“پێشەكی”
شارستانییەت یەكێكە لەو چەمكانەی پەیوەستە بە گۆڕانكاری لە ژیانی ژیاری مرۆڤایەتییەوە، بە ڕەوڕەوەی پێشكەوتنی كۆمەڵگەی مرۆیی دادەنرێت. مرۆڤ لە ژیانی شارستانیدا هەم ئاگایی و وشیاری زیاد دەكات هەمیش كەرەستەكانی بەردەستی بە شێوەیەك پڕدەكاتەوە، كە قۆناغ بە قۆناغ جیاواز بێت لە ژیانی پێش خۆی. ڕەنگە شارستانییەت لە ڕووی تیۆرییەوە ئاماژە بێت بە لایەنی ماددی و مەعنەوی لە ئاستێكی بەرزی ژیانی مرۆیییدا. خۆ ئەگەر كولتوور پەیوەست بێت بە ژیانی سەرەتایی و گەڕانەوە بۆ داب و نەریت و بیروباوەڕ، ئەوا شارستانییەت بەرهەمی گەشەی شار و قۆناغی پێشكەوتن و ناسنامەی ژیانی كۆی كۆمەڵگەی مرۆڤایەتییە هەربۆیە جیاوازیەكی زەق لەنێوان كولتوور و شارستایەتدا بەدیدەكرێت، لەوەی كولتوور لە دۆخێكی داشكانی ئاسۆیی دایە و ڕاستە توانای مانەوە و بەرگری لەخۆكردنی هەیە بەڵام سیفەتی كشانی پێوە دیارە، لەكاتێكدا پرۆسەی گەشەكردنی شارستانییەت، لە هەڵكشانێكی ستوونی دایە و سیفەتی گەشەپێدان و بەردەوامی هەیە. چما شارستانییەت بەرهەمی كامڵبوونی كولتوورە.
1- چەمكی شارستانییەت:- لەڕووی زاراوەوە چەمكی شارستانییەت ڕەگێكی قووڵی مێژوویی هەیە و بڕوا وایە بنەچەی وشەكە لاتینی بێت و لە وشەی (Civilities)، كە بەواتایەكی نزیك لە “شار” هاتووە. یان (Civies)، “دانیشوانی شار” دەگەیەنێت. یاخود (Civilis)، كە بەواتای مەدەنی(سڤیل) یان ئەوەی كە پەیوەندی بە دانیشوانی شارەوە هەیە. هەرچی وشەی (Cities) ئەمەش بەو هاووڵاتییە ڕۆمانییانە وتراوە، كە خاوەن پلەیەكی باڵابوون بەوە لە هاووڵاتی ئاسایی پلە نزم خۆیان جودا دەكردەوە. (محمد نصر صبحي، 1994، ص33). هەروەها شارستانییەت لە زمانی ئینگلیزیدا بە (Civilization) هاتووە. ڕەنگە وشەكە لێكدراوی هەردوو وشەی (Civitas) بە واتای شار و (Civilis)، بە واتای شارنشین بێت. لە زمانی فەڕەنسیشدا (Civilisation) پێوتراوە. لە بنەچەی وشەی (Civilis)ەوە وەرگیراوە. (دران بن لحسن، 2021، ص161). ئەمە لەكاتێكدا لە زمانی كوردی و لە فەرهەنگی هەنبانە بۆرینەدا وشەكە بە (شارستانێتی) هاتووە بەوتایەكی نزیك لە (ژیانی شارستانی) یاخود (ژیار). (هەژار موكریانی، 1369، ل463). لە زمانی عەرەبیدا لەبەرامبەر وشەی شارستانییەتدا وشەی (حضارة) بەكاربراوە كە لەوشەی (خضر)ەوە هاتووە. لە تەواوی فەرهەنگە عەرەبییەكاندا بەواتای (إقامة في الحضر) نیشتەجێبوون لە ئاوەدانیدا وێناكراوە. هەروەها بۆ بەراوردیش بەكارهاتووە لە نێوان شارنشین (حضري) و كۆچەری و دەشتەكی(البداوة). بۆ جیاكردنەوەی كەسی شارنشینی لە دەشتەكی. (بن حدو سعاد، قیطوان نعیمة، 2012، ص99). ئەگەرچی لەبەرامبەر وشەی شارستانییەتدا هەریەك لەوشەكانی (شارنشینی-الحضریة-(Urbanisme) و (بهشاریبوون (تمدن)، (Urbanization) و (شارستانی-حضري-(Urban)، كە هەریەك لەو چەمكانە نمایندەی جۆرێك لە ژیانی شاری دەكەن. بەڵام بەگشتی چەمكی شارستانییەت هێمایه بۆ ژیانی شاری و دژ به دهشتهكیبوون و ژیانی كێویانهیه و قۆناغێكی باڵایه له قۆناغهكانی پهرهسهندنی ژیاری مرۆیی. (كازم ئەحمەد سەدرەدین، 2025، ل36).
