ئەبراهام هارۆڵد ماسلۆ (١٩٠٨-١٩٧٠) دەروونناسێکی ئەمریکی بوو کە وەک یەکێک لە دامەزرێنەرانی سەرەکی دەروونناسی مرۆڤدۆستی ناسرابوو. ماسلۆ لە شاری بروکلینی ویلایەتی نیویۆرک لە دایک و باوکێکی کۆچبەری جووی ڕووسی لەدایک بووە، لە ساڵانی سەرەتای ژیانیدا تووشی دابڕانی کۆمەڵایەتی و کێشەی خێزانیی بووە، ئەمەش کاریگەری لەسەر ئارەزووی پاڵنەرەکانی مرۆڤ و بەدواداچوونی خۆشگوزەرانی هەبووە. دکتۆرای بەدەستهێناوە لە دەروونناسی لە زانکۆی ویسکۆنسێن لە ساڵی ١٩٣٤، لەوێ لە ژێر دەستی هاری هارلۆ خوێندوویەتی. دواتر ماسلۆ پۆستی ئەکادیمی لە کۆلێژی بروکلن و زانکۆی براندیس وەرگرتووە. لەوێدا کاریگەرترین کاری تیۆری خۆی لە ساڵی 1943 تیۆری خۆی پێشکەشکرد کە بە “پلەبەندی پێداویستی مرۆڤ” ناسراوە. ئەم تیۆرییە لە زۆر شوێن بە تیۆرییەکی گرنگ و ئامانجدار وەسفکراوە. ماسلۆ باوەڕی هەبوو کە ڕەفتاری مرۆڤ بە شێوەیەکی نزیک پەیوەندیدارە بە پێویستییەکانی و ئەو پێویستییانە بە پلە و ئاست ڕێکدەخرێن.
بەپێی ئەم تیۆرییە؛ پێویستییەکانی مرۆڤ بە پێنج جۆرە و بە پلەی ئاستی گرنگی و ئەولەویەت ڕێکخراون. هەر کاتێک یەک ئاست دابین بکرێت، مرۆڤ دەچێتە پێویستییەکانی ئاستی داهاتوو. زۆرجار پلەبەندی پێداویستییەکانی ماسلۆ لە شێوەی هەرەمێکدا وێنا دەکرێت کە بنەڕەتیترین پێداویستییەکان لە خوارەوە و پێویستی بە خۆڕاستکردنەوە و تێپەڕاندن لە سەرەوە دادەنرێت. بە واتایەکی تر، جەوهەری تیۆرییەکە ئەوەیە کە تاکەکان دەبێت سەرەتاییترین پێداویستییەکانییان بۆ دابین بکرێن پێش ئەوەی پاڵنەریان هەبێت بۆ گەیشتن بە پێداویستییە ئاست بەرزەکان. بنچینەییترین چوار چینی هەرەمەکە ئەوە لەخۆدەگرێت کە ماسلۆ ناوی لێنابوو “پێداویستییەکانی کەمیی” یان “پێویستیكە”D كە بریتییە لە ڕێزگرتن، هاوڕێیەتی و خۆشەویستی، ئاسایش و پێداویستییە جەستەییەکان. ئەگەر ئەم پێداویستییە کەموکوڕییانە بەدەر لە بنەڕەتیترین پێویستی (فیزیۆلۆژی) دابین نەکرێن، لەوانەیە ئاماژەیەکی فیزیکی نەبێت، بەڵام تاک هەست بە دڵەڕاوکێ و گرژی دەکات. تیۆری ماسلۆ پێشنیاری ئەوە دەکات کە بنەڕەتیترین ئاستی پێداویستییەکان دەبێت دابین بکرێت پێش ئەوەی تاکەکەس بە تووندی ئارەزووی پێداویستییە ئاست لاوەکی یان بەرزتر بکات. هەروەها ماسلۆ زاراوەی “متامۆتیڤاسیۆن”ی داهێنا بۆ وەسفکردنی پاڵنەرێک بۆ ئەو کەسانەی کە لە بازنەی پێداویستییە سەرەتاییەکان تێدەپەڕن و هەوڵدەدەن بۆ باشتربوونی بەردەوام.
