لێکدانەوە فیکرییەکانى “فرانز فانۆن” لەبارەى جیاکاریی رەگەزیى

“فرانز فانۆن” یەک لە دیارترین نووسەرە شوڕشگێڕەکانى سەدەى بیست، کە نووسین و بۆچوون و ئەندێشە فیکرییەکانى کاریگەری لەسەر جوڵانەوە ڕزگاریخوازییەکانى جیهان بەگشتى و ئەفریقا بەتایبەتى هەبوو، هەر بۆیە لە زۆرینەى بەرهەمەکانیدا جەختی لەوە دەکردەوە کە بزوتنەوەى بەرگرى دژ بە داگیرکاریی، کە تووند و تیژیی و سیاسەتى سەرکوتکردن و برسیکردنیان بەرهەمهێناوە، پێویستە وەک خۆیی و لە ڕێگەى بەرگریکردنێکى تووندەوە وەڵامبدرێتەوە، هاوکات وای دەبینی “وەڵامى هێز تەنها هێزە”.

لەگەڵ ئەوەى دیاردەى تووندوتیژی و ستەمکاریی ڕیشەیەکى مێژوویی دورو درێژی هەیە، هەرچی لێکدانەوە و قسەکردنیشە لەم بارەیەوە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانى سەدەى نۆزدەیەم و یەکەمین کەسانێکیش کە لەم بارەیەوە دوابێت ئەندازیار و کۆمەڵناسی فەرەنسى جۆرج سوریل یوجین ە کە لە رێگەى دانراوێك بە ناونیشانى “ڕامان دەربارەى تووندوتیژی” بڵاویکردۆتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا “فرانز فانۆن” بەو پێیەی مەسەلەى داگیرکاریی و ستەمى داگیرکەران چ لە وڵات و شوێنى لە دایک بوونى چ لە جەزائیر هێندە زوڵم و زۆردارى داگیرکارى بینیەوە، جۆرێک لە کاردانەوەو بەرچەکردارى لادروست دەبێت و ڕەنگدانەوەى زۆری دەبێت لە ناو نووسینەکانى بەتایبەت لە هەردوو کتێبی “چەوساوەکانى سەرزەوى” و “پێست ڕەش و دەمامکە سپییەکان”، کە تیایدا ناوەڕۆکى هەردوو بەرهەمەکە جۆرێکە لە دەرخستنى دیاردەى ستەم و و تووندوتیژیی و کاردانەوەکانى ئەو تووندوتیژییە،  هەر ئەمانەش وا دەکات بە ووردى لە ماناکانى چەوساندنەوەو داگیرکردن وەک دیاردەیەکى تووندوتیژ و سوکایەتی پێکردن بکۆڵێتەوە و هاوکات شرۆڤەى ڕووکارە دەروونى و کولتوورییەکانى داگیرکردن دەکات، بە تایبەت لەو کاتەى کە دەچێتە ریزەکانى بەرەی ڕزگاریخوازى نیشتمانى جەزائیر و تووندوتیژی و ستەمى داگیرکارى فەرەنسی بە چاوى خۆی دەبینێت و ئەوانەش دەبێتە بنەمایەک بۆ نووسین و داهێنراوەکانى، سەربارى ئەوەش فانۆن بەر لەوەى بە شێوەیەکى کرداری پەیوەندی بکات بە ڕیزەکانى شۆڕشى جەزائیرییەوە بەردەوام داکۆکی لە رەش پێستەکان دەکرد، ئەویش داواى ئەوەى بنەماکانى ناکۆکیی بایۆلۆجیان لەگەڵ ڕەنگ سپییە ئەوروپییەکاندا دۆزیبۆیەوە، هەر بۆیە ئەم ئاشنا بوون و تێگەیشتنەى فانۆن ئەگەر هەنگاوێک بێت بۆ پەنجەخستنە سەر برینەکانى ڕەگەزپەرستى و رەش پێستەکان، ئەوا بیرمەندێکى ئەمریکی بەرەگەز فەلەستینی ئێدوارد سەعید لە کتێبی “بەرگریکار”دا کە بەرهەمانى فانۆن ببووە سەرچاوەى ئیلهامەکانى، هەوڵیداوە چارەسەریان بکات.