هەروەها فەرهەنگی ئۆکسفۆرد پێنج زاراوەی پەیوەندیدار دەخاتەڕوو، كە پەیوەندییان بە شارستانییەتەوە هەیە: (یەکەم، شار وەك:- پایتەخت یان پارێزگا یاخود شارۆچکە. دووەم، ئەو هاووڵاتییەی نیشتەجێیە، دانیشتووی شارە یان وڵاتێك. سێیەم، ئەدەب و ڕەوشت، واتە ڕێزگرتن و خۆش گوفتاری و میهرەبانی و شارستانیبوون. چوارەم، شارستانییەت، کە خاوەنی دوو واتایە: یەکەمیان: گەشەپیدان، وشیاری، ڕوناكبیری، گەشەكردن..هتد. دووەمیان: كولتوور وەك:- ئاداب و نەریت. پێنجەم، لە کرداری (شارستانیبوون) وەرگیراوە کە بە واتای ڕووناكبیری و وشیاری و بیناكردن. لەلایەك، لەلایەكی دیكە واتە فراوانكردنی ئاستی تێگەیشتن و بەرزكردنەوەی ئاستی كولتووری و ئاوەدانی. (Urdang, 1992, p:62). وەلێ شیکارییەکی زمانەوانی بۆ دەستەواژەی (شارستانییەت) وامان لێدەکات بڵێین ئەم مانا جیاوازانە لە دەوری هەندێک چەمکی بنەڕەتیدا دەسوڕێنەوە؛ (وەک شار، شوێنی نیشتەجێبوون، ڕێزگرتن، کولتوور و پێشکەوتنی ژیانی مرۆڤ، هەروەها بوونی کۆمەڵێک کەس کە هاوبەشن لە بەدەستهێنانی ئەو جۆرە تایبەتمەندیانە بۆ گەیشتن بە قۆناغێکی باڵاتر لە گەشەکردن بەپێی سیستەمی کۆمەڵایەتی یان داب و نەریتی. ئەم مانا بۆماوەییانەی دەستەواژەی “شارستانییەت” دواتر پەیوەست بوون بە مانای دیکەوە. لە سەدەی هەژدەهەمەوە واتاکانی زاراوەی (شارستانییەت) فراوانتر بووە و مانای هەمەچەشن و فراوانی لەخۆگرتووە. (Weiner. P,1973, p:613.)
2- تووخمەكانی شارستانییەت:- كاتێك كولتووری گشتی سەرەتایی دەگاتە ئاستێك فكری كشتوكاڵكردن بەرهەم دێت. بەڵام ئەوەی مرۆڤ ناچاردەكات بیر لە دروستكردنی شار(مدینة-City) بكاتەوە. ئەمەش وا لە مرۆڤ دەكات شارستانییەت بوونیاد بنێت. هەربۆیە شارستانییەت بە سیستەمێكی كۆمەڵایەتی دادەنرێت، كە بەوهۆیەوە بوار بۆ داهێنانی كولتووری دەڕەخسێت و ڕێچكەی خۆی دەگرێتەبەر. دەتوانین لە شارستانییەتدا چوار ڕەگەز و تووخمی سەرەكی دەست نیشان بكەین كە بریتییەلە: (پلانی ئابوری، ڕێكخراوی سیاسی، نەریتە ئاكارییەكان(بنەما ئەخلاقیەكان)، هەوڵدان بۆ پەرەپێدانی مەعریفە و هونەر). (ویل دورانت، 2011، ل14-16). دەستەواژەی شارستانییەتیش زیاتر بە دەستەواژەی كولتووری گشتی كۆمەڵگەی سەردەمی دروستبوونی گروپ و چینەكان و شار و دەوڵەت پێناسە دەكرێت. (عەبدوڵڵا ئۆجالان، 2009، ل22) ئەم پێناسەیە مێژووی پەیدابوونی شارستانییەت دەگەڕێنێتەوە بۆ دروستبوونی شار و چینە كۆمەڵایەتییەكانی شارەكان. هەروەها شارستانییەت لە هەلومەرجێكدا و لەو شوێنەدا گەشە دەكات، كە گێژاوی پشێوی و نائارامی و ترس كۆتایی هاتبێت و ئاسایش بەرقەراربێت. چونكە لەكاتی ئاشتی و ئارامیدا زیتەڵەیی مرۆڤ و پێویستی بە داهێنان چالاك دەبێت باشتر خۆی بەرەو ڕێگەی بەدەستهێنانی زانست و مەعریفە ئاڕاستە دەكات بۆ تێگەیشتن لە ژیان و بەدیهێنانی خۆشگوزەرانی. (غماري أمال، عمرون فتحیة، 2013، ص4). هەندێكی تر پێیان وایە شارستانییەت گوزارشتە لە زانست و ئەدەب و هونەرە جوانەكان و پیشە دەستییە سەرەتاییەكان و داهێنانەكانی قۆناغی ژیانی مەدەنی و كۆمەڵایەتی و سیاسی و…هتد. بەڵام ڕاستیەكە ئەوەیە هەموو ئەم شتانە شارستانییەت نیین بەڵكو ڕەنگدانەوە و دەركەوتەی بەرهەمی شارستانییەتن و سەرچاوەی شارستانییەت نیین، بەڵكو لق و پۆپی بەرهەمی شارستانییەتن. (زدون صوریة، 2012، ص10).