مێشکی مرۆڤ سیستەمێکی ئاڵۆزە و پرۆسەی هاوتەریبی هەیە کە لە یەک کاتدا بەڕێوەدەچێت. بەم شێوەیە چەندین پاڵنەری جیاواز لە ئاستە جیاوازەکانی پلەبەندی ماسلۆوە دەتوانن لە یەک کاتدا ڕوو بدەن. ماسلۆ بە ڕوونی باسی ئەم ئاستانە و ڕەزامەندییانە کردووە بە زاراوەگەلێکی وەک “ڕێژەیی”، “گشتی” بە پلەی یەکەم لەبری ئەوەی بڵێت تاک لە هەر کاتێکی دیاریکراودا سەرنجی لەسەر پێویستییەکی دیاریکراو دەبێت. ماسلۆو ڕایگەیاند “کە پێویستییەکی دیاریکراو زاڵە بەسەر زیندەوەری مرۆڤدا”. بەم شێوەیە ماسلۆ دانی بەو ئەگەرەدانا کە ئاستە جیاوازەکانی پاڵنەر لە هەر کاتێکدا لە مێشکی مرۆڤدا ڕوو بدەن، بەڵام سەرنجی خستە سەر دەستنیشانکردنی جۆرە بنەڕەتییەکانی پاڵنەر و ئەو ڕێزبەندییەی کە مەیلیان دەبێت بۆ جێبەجێکردن.
“گریمانەکان لە تیۆری پلەبەندی پێداویستییەکان”
گریمانەکانی ماسلۆ لە تیۆری پلەبەندی پێداویستییەکان بریتین لە:-
مرۆڤ بوونەوەرێکی ویستخوازە، خواستەکانی بەردەوام گەشە دەکەن تەنانەت کاتێک هەندێک خواست تێر دەبن. پێداویستییەکانی مرۆڤ سرووشتێکی جۆراوجۆر و هەمەچەشنیان هەیە. دەتوانرێت لە پلەبەندییەکی گرنگیدا ڕێکبخرێن کە لە پلەیەکی خوارەوە بۆ پلەیەکی بەرزتر لە پێداویستییەکان بەرەوپێش دەچێت. هەر کە پێداویستییەکان لە ئاستێکی نزمتردا جێبەجێکرا، ئەوانەی لە ئاستی داهاتوودان سەرهەڵدەدەن و داوای ڕەزامەندی دەکەن. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە نان (خۆراک) پێویستە و پێویستییەکی سەرەتایی هەموو تاکێکە. بە بڕوای ماسلۆو “مرۆڤ بەتەنها بە نان دەژی لە کاتێکدا هیچ نییە”، بەڵام هەست بە پێداویستییەکانی دیکە دەکات کاتێک پێداویستییە فیزیۆلۆژییەکانی جێبەجێ دەکرێن. بەکورتی نان گرنگە، بەڵام مرۆڤ تەنها بە نان ناژی. پێویستییەکانی تریش هەن “ئاسایش/سەلامەتی، کۆمەڵایەتی، ڕێزگرتن و خۆبەدیهێنان” کە کاریگەرییان لەسەر هەڵسوکەوتی هەیە بۆ کارکردن. ئەمە تایبەتمەندی بنەڕەتی پلەبەندی پێویستییەکانی ماسلۆیە. گرنگیدان بە هەموو پێداویستییەکانی مرۆڤ زۆر پێویستە بۆ پاڵنەربوونیان. نان دەتوانێت وەک هۆکاری پاڵنەر کار بکات، هەروەها بەکارهێنانی وەک پاڵنەرێک کۆتایی دێت لێرەدا، پاڵنەرەکانی تر (بۆ نموونە ئاسایشی کار، پێگەی کۆمەڵایەتی و هتد) دەناسێنرێن كە پێشنیاری کرد، پێویستە گرنگی بە هەموو ئەو جۆرە پێداویستیانە بدرێت، چونکە گرنگیدان بە پێداویستییە فیزیۆلۆژییەکان بە تەنیا بەس نییە بۆ پاڵنانی مرۆڤ.
