پەیوەندی نێوان زمان و سیاسەت، پەیوەندییەکی قووڵ و بنەڕەتییە، نەک تەنها وەک دوو بابەتی جیاواز. ئەم پەیوەندییە لە خودی بوونی مرۆڤەوە سەرچاوە دەگرێت و شێوازی تێگەیشتنمان لە جیهان دیاری دەکات. کاتێک دەڵێین زمان ماڵی تیاژیانکردنە، دەتوانین ئەوەشی بۆ زیاد بکەین کە سیاسەت ئەندازیاری ئەو ماڵەیە. ئەمە واتە، سیاسەت تەنها کۆمەڵێک ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی نییە، بەڵکو بارودۆخێکی بنەڕەتیی بوونە کە تێیدا مرۆڤ خۆی دەدۆزێتەوە و پێناسە دەکات. سیاسەت بەشێکی دانەبڕاوە لە پێکهاتەی بوونی مرۆڤ خۆی. سیاسەت پێش هەموو شتێک پەیوەندی بە دیاریکردنی ئەوەوە هەیە کە کێ مافی قسەکردنی هەیە؟ ئەمە تەنها پرسی ئازادی قسەکردن نییە، بەڵکو پرسی ئەوەیە کێ بە شێوەیەکی بنەڕەتی وەک بوونێکی قسەکەر دەناسرێت؟
واتە، پێش هەر مشتومڕێکی سیاسی، یەکەمین پرسی سیاسی ئەوەیە کێ مافی قسەکردنی هەیە، بە چ زمانێک، و لە چ چوارچێوەیەکدا؟ هەر وشەیەک کە لە زمانەوە دەردەبڕدرێت، خۆی لە بنەڕەتدا کردەیەکی سیاسییە، چونکە سنوورەکانی قسەکردن و بێدەنگی دیاری دەکات. سیاسەت لە بنەڕەتدا دیاریکردنی سنووری نێوان ئەوەی دەتوانرێت بگوترێت و ئەوەی ناتوانرێت بگوترێت. ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەو بوارانەی سیستەمی سیاسی بە شێوەیەکی سیستماتیک بێدەنگیان دەکات. ئەم بێدەنگکردنە تەنها بە قەدەغەکردن یان سانسۆر نییە، بەڵکو بە دیاریکردنی چوارچێوەی زمانی ڕێگەپێدراو و پەراوێزخستنی زمانەکانی تر ئەنجام دەدرێت، بە جۆرێک کە هەندێک دەنگ هەرگیز نەتوانن بێنە ناو گۆڕەپانی سیاسییەوە. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە دەسەڵات تەنها بە زۆر و سەرکوتکردن کار ناکات، بەڵکو بە کۆنترۆڵکردنی ئاسۆی زمانی و دیاریکردنی ئەوەی کێ دەتوانێت قسە بکات و چۆن قسە بکات؟ کاریگەری خۆی دەسەپێنێت. هەژموونی، یان ڕازیکردن بێ زۆرلێکردن، بە شێوەیەکی بنەڕەتی لە ڕێگەی زمانەوە ئەنجام دەدرێت. دەسەڵاتی سیاسی هەمیشە لە ڕێگەی بەرهەمهێنانی زمانییەوە دەستپێدەکات. واتە، پێکهاتەکانی زمان، وەک ڕستەسازی، واتاسازی، و وشەسازی دەبنە بەشێکی شاراوەی دەسەڵاتی سیاسی. دەسەڵات تەنها لە ڕێگەی یاسا و هێزەوە خۆی ناساندن ناکات، بەڵکو لە ڕێگەی شێوازی قسەکردن، بیرکردنەوە، و تێگەیشتن لە جیهانەوە خۆی دەسەپێنێت. پەیدابوونی زمانی یەکگرتوو پێش دروستبوونی دەوڵەتی یەکپارچە دێت. ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە یەکگرتنی زمان دەتوانێت بنەمایەک بێت بۆ یەکگرتنی سیاسی و دروستبوونی شووناسێکی نەتەوەیی. کردەی کۆڵۆنیاڵیستی سەرەتا بە سەپاندنی زمانێک دەستپێدەکات. کاتێک کۆڵۆنیالیزم زمانێک دەسەپێنێت، ڕاستەوخۆ شێوازێکی بیرکردنەوە و پێکهاتەیەکی سیاسی دەسەپێنێت. ئەمە واتای ئەوەیە کە زمان تێیدا وەک سەرچاوەی سەرەکی دەسەڵات دەردەکەوێت و زانیاری و دەسەڵات پێکەوە دەبەستێتەوە. ئەمە تەنها سەپاندنی زمانێک نییە، بەڵکو سەپاندنی سیستەمێکی تەواوی بیرکردنەوە و تێگەیشتنە کە دەسەڵاتی کۆڵۆنیاڵیست قووڵتر دەکاتەوە و شووناسی کۆڵۆنیکراو دەشێوێنێت.
