مارپێچی ناوەکان لە ڕۆمانی “ناوی گوڵەباخ” دا

ڕۆمانی «ناوی گوڵەباخ» لە پانۆرامای فراوانی ئەدەبیاتی سەدەی بیستەمدا، کەم بەرهەم هەن کە بتوانن وەک ئەم ڕۆمانەی (ئومبێرتۆ ئیکۆ)، لە وەرگێڕانی «جووتیار قارەمان»، بۆ سەر زمانی کوردی، بەم قووڵاییە فیکری و سەرنجڕاکێشییە، خوێنەر بخەنە گەشتێکی ئاڵۆز بەناو مێژوو، فەلسەفە، و نهێنییەکانی زماندا. ئەم شاكارە کە لە ساڵی ١٩٨٠ بڵاوکرایەوە، تەنها چیرۆکێکی پۆلیسی نییە کە لە دێرێکی سەدەی چواردەهەمدا ڕووبدات؛ بەڵکو ئینسایکلۆپیدیایەکی گێڕانەوەییە کە تێیدا سیمیۆتیک (نیشانەناسی)، لاهوتی مەسیحی، تیۆریی ئەدەبی و، مێژووی فیکر پێکەوە گرێ دەدرێن. ئیکۆ، وەک پرۆفیسۆرێکی نیشانەناسی، «ماشینێک بۆ بەرهەمهێنانی لێکدانەوە» دەخوڵقێنێت و خوێنەر بانگهێشت دەکات بۆ ناو مارپێچێکی فیکری کە تێیدا گەڕان بەدوای بکوژێکدا دەبێتە گەڕان بەدوای خودی ڕاستی و سنوورەکانی زانینی مرۆڤدا. چیرۆکەکە لە کۆتایی پایزی ساڵی ١٣٢٧، لە سەردەمێکی پڕ لە ئاژاوەی سیاسیی و ئایینییدا، دەست پێدەکات. ویلیامی باسکەرڤیڵ، قەشەیەکی فرانسیسکانی بە ڕەچەڵەک ئینگلیز و لێکۆڵەرەوەی پێشووی دادگای پشکنین، لەگەڵ شاگردە گەنجەکەیدا، ئادسۆی مێلک، دەگەنە دێرێکی دەوڵەمەندی بێندیکتی لە باکوری ئیتاڵیا. چوارچێوەی مێژوویی ڕۆمانەکە گرنگییەکی ژیانی هەیە؛ ئەوروپا لە نێوان دوو هێزی گەورەدا دابەش بووە؛ پاپا جۆنی بیست و دووەم، کە لە ئەڤینیۆن نیشتەجێیە و دەسەڵاتێکی ڕەها و سامانی کڵێسای دەوێت، و ئیمپراتۆری ڕۆمی پیرۆز، لویسی چوارەم، کە لەگەڵ فەیلەسوف و لاهوتناسە ڕەخنەگرەکاندا هاوپەیمانە. ناکۆکیی سەرەکی لەسەر پرسی هەژاریی عیسایە. فرانسیسکانەکان، بەتایبەت باڵە توندڕەوەکەیان، پێیان وایە کە عیسا و نێردراوەکانی هیچ خاوەندارێتییەکیان نەبووە و، ئەمەش دەبێت ببێتە نمونە بۆ کڵێسا. ئەم بیروباوەڕە ڕاستەوخۆ هەڕەشە بوو بۆ دەسەڵات و سامانی پاپایەتی، بۆیە وەک لادان سەیر دەکرا. دێرەکە، کە شوێنی ڕووداوەکانە، وەک ناوچەیەکی بێلایەن هەڵبژێردراوە بۆ سازکردنی وتوێژێک لەنێوان نوێنەرانی پاپا و ئیمپراتۆردا. بەڵام دێرەکە خۆی جیهانێکی بچوکراوەیە (مایکرۆکۆزمێکە) لە جیهانی دەرەوە؛ پڕە لە ڕاهیبی جۆراوجۆر لە نەتەوە و بۆچوونی جیاواز، و ناکۆکییە فیکری و سیاسییەکان لەناو دیوارەکانیدا دەزرینگێنەوە.