“هەرەمی پێداویستییەکانی مرۆڤی ماسلۆ لە خوارەوە بۆ سەرەوە ڕوون دەکرێتەوە”
1. پێداویستییە فیزیۆلۆژییەکان:- پێداویستییە فیزیۆلۆژییەکان پێداویستییە سەرەتاییەکانن بۆ بەردەوامبوونی ژیانی مرۆڤ. ئەمانە:-
پێداویستییەکان بریتین لە:- خواردن، شوێنی نیشتەجێبوون، جل و بەرگ، پشوودان، هەوا، ئاو، خەوتن و ڕەزامەندی سێکسی. ئەم پێداویستییە سەرەتاییانەی مرۆڤ (کە پێیان دەوترێت پێداویستییە بایۆلۆژییەکان) لە نزمترین ئاستدان لە پلەبەندی پێداویستییەکان بەو پێیەی ئەولەویەتیان هەیە بەسەر هەموو پێداویستییەکانی تردا. ئەم پێداویستیانە ناتوانرێت بۆ ماوەیەکی زۆر دوابخرێن، مەگەر تا ئەو کاتەی ئەم پێداویستییە فیزیۆلۆژییە سەرەتاییانە تا ڕادەی پێویست تێر نەکرێن، پێداویستییەکانی دیکە پاڵنەر نابن بۆ مرۆڤ. بۆ نموونە مرۆڤی برسی تەنها لە دۆخێکدا نییە کە بیر لە هیچ شتێکی تر بکاتەوە جگە لە برسێتی یان خواردنەکەی. بە بڕوای ماسلۆ، مرۆڤ بە تەنیا بە نان دەژی، کاتێک نان نییە. بەڕێوەبەرایەتی هەوڵدەدات لە ڕێگەی کرێی دادپەروەرانە ئەم جۆرە پێداویستییە فیزیۆلۆژیانە دابین بکات.
2. پێداویستییەکانی ئاسایش/سەلامەتی:- ئەمانە ئەو پێداویستییانەن کە پەیوەندییان بە ترسی دەروونی لەدەستدانی کارەوە هەیە. موڵک و ماڵ، کارەساتی سرووشتی یان مەترسییەکان و…هتد. مرۆڤێك دەیەوێت پارێزگاری لەم جۆرە ترسانە بکات. ئەو سەلامەتی یان ئاسایشی گونجاوی پێ باشترە لەم ڕووەوە، واتە پاراستن لە مەترسی جەستەیی، ئاسایشی کار، خانەنشینی بۆ پیری، داپۆشینی بیمە بۆ تەمەن. بۆیە پێداویستییە سەلامەتییەکان دوای دابینکردنی پێداویستییە فیزیۆلۆژییەکان دێن. ئەم جۆرە پێداویستییە فیزیۆلۆژیانە توانای پاڵنەرەکانیان لەدەست دەدەن کاتێک تێر دەبن. لە ئەنجامدا پێویستی سەلامەتی جێگەیان دەگرێتەوە و دەست دەکەن بە دەرکەوتنی خۆیان و زاڵبوون بەسەر ڕەفتاری مرۆڤەکاندا.
3. پێداویستییە کۆمەڵایەتییەکان:- مرۆڤ بە حەق وەک ئاژەڵێکی کۆمەڵایەتی مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت. ئارەزووی مانەوەی هەیە لە گرووپدا. هەست دەکات دەبێت سەر بە گرووپێک یان گرووپێکی تر بێت و ئەندامی گرووپەکە بە خۆشەویستی و سۆزەوە قبوڵ بکات. هەموو کەسێک ئارەزووی ئەوە دەکات کە سەر بەو جۆرە گرووپانە بێت. ئەمەش وەک پێویستی کۆمەڵایەتی سەرەتایی تاکێک مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت. هەروەها هەست دەکات کە پێویستە لەلایەن ئەندامەکانی دیکەوە خۆشەویست بێت. پێویستی بە هاوڕێ و کارلێککردنە لەگەڵ هاوڕێ و کەسانی باڵای گرووپەکە وەک هاوکارمەندەکانی یان کەسانی سەرووتر. پێداویستییە کۆمەڵایەتییەکان لە پلەبەندی پێداویستییەکان پلەی سێیەمیان داگیرکردووە.
4. پێداویستییەکانی ڕێزگرتن:- ئەم پۆلە لە پێداویستییەکان بریتین لە پێویستی ڕێزگرتن لەلایەن کەسانی دیکەوە، پێویسته لەلایەن کەسانی ترەوە ڕێزت بگیرێت. کاتێک پێداویستییەکانی پێشوو تێر دەبن، مرۆڤ هەست دەکات هەم لەلایەن خۆیەوە و هەم لەلایەن کەسانی دیکەشەوە ڕێزی لێدەگیرێت. بەم شێوەیە پێویستییەکانی ڕێزگرتن لە سرووشتدا دوو قاتە. پێویستییەکانی خۆبەگەورەزانین بریتین لەوانەی بۆ متمانە بەخۆبوون، ڕێزگرتن لەخۆ، لێهاتوویی و … . کۆمەڵەی دووەمی پێویستییەکانی ڕێزگرتن ئەوانەن کە پەیوەندییان بە پێگە و ناوبانگ و ناسینەوە و قەدرزانینی مرۆڤەوە هەیە لەلایەن کەسانی دیکەوە. ئەمە جۆرێکە لە ئیگۆی کەسی کە پێویستی بە تێرکردن هەیە. ڕێکخراو دەتوانێت ئەم پێویستییە (ئیگۆ) تێر بکات بە دانپێدانان بە کاری باشی کارمەندان. پێداویستییەکانی ڕێزگرتن تایبەتمەندییە پاڵنەرەکان وەرناگرن مەگەر پێداویستییەکانی پێشوو تێر نەکرێن.
