بەدرێژایى ماوەى سەد ساڵى دەوڵەتى ئێراق، جگەلە سەردەمى بەعس، زۆرینەى نوێنەرانى کەرکوک لە پارلەمانى ئێراق لە نەتەوەى کورد بوون. لەئێستادا کەرکوک و ئێراق بەرەو خولى شەشەمى پارلەمانى ئێراق دەچن و چاوەڕوان دەکرێت کورد لانیکەم نیوەى کورسیەکانى شارەکە بەدەست بهێنێت.
لە سەردەمی پاشایەتیدا واتە لە ساڵانى (1921 – 1958)، شازدەجار هەڵبژاردن بۆ ئەنجومەنی نوێنەران ئەنجامدرا کە وەزارەتى ناوخۆ سەرپەرشتى دەکرد. لەم قۆناغەدا كەركوك (101) نوێنەری چووەتە ئەنجومەنی نوێنەران, لەو ژمارەیە (62)یان كورد بوون، توركمان (33) نوێنەریان هەبووە, عەرەب (چوار) نوێنەر و ئاشورییەكانیش (دوو) نوێنەریان هەبووە.
یەکەمین خولى ئەنجومەنی نوێنەران لە (16ی تەمووزی 1925) دەستی بەكارەكانی كرد. لەم خولەدا پارلەمان (47) کۆبونەوەى ئەنجامدا، لە (88) ئەندام پێکهاتبوو، کورد (15) ئەندامى هەبوو. لیوای كەركوك چوار ئەندامى هەبوو کە سیانیان كورد بوون و ئەویتر تورکمان بوو. لە خولەکانى دووەم و سێیەم و چوارەمیشدا بە هەمانشێوە بووە.
لە خولى پێنجەمدا بەهۆى زیادبوونى ژمارەى دانیشتوانەوە، کەرکوک بووە خاوەنى پێنج نوێنەر کە سێ کورد و تورکمانێک و عەرەبێک بوو. ئەمە بۆ یەکەمجار بوو عەرەبێک وەکو نوێنەرى کەرکوک بگاتە پارلەمانى ئێراق. لە خولى شەشەمى پارلەماندا ژمارەی ئەندامانی پارلەمان بۆ (108) ئەندام زیادی كرد, کە هەژدەیان كورد بوون, کەرکوک شەش نوێنەرى لەم خولەى پارلەمان هەبوو کە پێنج كورد و یەك عەرەب بوو.
لە خولى حەوتەم و هەشتەمدا، کەرکوک شەش نوێنەرى هەبووە: چوار کورد و عەرەبێک و تورکمانێک. لە خولەکانى نۆهەم و دەیەمدا، بە هەمانشێوە کەرکوک شەش نوێنەرى هەبووە، بەڵام پێنجیان کورد بوون و تورکمانیش نوێنەرێکى هەبووە.
لە خولى یازدەهەمەوە ژمارەى نوێنەرانى کەرکوک بووەتە هەشت نوێنەر. لە خولى (11 و 12)دا کورد شەش کورسى و عەرەب و تورکمانیش هەریەکە و کورسیەکیان هەبووە. لە خولى (13)دا کورد چوار نوێنەر و تورکمان سێ نوێنەر و عەرەب نوێنەرێکى هەبووە. لە خولى چواردەهەمدا کورد و تورکمان هەریەکە و چوار نوێنەریان هەبووە.
دوا خول كە خولی هەڵبژاردنی شازدەیەمە, ئەنجوومەنەكە پێكهاتبوو لە (148) ئەندام و لەنێویاندا (24) ئەندامیان كوردبوو, نۆ نوێنەری كەركوك گەیشتنە پارلەمان كە پێكهاتبوون لە چوار كورد و چوار توركمان و یەك كلدان, لە خولی هەڵبژاردنی پێشووشدا بەهەمان شێوە بووە و عەرەب هیچ نوێنەرێکی نەبووە.