گەیشتنی ویلیام و ئادسۆ هاوکاتە لەگەڵ مەرگێکی گوماناویی. ئەدێلمۆی ئۆترانتۆ، نیگارکێشێکی گەنج، لە یەکێک لە تاوەرەکانی دێرەکەوە کەوتۆتە خوارەوە. ئەبۆتی دێرەکە، کە نیگەرانی ناوبانگی دێرەکەیەتی، داوا لە ویلیام دەکات بە نهێنی لێکۆڵینەوە بکات. لێرەوە، توانای سیمیۆتیکی ویلیام دەردەکەوێت. لە یەکەم دیمەندا، پێش ئەوەی هیچ شتێک بزانێت، بە خوێندنەوەی نیشانەکان “شوێنپێی ئەسپێک لەسەر بەفر، چڵێکی شکاو”، بە وردی وەسفی ئەسپە ونبووەکەی دێرەکە دەکات، کە ئەمەش ڕاهیبەکان سەرسام دەکات. ئەمە تەنها زیرەکییەکی شێرلۆک هۆڵمزییانە نییە، بەڵکو نمایشێکی کردارییە بۆ تیۆریی نیشانەناسی؛ چۆن لە ڕێگەی نیشانەکانەوە دەتوانین بگەین بەو شتەی کە ئامادە نییە. بەڵام ئیکۆ زوو ئاڵۆزیی ئەم پڕۆسەیەمان نیشان دەدات. ویلیام دواتر دان بەوەدا دەنێت کە ئەو ڕاستی نەوتووە، بەڵکو تەنها ئەوەی وتووە کە ڕاهیبەکان باوەڕیان وابووە ڕاستە. ئەمە یەکەم ئاماژەیە بۆ تێمای سەرەکی ڕۆمانەکە؛ جیاوازیی نێوان خوێندنەوەی نیشانەکان و گەیشتن بە واقیعی ڕەها. بە خێرایی، زنجیرەیەک مەرگی دیکەی ترسناک بەدوای یەکدا دێن، کە هەر یەکەیان بە شێوەیەکی سەیر و ترسناک ڕوودەدات. ڤینانتیۆس، وەرگێڕی یۆنانی، لەناو خومێکی خوێندا دەدۆزرێتەوە؛ بێرانگار، یاریدەدەری کتێبخانەوان، لە حەمامەکەدا دەخنکێت؛ سێڤێرینۆس، گیاناس، بە گۆچانێک لە سەری دەدرێت؛ مالاکی، کتێبخانەوان، لەکاتی نوێژدا بەهۆی ژەهرەوە دەمرێت. ڕاهیبەکان، بەهۆی باوەڕی ڕیالیستییانەوە، خێرا ئەم ڕووداوانە دەبەستنەوە بە نەخشەیەکی خودایی و پێشبینییەکانی سەفەری یوحەننا (کتێبی ئاشکراکردن) لە ئینجیلدا، کە باس لە حەوت «فووی فریشتەکان» دەکات کە کارەسات بەسەر جیهاندا دێنن. ویلیام، وەک نۆمیناڵیستێک، گومانی لەم لێکدانەوە گشتییە هەیە و هەوڵ دەدات بەدوای هۆکاری ئه‌قڵانی و تاکەکەسی بۆ هەر تاوانێک بگەڕێت. بەڵام تەنانەت ئەویش بۆ ماوەیەک دەکەوێتە داوی ئەم نەخشە ساختەیەوە، کە ئەمەش پیشانی دەدات چەندە مرۆڤ حەزی لە دۆزینەوەی ڕێکخستن و مانا هەیە، تەنانەت لەناو پشێویشدا. لە دڵی هەموو نهێنییەکاندا، کتێبخانە گەورەکە وەستاوە. ئەم کتێبخانەیە، کە بە گەورەترین کتێبخانەی جیهانی مەسیحییەت دادەنرێت، تەنها کۆگایەکی کتێب نییە، بەڵکو مارپێچێکی فیزیکی و مێتافیزیکییە. دیزاینە ئاڵۆزەکەی، کە پڕە لە ڕێڕەوی نهێنی، ژووری شاراوە، و سیستەمێکی کۆدکراو، وایکردووە