مرۆڤ ناتوانێت لە دەرەوەی زمان بیر بکاتەوە. ئەمە واتە، تێگەیشتنی ئێمە لە جیهان بە تەواوی بە زمانەوە بەندە. ئەو کەسانەی کۆنترۆڵی پێکهاتەی زمانیان هەیە، کۆنترۆڵی تێگەیشتنیشیان هەیە. ئێمە ناتوانین لە ڕێگەی زمانێکی بێلایەنەوە دەق یان ڕووداوێک ڕاڤە بکەین، چونکە زمان خۆی هەڵگری پێشبینی و پێشفەرزەیە. واتە، هەر تێگەیشتنێک لە دەقێک یان ڕووداوێک، کردەیەکی سیاسییە. شێواندنی زمان، شێواندنی واقیعە. ئەم وتەیە جەخت لەسەر پەیوەندی قووڵی نێوان زمان و واقیع دەکاتەوە، بەو مانایەی کە گۆڕانکاری لە زماندا دەتوانێت گۆڕانکاری لە تێگەیشتنی ئێمە لە واقیع و لە خودی واقیعیشدا دروست بکات. ئەوەی لە شیعردا ڕوودەدات، ڕەنگدانەوەی ئەوەیە کە لە سیاسەتدا ڕوودەدات. واتە، ڕووبەڕووبوونەوەی سیاسی لە بنەڕەتدا ڕووبەڕووبوونەوەیەکی زمانییە. خەباتی سیاسی تەنها خەباتی هێز و دەسەڵات نییە، بەڵکو خەباتی سەر زمان و گوتارە، خەباتێکە بۆ دیاریکردنی ماناکان و شێوازی دەربڕینیان. هەر گۆڕانکارییەک لە زماندا، دەتوانێت دەروازەیەک بێت بۆ گۆڕانکاری سیاسی و کۆمەڵایەتی. قسەکردن بە زمانێک تەنها ئاڵوگۆڕی وشە نییە، بەڵکو قبوڵکردنی جیهانێکە، چوونە ناو پێکهاتەیەکی کولتووری و فیکرییەوە. کاتێک زمانێک دەسەپێنرێت، دەبێتە مەرجی سەرەکی بۆ ناسینی شووناسی تاک و کۆمەڵ. ئەمە دەبێتە هۆی دابەشبوونی ناوەکی لە شووناسدا، چونکە تاک ناچارە بە دوو لۆژیکی جیاواز بیر بکاتەوە و هەست بکات. مێژوو پڕە لە نموونەی ئەم خەباتە، کە دەیسەلمێنن خەباتی زمانی هەمیشە پێشەنگی خەباتی سیاسی بووە. ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە گۆڕانکاری سیاسی زۆرجار سەرەتا لە گۆڕانکاری لە پەیوەندییەکانی زماندا دەستپێدەکات، چونکە زمان توانای هەیە ئاسۆی نوێی بیرکردنەوە و کرداری سیاسی بکاتەوە.
