ئەو ئێجگار مشتو-مڕ سازە و، خاوەنی زۆرترین ئەرشیفی هونەرییە. ئەو بەپڕی وشەکە “ئەفسانەیە”، هەر وەک چۆن ئەمریکییەکان ئەو ناوەیان لێناوە.

سەرچاوەکان؛

• بوون و نەبوون – نووسینی- ژان پۆڵ سارتەر-وەرگێڕانی محەمەد کەمال. دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم.
• ئیسکلۆپیدیا و دەستنووسە سەرەتاییەکانی مارکس بڵاوکراوەکانی دەزگای ڕاتلێچ- ساڵی ١٩٩٨
• مرۆڤی تاکڕەهەند-نووسینی هێربرت مارکۆزە-وەرگێڕانی کارزان عەزیز و ناجی ئەفراسیاو.

Foucault, M. (1970). The Order of Things: An Archaeology of the Human Sciences. Pantheon Books.

Foucault, M. (1988). Technologies of the Self: A Seminar with Michel Foucault. University of Massachusetts Press. 

Deleuze, G. (1986). Cinema 1: The Movement-Image (H. Tomlinson & B. Habberjam, Trans.). University of Minnesota Press.

Nietzsche’s Ecce homo, Notebooks and Letters: 1888-1889 / Translation by Daniel Fidel Ferrer.

Plato. (1997). Phaedo (G. M. A. Grube, Trans.). In J. M. Cooper (Ed.), Plato: Complete Works. Hackett Publishing.

Reference for the Movies (Filmography): 

• Leone, S. (Director). (1964). A Fistful of Dollars [Film]. Jolly Film.
• Leone, S. (Director). (1966). The Good, the Bad and the Ugly
• Eastwood, C. (Director). (1992). Unforgiven [Film]. Warner Bros.
• Eastwood, C. (Director). (2008). Gran Torino [Film]. Warner Bros.