لەگەڵ ئەوەى فانۆن چەمکى ستەم و چەوساندنەوە و تووندوتیژی باسدەکرد، بەڵام بەشێک لەو ڕەخنانەى کە دواى خۆی لێی گیران، باسیان لەوە کرد کە باسکردن لە تووندو تیژیى و چەوساندنەوەى بە شێوەیەکى بەربڵاو و لە بوارێکى بەرفراوانى داگیرکاریی جیهانیدا بەکارنەهێناوە، ئەویش لەو ڕووانگەیەى کە داگیرکاریی لە سەردەمى ئەو و پێش و پاش ئەویش هەر هەبووەو بەردەوامە، بەڵام فانۆن بە تێزێکى گشتگیر گوزارشتى لە ستەم و چەوساندنەوەى گەلانى تر نەکرد، هەرچەندە خودى فانۆن بە هۆی دۆستایەتى لەگەل بیرمەندى گەورەى ڕۆژهەڵاتى و ئێرانى زمان عەلی شەریعەتى کە هاوسەردەم و هاو بیرى خۆی بووە، لە نامەیەکیدا کە بۆی نووسیوە دەربارەى داگیرکاریی لە جیهانی ئیسلامیی و گەلانى رۆژهەڵاتدا نووسیویەتى:- “لە خەبات و تێکۆشان دژی کۆلۆنیالیزم و ڕۆژئاوا، ئیسلام بەر لە هەر لایەنێکی تر کەوتە بەرشاڵاوى کۆلۆنیالیزم و ڕۆژئاوا، ئیسلام بەر لەهەر لایەنێکی تر لە کیشوەرەکانى ئاسیا  و ئەفریقادا دەستی داوەتە ئەو کارە، ئەگەر بپرسیت بۆچی؟ ئەوا ئاشکرایە وەڵامەکەى ئەوەیە لەو دوو کیشوەرەدا ئیسلام لە هەر شتێکى تر کەوتە بەر شاڵاوى کۆلۆنیالیزم و ڕۆژئاوا، دوژمنە خوێن خۆرەکان جەستەیان پڕ لەبرین کرد و شێواندیان، هەر بۆیە ئیسلام ڕقێکى زۆری لە کۆلۆنیالیزم هەیە، من هەمان ئەو هەستەم بۆ ئیسلام نییە کە تۆ هەتە، بەڵام هاوڕام و بە تووندى جەخت لەو قسەیە دەکەمەوە کە دەڵێت لە جیهانى سێ دا ئیسلام گەورەترین ڕەگەز و هێزى کۆمەڵایەتى و ئایدۆلۆجییە، کە دەتوانێت ڕووبەڕووى ڕۆژئاوا ببێتەوەو هەر لە بنەڕەتیشدا سرووشتێکى دژە ڕۆژئاواى هەیە، لە ناخى دڵمەوە هیواخوازم رۆشنبیرە ڕەسەنەکانى وڵاتەکانتان بتوانن ئەو چاکە کارانە بگرنە دەست، چونکە لە سەرمایەی ماددی و مەعنەوى لە ئیسلامدا هەیە، ئەویش پێداویستیەکى گرنگە لە پێناو هۆشیارکردنەوەى جەماوەر و جۆشدانیان، بۆ خەبات و بەرخۆدان، لەگەڵ شاڵاو و پەلامارى ئەوروپییەکان بۆ بەرپەرچدانەوەى ئەو ئایدیا و چارەسەرو بەد گومانییەى لە ئەوروپاوە ئاودیوى وڵاتەکانمان دەبن، هەر بۆیە پەیوەست بوون بە ئیسلامەوە کارێکى گرنگە، بۆ ئەنجامدانى ئەو جەنگە و بۆ جێگیرکردنى ئەو بنەمایانەى پێویستن بۆ دروستکردنى مرۆڤی نوێ و شارستانى و مۆدێرن، هەر بەم هۆیانەوە دەبێت رۆحی ئیسلام لەناو پێکهاتەى رۆژهەڵاتدا زیندو بکرێتەوە، من وەک خۆم ناتوانم ڕۆڵم لەو پرۆسەیەدا هەبێت، بەڵام دڵنیام تۆو براکانتان دەتوانن ئەو ئەرکە بگرنە ئەستۆ”.