ڤاندانا شیڤا، بیرمەند و ژینگەپارێزی هیندی، پێی وایە: فرەچەشنی کولتووری و [زمانی]، وەک فرەچەشنی بایۆلۆژی، بۆ مانەوەی کۆمەڵگای مرۆڤایەتی پێویستە. مردنی هەر زمانێک تەنها کارەساتێکی کولتووری نییە، بەڵکو کارەساتێکی سیاسییشە، چونکە لەگەڵ لەناوچوونی زمانێکدا، شێوازێکی تایبەتی تێگەیشتن لە جیهان، کۆمەڵێک زانیاری و فەلسەفەی ژیان، توانایەکی سیاسی بۆ دەربڕینی خۆ و داواکارییەکان لەناو دەچێت. لەناوبردنی زمانێک بە ئەنقەست، دەتوانرێت بە هاوشێوەی جینۆساید سەیر بکرێت، چونکە هەوڵێکە بۆ سڕینەوەی شووناس و بوونی کۆمەڵەیەکی دیاریکراو. واتە هەر کۆمەڵەیەکی زمانی ماف و پێویستی بە پاراستنی زمانەکەی وەک بنەمای مانەوەی سیاسی و کولتووری خۆی هەیە. ئەم مافە تەنها مافێکی کولتووری نییە، بەڵکو مافێکی بنەڕەتیی سیاسییە کە پەیوەندی بە توانای کۆمەڵگاوە هەیە بۆ بەرهەمهێنانەوەی خۆی وەک یەکەیەکی سیاسی و کولتووری. پەیوەندی نێوان فەلسەفەی زمان و سیاسەت لە قووڵایی بیرکردنەوەی مرۆڤدا خۆی دەنوێنێت. کاتێک باس لەوە دەکرێت کە زمان وێنەکێشانی واقیعە، واتە زمان چوارچێوەی تێگەیشتنی ئێمە لە جیهان دیاری دەکات. لە بەرامبەردا، دەتوانین بڵێین سیاسەتیش وێنەکێشانی پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکانە. ئەمە واتە، زمان تەنها ئامرازێک نییە بۆ دەربڕینی سیاسەت، بەڵکو خۆی بەشێکە لە دروستکردنی واقیعی سیاسی. لە سیاسەتدا، زۆرجار قەناعەت و باوەڕ ڕۆڵی سەرەکی دەبینن. ئەمە واتە زمان لە نێوان دوو هێزی دژبەیەکدا دەمێنێتەوە: هێزی بەدواداچوون بۆ ڕاستی و هێزی سەپاندنی باوەڕ. ئەم دووفاقییەتە لە گوتاری سیاسیدا بە ڕوونی دەردەکەوێت، کاتێک زمان بۆ شاردنەوەی ڕاستییەکان یان دروستکردنی واقیعێکی خوازراو بەکار دەهێنرێت. هەروەها، بیرکردنەوە دەتوانێت کردەیەکی ناناوەندی بێت، کە تێیدا هیچ خاڵێکی ناوەندی یان سەرەتایەکی دیاریکراو بوونی نییە. ئەمە واتە زمان و سیاسەت لە پرۆسەیەکی بەردەوامی بێ ناوەنددا یەکتری بەرهەمدێننەوە و گەشە دەکەن. گوتاری سیاسی بە شێوەیەکی هێڵی و ڕێکخراو نییە، بەڵکو فرە ڕەهەند و پڕ لە گرێ و گۆڵە. هیچ متمانەیەک بە نەگۆڕی مانای زمان نییە. ئەمە واتە نەگۆڕی سیاسەت و سەقامگیری کۆمەڵایەتی وەک وەهمێکی زمانی دەردەکەوێت. گوتاری سیاسی هەمیشە لە گۆڕاندایە و ماناکانیش جێگیر نین، ئەمەش دەبێتە هۆی نادڵنیایی لە ئایندەی سیاسی و کۆمەڵایەتی.