5. خۆبەدیهێنان پێداویستییەکان:- ئەمە بەرزترینە لە نێوان پێداویستییەکان، لە پلەبەندی پێداویستییەکان کە بانگەشەیان بۆ دەکرێت لەلایەن ماسلۆوە. خۆ واقیعکردن بریتییە لە ئارەزووی بوون بەو شتەی کە مرۆڤ توانای ئەوەی هەیە ببێت. پێویستییەکی گەشەسەندنە. کرێکارێک دەبێت بە شێوەیەکی کارا کار بکات ئەگەر بیەوێت لە کۆتاییدا دڵخۆش بێت. لێرەدا مرۆڤ هەست دەکات کە پێویستە لە پێنجەکەیدا شتێک بە ئەنجام بگەیەنێت. ئەو دەیەوێت تا ئەوپەڕی تواناکانی خۆی بەکاربهێنێت و ئارەزووی ئەوە دەکات ببێتە ئەوەی مرۆڤ توانای ئەوەی هەیە ببێتێ. مرۆڤ ئارەزووی ئەوە دەکات کە تەحەدای هەبێت و شتێکی تایبەت لە ژیانیدا یان لە بواری پسپۆڕییەکەیدا بەدەستبهێنێت. هەرچەندە هەر یەکێکیان توانای خۆبەدیهێنانی هەیە، بەڵام زۆربەیان ناگەنە ئەم قۆناغە.
پلەبەندی پێداویستییەکانی ماسلۆ گرنگە چونکە پاڵنەرەکانی مرۆڤ ڕوون دەکاتەوە. مرۆڤەکان سەرەتا بەدوای مانەوەی بنەڕەتیدا دەگەڕێن (خۆراک، سەلامەتی)، پاشان سەربەخۆیی کۆمەڵایەتی و ڕێزگرتن و لە کۆتاییدا گەشەکردنی کەسی (خۆڕاستکردنەوە). لە دەروونناسی، پەروەردە، چاودێری تەندروستی و شوێنەکانی کاردا گرنگە بۆ تێگەیشتن لە ڕەفتار و پاڵنەر و توانای مرۆڤ، هەرچەندە پێداویستییەکانی ژیانی ڕاستەقینە هەمیشە ڕێکوپێکی توند پەیڕەو ناکەن.
“کاریگەری مێژوویی و ئەرێنی هەرەمی ماسلۆ و پەیوەندی لەگەڵ دهروونناسی مۆدێرن”
1. پەیوەندی و کاریگەری لە ڕابردوودا.
- بزووتنەوەی مرۆڤدۆستی؛ پلەبەندی پێداویستییەکانی ماسلۆ (١٩٤٣) بوو بە بناغەیەکی دەروونناسی مرۆڤدۆستانە، شانبەشانی کارل ڕۆجەرز. لە سەردەمێکدا کە دەروونناسی بە ڕەفتارگەرایی (تەرکیزکردن لەسەر ڕەفتاری چاودێرکراو) و دەروونشیکاری (تەرکیزکردن لەسەر پاڵنەرە نائاگاکان) زاڵ بوو، ماسلۆ ڕوانگەیەکی نوێی پێشکەش کرد: مرۆڤەکان تەنها بەهۆی غەریزەکان یان مەرجدارکردنەوە پاڵنەر نین، بەڵکو بەهۆی ئارەزووی گەشەکردن و مانا و خۆڕاستکردنەوەشەوە.
- پەروەردە و بەڕێوەبردن؛ لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا، پلەبەندی کاریگەرییەکی بەهێزی لەسەر پەروەردە هەبوو، کە مامۆستایان پێداویستییە سەرەتاییەکانی خوێندکارانیان لەبەرچاو دەگرت پێش ئەوەی خوێندنی باڵا ڕووبدات، و دەروونناسی بەڕێوەبردن/ڕێکخراوەیی، کە بازرگانەکان بەکاریان دەهێنا بۆ باشترکردنی پاڵنەر و ڕازیبوونی مرۆڤ.
2. پەیوەندی و کاریگەری لە ئێستادا.