لەگەڵ ئەوانەشدا فانۆن و بۆچوونەکانى کاریگەرى تەواویان هەبوو لەسەر ئاراستەکردنى بیرو ئەندێشەى بیرمەندانى تر، تەنانەت کەسانێکى وەک ئێدوارد سەعید لەسەر دۆزى فەلەستین و عەلی شەریعەتى لەسەر بزوتنەوەى ڕزگاریخوازى جەزائیر، کاریگەرییان دروستکرد، هەریەکەشیان بۆچوونیان لەسەر ئیسلام و دژایەتى رۆژئاواو زاڵم و مەزڵومن ستەم و بەرگری، داڕشتووە.  فانۆن لە چوارچێوەى ئەو کتێبەیدا بە ناوى “چەوساوەکانى سەر زەوى”، کە لە کۆتاییەکانى ژیانیدا و بەدەم ئازارى نەخۆشی شێرپەنجەوە دەینووسی هاوکات لەگەڵ بیرمەندێکى وەک ژان پۆڵ سارتەر کە لە شارى رۆما چاویان بەیەک دەکەوێت و داواى لێدەکات پێشەکى کتێبەکەى بۆ بنووسێت، ئەویش پێشەکییەکى زۆر سەرنج ڕاکێشی بۆ دەنوسێت، هەروەک ئەوەى سارتەر لە پێشەکى ئەم کتێبەداو لە بارەى بایەخی کتێبەکەوە نووسیویەتى:- “جیهانى سێ لە ڕێگەى ئەم کتێبەوە خۆی دۆزییەوە لە رێگەى ئەم دەربڕینەوە دەتوانێت قسە لەبارەى خۆیەوە، بکات”، لە ڕاستیدا ئەم کتێبەى فانۆن جیاوازتر لە بەرهەمەکانى تری، لەسەر بنەمایەکى میتۆدی زانستى بایەخێکى گرنگى داوەتە لایەنى کۆمەڵایەتى و کولتوورى و زۆرینەى کێشەکانى دانیشتوانى جیهانى سێی تیادا روونکردۆتەوە، هەرچەندە کتێبەو ناوەڕۆکەکەى هێندە ئاسان نیە، کە بتوانرێت شرۆڤیەکى ووردى بابەتیانەى بۆ بکرێت، و هەموو لایەنەکانى لێکبدرێتەوە.

لەم کتێبەدا فانۆن بە شرۆڤەکى دەروون شیکارى هێما بۆ کاریگەرییەکانى کۆلۆنیالیزم دەکات، و باس لەوە دەکات کە چۆن کۆلۆنیالیزم، مرۆڤ لە مرۆڤ بوونى خۆی دەسرێتەوەو لەم ڕێگەیەوە تاک و نەتەوەکان دەستەمۆ دەکات، فانۆن لە پانتاییەکى بەرفراوانى کۆمەڵایەتى، کولتووریی و سیاسیی، باس لە ئەو بزوتنەوە کۆمەڵایەتییانە دەکات کە دەیانەوێت کۆلۆنیالیزم بسڕنەوە، بە بڕواى فانۆن بەرگری دژە کۆلۆنیالیستى ناچارە شێوازێکى تووندوتیژ هەڵبژێرێت، چونکە تووندو تیژی تاکە زمانێکە کە هێزە کۆلۆنیالیستییەکان لێی تێدەگەن، هەرچەندە فانۆن وەک پاساوێک بۆ ئەم تووندوتیژییە ئاماژە بۆ ئەوە دەکات کە ئەم بەرگرییە بە ماکیاژی تووندوتیژی لە باری ناچارییەوەیە و بەهۆی ئەو دۆخەیە کە هێزە کۆلۆنیالیستییەکان خولقاندوویانە.

فانۆن دەمان گەیەنێتە ئەوەى بەکارهێنانى پرۆسەی تووندوتیژی و چەوساندنەوە بەرامبەر بەو گەل و وڵاتانەى داگیرکراون، بەردەوام جۆرێک لە فۆرمى داکۆکیکردن لە ناخ و دڵ دەروونیدا دەچێنێت و بەو لایەشیاندا دەبات کە چۆن بیر لەوە بکەنەوە ئازادبن و لە ستەمى داگیرکەران ڕزگاریان ببێت و تەنانەت بارى تێکشکاوى سیاسی و کۆمەڵایەتییان چاک بکەن و بیخەنەوە سەر بارى راستى خۆی، هەر لەمەشەوە “فرانز فانۆن” پێی وابوو کە میلەتانى داگیرکراو دەبێت هەمان کاردانەوە و پەرچەکردارى تووندوتیژیان هەبێت، تووندوتیژی بە تاقە هەڵبژاردەى خۆیان بزانن لە بەرامبەر داگیرکەران بۆ وەرگرتنەوەى مافە زەوتکراوەکانیان. هەروەها فانۆن زیاتر لەوەش دەڕوات و لەبارەى تووندوتیژییەوە پێی وایە، مرۆڤی داگیرکراو لە ڕێگەى کوشتنى کەسانى داگیرکارەوە تەنها سەرکەوتنى سیاسیی بەدەست ناهێنێت بەڵکو سەرکەوتنى سایکۆلۆجی بەدەست دێنێت، ڕزگاری دەبێت لە گرێی خۆ بەکەم زانین و خۆ وەک کۆیلە وێناکردن و مامەڵەکردن.