3- پێناسەی شارستانییەت:– بەمەش دەتوانین پێناسەی چهمكی شارستانیهت بەوە بكەین، باڵاترین گروپی كهلتوریانهی خهڵك و بهرزترین ئاستی شوناسی كهلتوری گهلانه. مرۆڤهكان له بوونهوهرهكانی تر جیادهكاتهوه. ههر شارستانیهتێك بههۆی كرۆك و سهقامگیری خۆیهوه پێناسهدهكرێت به (بههاكان، پێوانه و نهریتهكان، دام و دهزگاكان شێوازی بیركردنهوه). (ساموێل هانتیگتۆن، 2005، لا60). ئەمە جگەلەوەی شارستانییەت لایەنێكی ئەخلاقی و مەعنەوی هەیە كە كولتوور نوێنەرایەتی دەكات و پەیوەندی بە بەها جێگیر و بنەما دامەزراوەییەكانەوەیە هەیە، كە شارستانییەتی لەسەر بوونیاد نراوە. هەروەها لایەنێكی ماددی هەیە كە شار نوێنەرایەتی دەكات و پەیوەندی بە گەڕان بەدوای ژیانێكی خۆشگوزەران و ڕاقیانەی ماددییانەی شارستانییەتەوە هەیە. (ولداي تبینة إبتسام، 2012، ص16). نەك هەر ئەوە بەڵكو بریتیەلە سەرجەمی ئەو پێشكەوتنە ماددیی و مەعنەویی و عەقڵیانەی، كە بەهەوڵ و ماندوبوونی مرۆڤ بەدەستهاتووە و بووەتەهۆی بەرەوپێشچوونی كۆمەڵگە لە سەرجەم بوارەكاندا. بەمەش ئەو كۆمەڵگەیە بەرەو ئاستێكی زۆر بەرزتر و باڵاتر دەڕوات لەوەی كە تیایەتی و دەبێتە كۆمەڵگەیەكی شارستانی و پێشكەوتوو. (زریان حاجی، 2012، ل231). هەروەها لە تێڕوانینی (مالك بن نەبی)دا پێكهاتە و ڕەگەزەكانی شارستانییەت بریتین لە: (مرۆڤ، خاك، كات). هەروەها ئاماژە بۆ چوار بوونیاد و پایە دەكات، كە شارستانییەت تێیدا كامڵ دەبێت ئەوانیش: (ئاڕاستەی ئاكاری، ئاراستەی ئێستاتیكی، ئاڕاستەی لۆژیكی و پراكتیكی، ئاڕاستەی تەكنیككاری و پیشەسازی)یە. (محمد رؤوف، 2005، ل45).