کە گەیشتن بە زانست پڕۆسەیەکی پڕ لە ئاستەنگ و مەترسی بێت. ئیکۆ، بە ئیلهام وەرگرتن لە وەسفەکانی بۆرخێس بۆ «کتێبخانەی بابل»، کتێبخانەکە وەک سیمبوڵێکی فرەڕەهەند بەکاردەهێنێت. لە لایەک، کتێبخانە یادەوەریی مرۆڤایەتی و خەزێنەی زانستە؛ بەڵام لە لایەکی دیکەوە، قەڵایەکە بۆ سانسۆر و کۆنترۆڵکردنی زانیاری. تەنها کتێبخانەوان و یاریدەدەرەکەی دەسەڵاتی چوونەژوورەوەیان هەیە، و ئەوانیش بڕیار دەدەن کام زانست شایستەی خوێندنەوەیە و کامەیان دەبێت بۆ هەمیشە لە تاریکییدا بمێنێتەوە. مارپێچەکە (labyrinth) خۆی دەبێتە مێتافۆرێک بۆ گەڕان بەدوای ڕاستییدا؛ ڕێگایەکە کە تێیدا مرۆڤ دەکرێت ون بێت، تووشی چەواشەکاری ببێت، یان ڕووبەڕووی مەترسی ببێتەوە. ئاوێنە شێوێنەرەکانی ناو کتێبخانەکەش ئەم بیرۆکەیە قووڵتر دەکەنەوە؛ ئەوان ئاماژەن بۆ ئەوەی کە ڕاستی هەمیشە بە شێوەیەکی ڕوون و ڕاستەوخۆ دەرناکەوێت و زۆرجار ئەوەی دەیبینین، وێنەیەکی شێواوی واقیعە.

نهێنیی سەرەکیی کتێبخانەکە و هۆکاری تاوانەکان، بوونی کتێبێکی ونبووە؛ بەشی دووەمی «هونەری شیعر»ـی ئەرستۆ کە تایبەتە بە کۆمیدیا و پێکەنین. خۆرخێی بورگۆسی کوێر، کتێبخانەوانە پیری دێرەکە، کە پارێزەری سەرسەختی ئەم نهێنییەیە، باوەڕی وایە کە پێکەنین هێزێکی وێرانکەرە. ئەو دەڵێت؛ «پێکەنین گومان دەخوڵقێنێت» و گومانیش دوژمنی باوەڕە. لە دیدی خۆرخێوە، ئەگەر کتێبی فەیلەسوفێکی گەورەی وەک ئەرستۆ شەرعییەت بە پێکەنین بدات، ئەوا هەموو سیستەمی دەسەڵاتی کڵێسا کە لەسەر بنەمای ترس و ڕێزی بێ پرسیار دامەزراوە، دەکەوێتە مەترسییەوە. پێکەنین ترسی مرۆڤ لە شەیتان و سزای خودایی کەم دەکاتەوە و، بەمەش پێویستیی مرۆڤ بە کڵێسا وەک نێوەندگیر، کاڵ دەکاتەوە. ئیکۆ لێرەدا بە شێوەیەکی بلیمەتانە دەری دەخات کە چۆن ڕژێمە تۆتالیتارەکان، چ ئایینی بن یان سیاسیی، هەمیشە لە هونەر، نوکتە، و توانای ڕەخنەگرانەی پێکەنین ترساون. پێکەنین یەکەم هەنگاوە بەرەو ئازادیی فیکری و شکاندنی بتەکان. خۆرخێ، بۆ پاراستنی ئەم ڕاستییە ساختەیەی کە خۆی باوەڕی پێیەتی، ئامادەیە کتێبەکە ژەهراوی بکات و ببێتە هۆی مەرگی هەر کەسێک کە هەوڵی خوێندنەوەی بدات. کارەکتەرە لاوەکییەکانیش هەر یەکەیان گۆشەیەکی ئەم جیهانە ئاڵۆزە ڕوون دەکەنەوە. سالڤاتۆر، ڕاهیبێکی سەیروسەمەرەیە کە بە زمانێکی تێکەڵ لە لاتینی، ئیتاڵی، فەرەنسی و زمانە ناوخۆییەکان قسە دەکات. ئەو