- توێژینەوەی دەروونی:- دەروونناسی مۆدێرن بەشێکی پشتگیری لە بیرۆکەکانی ماسلۆ دەکات، بەڵام بە ئاڵۆزتر و لە ڕووی کولتوورییەوە گۆڕاوتری دەزانێت:-
توێژینەوەکان پشتڕاستی دەکەنەوە کە پێداویستییە سەرەتاییەکانی فیزیۆلۆژی و سەلامەتی گشتگیرن، بەڵام پلەبەندی تووندی هەنگاوی هاوشێوە (پێویستییەک دەبێت پێش ئەوەی پێویستییەکی دیکە بە تەواوی دابین بکرێت) کەمتر پشتگیری دەکرێت. زۆرجار مرۆڤەکان بەدوای پێداویستییە باڵاکاندا دەگەڕێن (وەک خۆشەویستی یان داهێنان) تەنانەت کاتێک کە بنەما بنەڕەتییەکان نائەمن بن دەروونناسی نێوان کولتوورەکان نیشان دەدات کە لە هەندێک کولتووردا، ڕەنگە سەربەخۆیی کۆمەڵایەتی لە خۆبەدیهێنانی تاکەکەسی زیاتر بێت.
- دەروونناسی ئەرێنی؛ ماسلۆ وەک پێشەنگێک بۆ دەروونناسی ئەرێنی (Seligman, Csikszentmihalyi) سەیر دەکرێت، کە لێکۆڵینەوە لە خاڵە بەهێزەکان، مانا، گەشەکردن و خۆشگوزەرانی دەکات، لە بنەڕەتدا وەشانێکی نوێکراوەی بیرۆکەکانی خۆڕاستکردنەویە.
- چارەسەر و ڕاوێژکاری؛ جەختکردنەوەکانی لەسەر گەشەکردن و مانا و توانای مرۆڤ بەردەوامە لە داڕشتنی ڕێبازە چارەسەرییەکان، بە تایبەت لەچارەسەری کەس سەنتەری و كۆمەڵی نموونە لە جیهانی ئەمڕۆدا، بۆ کەسەنێک کە دەگەنه کۆتایی هەرەمەکەی ماسلۆ، بۆ نموونە:- چالاکوانێک کە خەبات بۆ دادپەروەری دەکات چونکە بەها قووڵەکانیان بەدی دێنێت، زانایەک کە سنووری زانست پاڵدەنێت، هونەرمەندێک کە کارێک دروست دەکات کە ئیلهامبەخش و بەرزکردنەوەی ئەوانی تر، مامۆستایەک کە ڕاهێنەری خوێندکارانە بۆ کردنەوەی تواناکانی خۆیان. هەمووی ئەمانە نموونەی بەشە جیاوازەکانن کە پێنج قۆناغی هەرمی ماسلۆیان تێپەڕاندووە.ەروونناسی تەندروستی گشتگیردا.
“ڕەخنە سەرەکییەکان لە پلەبەندی پێداویستییەکانی ماسلۆ”
- بێبەڵگەی زانستی – تیۆرییەکە زۆر لەسەر چاودێری دامەزرابوو، نە لەسەر تاقیکردنەوە.
- لایەنگری کولتووری – بەهاکانی ڕۆژئاوا و تاکگەرایی زیاتر بەرچاو دەکات و کۆمەڵگاکانی جیهان بە گشتی ناکوژێنێت.
- ڕێکخستنی ڕەق – بەڕوونی نین کە هەموو کەس پێویستی خوارەوە دابین بکات پاشان بەرزەکانی بدەست بهێنێت؛ زۆرجار پێداویستییە بەرزەکان لە پێش خوارەوە دێن.
- جەختی زۆر لەسەر خۆڕاستکردنەوە – لەوانەیە بۆ هەندێک خەڵک، پەیوەندییەکان، خزمەت بە کەسانی تر، یان ڕۆحانیەت گرنگتر بن.
- سادەکردنی پاڵنەرە مرۆڤ – پێداویستییەکان ڕێک و پلەیەکی یەکسان نین؛ دەکرێت هەموو لەگەڵدا بگەڕێن یان بگۆڕدرێن.
سهرچاوهكان؛
- Maslow, A. H. (1943). A theory of human motivation. Psychological Review, 50(4), 370–396. https://doi.org/10.1037/h0054346
- Maslow, A. H. (1954). Motivation and personality. Harper & Row.
- Maslow, A. H. (1968). Toward a psychology of being (2nd ed.). Van Nostrand Reinhold.