لە سەردەمی تەکنۆلۆژیادا، پەیوەندی زمان و سیاسەت گۆڕانکاری بنەڕەتی بەسەردا دێت. ژینگەی دیجیتاڵ فۆرمێکی نوێی زمان دروست دەکات کە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر دۆخی سایکۆلۆژی-سیاسی تاک دەبێت. لێرەدا، زمان تەنها ئامرازێک نییە بۆ گەیاندنی زانیاری، بەڵکو خۆی دەبێتە بەشێک لە سیستەمی ئەلگۆریتمی کە بیرکردنەوە و هەستی تاک ئاراستە دەکات. خێرایی گەیاندنی هەواڵ و زانیاری فۆرمێکی نوێی سیاسەت دروست دەکات. واتە، خێرایی بڵاوبوونەوەی زانیاری دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی قووڵایی بیرکردنەوە و کاردانەوەی خێرا و سۆزداری. هەروەها، ئەلگۆریتمەکان نەک تەنها پەیامەکان، بەڵکو ئاسۆی زمانیش دیاری دەکەن. ئەمە مەترسییەکی گەورەیە بۆ ئازادی بیرکردنەوە و دەربڕین، چونکە ئەلگۆریتمەکان دەتوانن بە شێوەیەکی شاراوە گوتاری سیاسی کۆنترۆڵ بکەن و تەنها ئەو زانیارییانە بگەیەنن کە لەگەڵ پێشبینییەکانیاندا دەگونجێن. پەیوەندی نێوان زمان، سیاسەت و ژینگەش لایەنێکی گرنگی ئەم بابەتەیە. گۆڕانکاری ژینگەیی لە ڕێگەی گۆڕانکاری زمانی-سیاسی دەستپێدەکات. کاتێک باس لە «قەیرانی کەشوهەوا» دەکرێت لەبری «گۆڕانی کەشوهەوا»، ئەمە گۆڕانکارییەکی زمانییە کە دەبێتە هۆی گۆڕانکاری سیاسی و لە کۆتاییدا دەبێتە هۆی گۆڕانکاری کردار بەرامبەر ژینگە. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە چۆن گۆڕینی وشەیەک دەتوانێت تێگەیشتنی گشتی لە بابەتێک بگۆڕێت و کاردانەوەی سیاسی جیاواز دروست بکات. واتە، بۆ ئەوەی بتوانین کێشە ژینگەییەکان چارەسەر بکەین، پێویستە سەرەتا زمان و گوتاری خۆمان بگۆڕین سەبارەت بە سروشت و پەیوەندیمان لەگەڵیدا. هەموو قەیرانێکی ژینگەیی لە ڕاستیدا قەیرانێکی زمانییە. نەبوونی وشە و چەمکی گونجاو بۆ وەسفکردنی پەیوەندی مرۆڤ و ژینگە دەبێتە هۆی نەبوونی سیاسەتی گونجاو بۆ کارکردن لەسەر ئەم پەیوەندییە. ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە سنوورداربوونی زمانمان لە دەربڕینی پەیوەندییە قووڵەکانی نێوان مرۆڤ و سروشت، ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر توانای سیاسیمان دەبێت بۆ داڕشتنی چارەسەری گونجاو. واتە، دەسەڵات لە ڕێگەی زمانەوە کۆنترۆڵی ژینگە دەکات و بە پێچەوانەشەوە، دۆخی ژینگە کاریگەری لەسەر گوتاری سیاسی و دەسەڵات دەبێت.
لە چوارچێوەی کوردیدا، پەیوەندی زمان و سیاسەت خەونێکی قووڵی سیاسی لە زماندا حەشارداوە. لە دۆخێکدا کە واقیعی سیاسی داخراوە و دەرفەتی دەربڕینی سیاسی کەمە، زمان دەبێتە شوێنی خەونبینینی سیاسی و ئاسۆیەک بۆ ئازادی. ئەمە واتە، لە کاتێکدا کە دەسەڵاتی سیاسی ڕێگە نادات بە دەربڕینی ئازاد، زمان دەبێتە پەناگەیەک بۆ پاراستنی شووناس و خەونە سیاسییەکان. هەروەها، دەتوانین تێبینی ئەوە بکەین کە گەشەی ناهاوسەنگی زمان دەبێتە هۆی گەشەی ناهاوسەنگی سیاسی. کاتێک زمانێک وشەی زۆری بۆ لایەنێکی دیاریکراو (وەک شەڕ و تووندوتیژی) هەیە، بەڵام وشەی کەمی بۆ چەمکە سیاسییە مۆدێرنەکان هەیە، ئەمە کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر توانای کۆمەڵگا دەبێت بۆ بیرکردنەوە و داڕشتنی سیاسەتی پێشکەوتوو. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە گەشەی زمان و گەشەی سیاسی پێکەوە بەندن و یەکتر تەواو دەکەن. لە لایەکی ترەوە، فرەیی بنزارەکانی زمانێک دەتوانێت ئاماژە بێت بۆ نەبوونی ناوەندێکی سیاسی یەکگرتوو. ئەمە واتە، یەکگرتوویی سیاسی دەتوانێت ببێتە هۆی یەکگرتوویی زمانی و بە پێچەوانەشەوە، دابەشبوونی سیاسی دەتوانێت ببێتە هۆی دابەشبوونی زمانی. ئەمە نیشانەی پەیوەندییەکی ئاڵۆزە لە نێوان پێکهاتەی زمان و پێکهاتەی دەسەڵاتدا.