سیمبوڵی پەرشوبڵاویی زمان و یادەوەرییەکە کە لە ڕابردوویەکی پڕ لە لادانی ئاییلنی (وەک ئەندامێکی پێشووی بزووتنەوەی دۆلچینییەکان) هەڵاتووە. زمانی شێواوی ئەو ئاوێنەی ڕۆحە شێواوەکەیەتی. ڕیمیجیۆی چێڵماستەر، هاوڕێی پێشووی سالڤاتۆر، نوێنەری ئەو کەسەیە کە لە ترسی دادگای پشکنین، پەشیمان بووەتەوە و پەنای بۆ دێرەکە هێناوە، بەڵام هێشتا لەژێر باری تاوانەکانی ڕابردوودا دەژی. ئەم کارەکتەرانە پیشانی دەدەن کە چۆن مێژووی لادانەکان و سەرکوتکردنیان، وەک تارماییەک بەسەر سەردەمەکەوەیە. هاتنی بێرنار گوی، لێکۆڵەرەوەی دادگای پشکنین، کە کارەکتەرێکی مێژوویی ڕاستەقینەیە، ئەم ترسە دەگەیەنێتە لووتکە. بێرنار نوێنەری دەسەڵاتێکە کە باوەڕی بە یەک ڕاستی هەیە و هەر جیاوازییەک بە تاوان دەزانێت. ئەو بەدوای بەڵگەدا ناگەڕێت، بەڵکو بەدوای دانپێداناندا دەگەڕێت، تەنانەت ئەگەر بە ئەشکەنجەش بێت.

یەکێک لە جوانترین لایەنەکانی ڕۆمانەکە، گەشەی کارەکتەری ئادسۆی مێلکە، کە گێڕەرەوەی چیرۆکەکەیە. ئەو لە سەرەتادا گەنجێکی سادە و باوەڕدارە کە بە سەرسامییەوە سەیری مامۆستاکەی، ویلیام، دەکات. بەڵام لەناو دێرەکەدا، ئەو ڕووبەڕووی دوو ئەزموونی گەورە دەبێتەوە کە جیهانبینییەکەی دەگۆڕن؛ ئەشق و ترس. یەکەمین ئەزموونی ئەشقی لەگەڵ کچێکی جووتیاری هەژاردا، کە تەنانەت ناوەکەشی نازانێت، هەستێکی مرۆیی و زەمینی پێدەبەخشێت کە لە دەرەوەی چوارچێوەی وشکی لاهوتدایە. ئەم ئەزموونە فێری دەکات کە جوانی و خۆشەویستی دەتوانن لە سادەترین و بێناونیشانترین شێوەدا بوونیان هەبێت. لە لایەکی دیکەوە، ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ تاوان، دەمارگیری، و ئاڵۆزییەکانی کتێبخانەکە، فێری گومان و پرسیارکردنی دەکات. لە ئاکامدا، ئادسۆ لە مامۆستاکەی فێر دەبێت کە جیهان هەمیشە بەپێی نەخشەیەکی لۆژیکی و ڕوون بەڕێوە ناچێت. ویلیام، سەرەڕای هەموو زیرەکییەکەی، دان بەوەدا دەنێت کە ئەو نەخشەی ئەو بەدوایدا دەگەڕا بۆ بەستنەوەی تاوانەکان، لە ڕاستییدا بوونی نەبووە؛ بەڵکو زنجیرەیەک ڕووداوی پەیوەندیدار و بێپەیوەندی بوون کە بەهۆی هۆکاری جیاوازەوە ڕوویانداوە. ئەم دانپێدانانە، کە ویلیام بە شکستی لێکۆڵەرەوەکە ناوی دەبات، پەیامێکی قووڵی پۆستمۆدێرنیستی تێدایە؛ مرۆڤ هەمیشە لە هەوڵی دۆزینەوەی مانایەکی گشتگیر و یەکپارچەدایە، بەڵام جیهان زۆرجار پەرشوبڵاو و بێ نەخشەیە. لێرەدا، دەگەینە