بە سەرنج دان لە ژیانى سیاسیی و ئەدەبی فانۆن ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت، کە کێشەى فانۆن لە بنەڕەتدا کۆمەڵێک ڕەهەندى بنچینەیی هەیە، ئەوانیش ڕەهەندەکانى فیکری، فەلسەفی، ئایدیالی، سۆشیالی، ڕەگەزیی، بایلۆجیی بوو، هەر بۆیە تێکۆشانى فانۆن خەباتێکى دووالیزمى دوولایەن بوو، یەکەمیان واتاو مانایەکى ئازادیی خوازانەى هەبوو، کە خۆی دەبینیەوە لە ململانێی لە نێوان کۆلۆنیازلیزم  و دژە کۆلۆنیالیزم داگیرکار و داگیرکراو دا، هەروەها نیشاندانى نۆرمێک لە شێوازى خەبات دژ بە داگیرکردن، دووەمیان واتایەکى ڕەگەزیی و ڕزگاربوون بوو لە گرفتى جیاکاریی، جیاکیارییەک لە نێوان رەش پێست و سپی پێست، ڕەگەزى باڵا و ڕەگەزى نەفەرەت لێکراو، هەر بۆیە هەر ئەمەش ئەو ڕاستیەى دەرخست کە “بایرۆن بای” گەورە کۆمەڵناسی فەرەنسی هێماى بۆ کردووە، بەوەى فانۆن خەباتى لە پێناو سپی کردنەوەى ڕەشێتى خۆی کرد. هەر بۆیە بەسەرنجدان لە تێز و بنەما فیکرییەکانى، دەگەینە ئەو باوەڕەى فانۆن لایەک دژ بە داگیرکاریی  دەستیدایە خەباتى چەکداریی و هەڵسوڕانى نەتەوەیی دژ بە نەتەوەکەى خۆیی، داواشى لە هەموو ئازادیخوازانى دونیا دەکرد، بەرامبەر بە کۆلۆنیالیزمى نوێ دەستەوەستان نەبن و پەرچەکرداریان هەبێت، و لەلایەکی دی دژ بە جیاکارى ڕەگەزیی بوو، کە هەوێنەکەى جیاوازى ڕەنگى پێستەکان بوو، هەر بۆیە ڕزگاربوون لە جیهانى ڕەش و تاریکی بە شێوازێکى تری خەبات وێنا دەکرد، کە پێویستە ڕەش پێست و ڕەگەزە نزمەکان دەست بدەنە شۆڕێکى سایکۆلۆجیی کە خۆی ناویناوە سایکۆ-خودگەرایی.