4- هۆكارەكانی دروستبوونی شارستانییەت:- توێژەران لەمەڕ دروستبوونی شارستانییەت دید و ڕوانگەی جیاواز دەخەنەڕوو، هەروەك چۆن هەیە (نۆ) هۆكار دادەنێت بۆ دروستبوونی شارستانییەت كە ئەمانەن: (ئاسایش و ئارامی، لە خۆبایی بوون و یەكێتی نەتەوەیی، بناغەی گشتگیر و بە كۆمەڵبوون، هاوكاری و بە دەمەوە چوونی یەكتر، ڕەوشت و ئاكار، خۆڕاگری و لەسەرخۆیی و بەردەوامی، پاراستنی یەكبوون و یەك هەڵوێستی و نەبوونی جیاخوازی، ئایین و بیروباوەڕ، ڕێژەی ئاسوودەیی و خۆشگوزەرانی). (حوسێن جەوادی، 2011، ل83). هەرچی بێت شارستانییەت پرۆسەیەكی كردارییە و بەرهەمی تێكۆشانی مرۆڤایەتییە و جێهێشتنی ژیانی سەرەتاییە و هێمایە بۆ ژیانی شاری و بەندە بە پێشكەوتنی ڕەوڕەوەی مرۆڤایەتی و هەوڵدان بۆ شكۆمەندی و خۆشگوزەرانی.
سەرچاوەكان؛
- بن حدو سعاد، قیطوان نعیمة، الإستشراق و أثرە في الحضارة العربیة الإسلامیة، رسالة ماجستیر، قسم اللغة و الآدب العربي، كلیة الآداب و اللغات، جامعة تلمسان، 2012
- حوسێن جەوادی، مرۆڤ بۆ شارستانییەت یان شارستانییەت بۆ مرۆڤ، وەرگێڕانی: عومەر قادری، چاپخانەی ڕۆشنبیری هەولێر، چاپی یەكەم، هەولێر، 2011
- دران بن لحسن، مفهوم الحضارة دراسة تحلیلیة مقارنة عابرة للثقافات، مجلة انثروبولوجیا، مجلد7، عدد2، 2021
- زدون صوریة، البعد الانساني في حضارة العربیة الاسلامیة، رسالة ماجستیر، قسم اللغة والآدب العربي، كلیة الآداب واللغات، جامعة تلمسان، 2012
- زریان حاجی، ڕەنگدانەوەی شارستانییەتی یۆنانی لەناو شارستانییەتی ئیسلامدا لە سەردەمی عەباسیی یەكەمدا 132-232ك، 749-847ز، چاپخانەی شڤان، لەبڵاوكراوەكانی پەیمانگای جیهانیی فیكری ئیسلامیی و سەنتەری زەهاوی بۆ لێكۆڵینەوەی فیكریی، چاپی یەكەم، سلێمانی، 2012
- ساموێل هانتیگتۆن، بهیهكدا كێشانی شارستانێتییهكان، و: ئاوات ئهحمهد، چاپی یهكهم، پرۆژەی یانهی قهڵهم، سلێمانی، 2005
- عەبدوڵڵا ئۆجالان، مانیفستۆی شارستانێتی دیموكراتیك پەرتوكی پێنجەم، دۆزی كورد و ڕێگەچارەی نەتەوەی دیموكرات، وەرگێڕانی: لوقمان عەبدوڵڵا، چاپی سێیەم، 2009
- غماري أمال، عمرون فتحیة، البعد الحضاري في فكر ابن خلدون، رسالة ماجستیر، قسم اللغة والآدب العربي، كلیة الآداب و اللغات، جامعة تلمسان، 2013
- كازم ئەحمەد سەدرەدین، بنەما تیۆرییەكانی جوگرافیای شار، چاپخانەی هێڤی، چاپی یەكەم، هەولێر، 2025
- محمد رؤوف، ڕۆڵی فكرة) لە بوونیادنانی شارستانییەتدا لە دیدی مالیكی كوڕی نبی دا، گۆڤاری ڕووناكبیر، ژمارە12، ئایاری 2005
- محمد نصر صبحي، الحضارة-الثقافة-المدینة، دراسة لسیرة المصطلح ودلالة المفهوم، المعهد العالمي للفكر الاسلامي، ط2، 1994
- هەژار موكریانی، هەنبانە بۆرینە، فرهنگ كردی-فارسی، انشار سروش، چاپ اول، تهران، 1369
- ولداي تبینة إبتسام، البعث الحضاري عتد مالك بن نبي، رسالة ماجستیر، قسم الحضارة العربیة الاسلامیة، كلیة اداب و علوم إنسانیة، جامعة أبو بكر بلقاید تلمسان، 2012
- ویل دورانت، مێژووی شارستانییەت خۆرهەڵات لانكەی شارستانییەت، وەرگێڕانی: عەبدڵڵای ڕەسولی، بەرگی یەكەم، چاپخانەی چوارچرا، چاپی یەكەم، سلێمانی، 2011
- Urdang, L. The Oxford Thesaurus. New York: Oxford University Press. 1992
- p, Dictionary of the History of Ideas. New York: Charles Scribers sons Publishers, 1973