ناونیشانە نهێنیئامێزەکەی ڕۆمانەکە؛ «ناوی گوڵەباخ». ئیکۆ خۆی ئاماژەی پێکردووە کە ئەم ناونیشانەی هەڵبژاردووە چونکە «گوڵ هێمایەکی ئەوەندە دەوڵەمەندە بە مانا کە چیتر هیچ مانایەکی دیاریکراوی نەماوە». ئەمە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە بیرۆکەی سەرەکیی نیشانەناسییەوە هەیە؛ نیشانەکان (وشەکان) ناتوانن بە تەواوی واقیع (ئەو شتەی ئاماژەی بۆ دەکەن) بگرنە خۆ. ناونیشانەکە هەروەها ئاماژەیە بۆ دێڕە شیعرێکی لاتینی لە سەدەی دوازدەهەمەوە کە لە کۆتایی ڕۆمانەکەدا هاتووە؛ «Stat rosa pristina nomine, nomina nuda tenemus» کە بە نزیکەیی واتە «گوڵی دوێنێ تەنها لە ناوەکەیدا ماوەتەوە، ئێمە تەنها ناوی ڕووتمان لەبەردەستدایە». ئەم دێڕە پوختەی تراژیدیا و پەیامی ڕۆمانەکەیە. کتێبخانە گەورەکە، کە کۆکراوەی زانستی سەردەمێک بوو، لە ئاگردا دەسووتێت و دەبێتە خۆڵەمێش. کتێبە ونبووەکەی ئەرستۆ بۆ هەمیشە لەناودەچێت. کچە جووتیارە جوانەکە کە ئادسۆ بۆ ساتێک عاشقی بوو، بێناو و نیشان ون دەبێت. ئەوەی لە هەموو ئەمانە بەجێما، تەنها یادەوەریی و ناوەکانن. گوڵەکە خۆی نامێنێت، بەڵام ناوی گوڵەباخ دەمێنێتەوە و دەتوانێت هەزاران وێنە و مانا لە زەینی ئێمەدا بخوڵقێنێت. ئەمە هێزی زمان و ئەدەبیاتە؛ توانای زیندووکردنەوەی ئەو شتانەی کە لە ڕووی فیزیکییەوە بوونیان نەماوە، تەنها لە ڕێگەی ناوەکانیانەوە.

کۆتایی ڕۆمانەکە، سەرەڕای تراژیدیای سووتانی کتێبخانەکە، بەتەواوی ڕەشبینانە نییە. ئادسۆ، لە تەمەنی پیریدا، کاتێک چیرۆکەکە دەگێڕێتەوە، باس لەوە دەکات کە چۆن ساڵانێک دواتر گەڕاوەتەوە بۆ وێرانەی دێرەکە و پارچە پەرشوبڵاوەکانی ئەو کتێبانەی کۆکردۆتەوە و کتێبخانەیەکی بچووکی لە پاشماوەکان دروستکردۆتەوە. ئەمەش هێمایەکی پڕ لە هیوایە؛ تەنانەت ئەگەر گەورەترین ناوەندەکانی زانستیش بڕووخێن، حەزی مرۆڤ بۆ زانین، پاراستنی یادەوەریی، و دووبارە بنیادنانەوەی فیکر هەرگیز کۆتایی نایەت. ناوی گوڵەباخ؛ وانەیەک نییە دەربارەی بێهودەیی گەڕان بەدوای ڕاستییدا، بەڵکو بانگەوازێکە بۆ قبووڵکردنی ئاڵۆزی، فرەیی، و ناتەواویی زانینی مرۆیی. ئیکۆ فێرمان دەکات کە بە چاوێکی ڕەخنەگرانەوە سەیری هەموو دەسەڵاتێک بکەین، گومان لە ڕاستییە ڕەهاکان بکەین، و لە جوانیی گەشتی گەڕان بەدوای مانادا چێژ وەربگرین، تەنانەت ئەگەر لە کۆتاییدا تەنها هەڵپێچراوێک لە ناوەکانمان بۆ بمێنێتەوە.