“کۆمارێک بەبێ پارلەمان”
لە (14/تەموز/1958) کۆتایى بە سەردەمى پادشایەتى هێنرا و جاڕى کۆمارى درا. بەڵام لە ماوەى ساڵانى (1958 – 1980) هەڵبژاردنى پارلەمان ئەنجام نەدرا و بەم قۆناغە دەوترێ ژیانی سیاسی بەبێ پەرلەمان، هەرچەندە لە دەستووری ساڵی (1970)دا گەڕانەوە بۆ ژیانی دیموكراسی لەڕێگەی هەڵبژاردنی (ئەنجومەنی نیشتمانی) هاتبوو، بەڵام نەچووە بواری جێبەجێكردنەوە.
لەماوەى ساڵانى (1979 – 2003) کە سەدام حسێن سەرۆکایەتى ئێراقى دەکرد، لە ساڵەکانى (1980، 1984، 1989، 1996، 2000) پێنج جار هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەران ئەنجامدرا، ژمارەی ئەندامانی (ئەنجومەنی نیشتمانی) بە (250) ئەندام دیاریکرابوو, عیزەت دووری سەرۆكایەتی دەستەی باڵای سەرپەرشتیكردنی هەڵبژاردنەكانی دەكرد. لەبەرئەوەى پارلەمان هیچ رۆڵێکى لە ژیانى سیاسیدا نەبوو، حیزبى بەعسیش تاقە حیزب بوو لە ئێراقدا، بۆیە لەلایەن کۆمەڵگەى نێودەوڵەتییەوە هیچ بایەخێک بەم هەڵبژاردنانەدا نەدراوە.
“بیست ساڵ و پێنج هەڵبژاردن”
لەدواى روخانى رژێمى بەعس لە ساڵى (2003) تائێستا پێنج خولى هەڵبژاردنى پارلەمانى ئێراق ئەنجامدراوە. هەڵبژاردنەکان لەلایەن کۆمیسیۆنى باڵاى سەربەخۆى هەڵبژاردنەکانەوە سەرپەرشتى دەکرێت.
لە یەکەم خولى هەڵبژاردندا کە لە ساڵى (2005) ئەنجامدرا، ژمارەى کورسیەکانى پارلەمانى ئێراق (275) کورسى بوو، نۆ کورسى بۆ کەرکوک تەرخانکرابوو، کورد پێنج کورسى بەدەستهێنا، چوار کورسیەکەى دیکەش بۆ عەرەب و تورکمان و مەسیحى بوو.
لە دووەم خولى هەڵبژاردندا لە ساڵى (2010) ژمارەى کورسیەکانى پارلەمانى ئێراق بۆ (325) کورسى و پشکى کەرکوک بۆ (12) کورسى زیادکرا لەگەڵ کورسیەکى کۆتا بۆ مەسیحیەکان، لەم هەڵبژاردنەدا کورد شەش کورسى و عەرەب چوار کوسى و تورکمان دوو کورسى بەدەستهێنا.
لە خولى سێیەمى هەڵبژاردندا لە ساڵى (2014) ژمارەى کورسیەکانى پارلەمان بۆ (328) کورسى زیادکرا و پشکى کەرکوکیش وەکو خۆى مایەوە. لەم هەڵبژاردنەدا کورد نۆ کورسى بەدەستهێنا و ئەوەش بەرزترین ژمارەى کورسیەکانى کورد بوو.
لە خولى چوارەم و پێنجەمى هەڵبژاردنى پارلەمانى ئێراق کە لە (2018) و (2021) بەرێوەچوون، کورد لە کۆى (12) کورسى پشکى کەرکوک، توانى شەش کورسى بەدەست بهێنێت.
بڕیاروایە لە رۆژى (11/11/2025) خولى شەشەمى هەڵبژاردنى پارلەمانى ئێراق بەڕێوەبچێت، لە کەرکوکیش بۆ بەدەستهێنانى (12) کورسى پشکى شارەکە، ململانێیەکى توند لەنێوان کورد و عەرەب و تورکماندا هەیە.