“ئاگریسۆن”ی زانا و کۆمەڵناسی سایکۆ – سیاسیی بەریتانى پێی وایە، فانۆن لە پێناو ئەو مۆدێلە لە خەبات بۆ ئازادیی و ڕزگاریی دژ بە کۆلۆنیازلیزم، وای دەبینی پێویستە لەسەرەتاوە بەهێز و بازوو لە ڕێگەى بەگەڕخستنى ماتەووزەى دانیشتوانى ناوچەی بە کۆلۆنیکراو بۆ ڕووبەڕووبونەوەى داگیرکار، پاشان شۆڕشێکى سایکۆ – ترادسیۆنى کولتووری بەسەر خودی مرۆڤی ڕەش پێتدا بێت، بۆ ڕیشەکێشکردنى دژایەتى خود و خۆبەکەم زانین، سڕینەوەى شوێندەستى داگیرکارو کولتوورەکەى، کە چەندین ساڵە بە چڕی کاریان لەسەر کردووە. بەشێوەیەكی گشتی بەرهەمەکانى فانۆن پەیوەندی لەگەڵ بنەماکانى مارکسییزمدا هەیە، بەو واتایەى توانیویەتى بە کەڵک وەرگرتن لە هێزێکى شۆرشگێڕانە، تیۆریایەک بۆ خەباتى دژە کۆلۆنیالیستى ساز بکات، هەر بۆیە لە کتێبی “چەوساوەکانى سەر زەوى” باس لە کاریگەرى مارکسییزم دەکات، هەرچەندە ئاگادارى بیرۆکەکانى مارکسیزم بوو، بەڵام هیچ کات لێکۆڵینەوەى لەسەر بیرۆکەکانى مارکسیزم نەکرد، یان بە کارى نەهێنان لە نووسیینەکانیدا، لەگەڵ ئەوەى کتێبى “چەوساوەکانى سەر زەوى” بە کتێبێکى تیۆریی و فەلسەفی هەژمار ناکرێت، بەڵکو زیاتر وەک بەرهەمێک سەیر دەکرێت، کە شرۆڤەی خەباتێکى دژە کۆلۆنیالیزم پێشکەش دەکات، ئەگەرچی تیۆریایەکى چڕ و پری شۆرشگێڕانە بۆ گۆڕانکارى باس ناکات، بەڵام لە هەمان کاتدا بنەمایەکى تیرۆی بۆ ڕووبەڕووبونەوەى کۆلۆنیالیزم پێشکەش دەکات، بە تایبەت لەبارەى شۆڕشی جەزائیرەوە، هەروەک بێڵ ئاماژە بەوە دەکات بۆچوونەکانى فانۆن وەک مارکسیزمێکی بە نەژادکراو سەیر دەکرێت، کە مارکسیزمى بۆ دژایەتی کۆلۆنیالیزم بەکاردێنێت، لەبری چین باسی نەژاد دەکات.

لیستى سەرچاوەکان؛

• ماضى مسعودة:- فرانز فانون و الثورة فی افریقا ١٩٢٥ – ١٩٦٥، رساڵة ماجستری، مقدمة الى کلیة العلون، الاجتماعیة و العلوم الاسلامیة، قسو التأریخ، جامعة ادار، ٢٠٠٨ -٢٠٠٩م.
• محسن محمد حسین:- الاسنشراق برؤیة شرقیة، ط١، بیروت، ٢٠١١م.
• دافید کورت:- فرانز فانون، ت. عدنان کیانى، سلسلة اعلام فکر العالمى المعاصر، ١٩٧٢م.
• فرانز فانون:- معدبو فی الارض، ت. الدکتور سامى الدروبی و الدکتور جمال الاتاسی، بیروت.ب.س.
• سعید خطیبی:- اولیفی فانون لمجلة الدولة، تلقین الثورة، الدوحة “مجلة”، العدد “٧١”، سبتمبر ٢-١٣م.
• مەریوان وریا قانع:- کتێب و دونیا چەند سەفەرێک بە ناو کتێبە گرنگەکانى سەدەى بیستەمدا، سلێمانى، ٢٠١١ز.
• شوان ئەحمەد:- ئیسلام وەک هێزێکى ڕزگارکەر – ئیسلام وەک هێزێکى داگیرکەر، نامەیەکى “فرانز فانۆن” بۆ عەلی شەریعەتى، ڕۆژنامەى هاوڵاتى، یەک شەممە ١٧-١١-٢٠١٩ز.
• ئەمیر تاهیری:- سەرزەنیشت کردنى ڕۆژئاوا، ئیدوارد سەعید و عەلی شەریعەتى، و. شوان ئەحمەد، وەرگیراوە لە ئیدوارد سەعید سەرزەنیشتکارى خۆرئاوا و خۆرهەڵاتناسی، دەزگاى سەردەم، سلێمانى، ٢٠١٧ز.
• Cousin, John William “1910”.A Short Biographical Dictionary of English Literature. London:- J. M. Dent & Sons.
• John F. Baker,A New Britannica Is Born, Publishers Weekly, 14 gennaio 1974
• Robert Gorham Davi s, Subject:- The Universe, The New York Times Book Review, 1º dicembre 1974
• سارۆ ئەردەڵان:- کوردستان و میتۆدی دژە کۆلۆنیالیستى چۆن لە زانستى نەتەوەی سەردەست ڕزگارمان بێ؟، گۆڤارى تیشک، https:-//govartishk.com/%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D9%85%DB%8E%D8%AA%DB%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%DA%98%DB%95%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%86%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C/
• https:-//www.goodreads.com/author/show/37728
• https:-//openlibrary.org/subjects/person:-frantz_fanon_”1925-1961”
• https:-//it.wikipedia.org/wiki/Enciclopedia_Britannica