لە درێژایی مێژوو، میدیا ڕۆڵێکی چارەنووسسازی لە داڕشتنی ئاشتی کۆمەڵایەتیدا هەبووە، هەم وەک هێزێکی یەکگرتوو و هەم وەک ئامرازێک بۆ دابەشبوون مامەڵەی کردووە. لە سەردەمی کۆندا؛ نەریتە زارەکییەکان و دەقە ئاینییەکان یارمەتیدەر بوونە لە دامەزراندنی بەها کولتوورییە هاوبەشەکان، هەروەها پەروەردەکردنی یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی لەناو کۆمەڵگاکاندا. دەتوانین لە گرنگترین داهێنانی چاپخانە لە سەدەی پازدەهەمدا بڕوانین کە ڕێگەی بە دابەشکردنی زانیارییەکانی بەکۆمەڵ داوە، هۆشیاری سیاسی زیاتری بەخۆیەوە بینی بەڵام سووتەمەنی ململانێکانی وەک چاکسازی پرۆتستانتەکانیش بوو. لەگەڵ سەرهەڵدانی ڕۆژنامە و ڕادیۆ لە سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای بیستەمدا، ئەو دوو ئامرازە بوونە شتێکی بنەڕەتی لە بنیاتنانی نەتەوەدا، بڵاوکردنەوەی زانیاری کە ناسنامەی نەتەوەیی و دیپلۆماسییان بەرەوپێش دەبرد، هەرچەندە لە کاتی شەڕدا بۆ پڕوپاگەندەش بەکاردەهێنران. دوای جەنگی جیهانی دووەم میدیاکان لە ڕێگەی ڕێکخراوە جیهانییەکانی وەک نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بەشدارییان لە هەوڵەکانی ئاشتیدا کرد، لە هەمان کاتدا ڕووداوە تەلەفزیۆنییەکانی وەک بزووتنەوەی مافە مەدەنییەکان و ڕووخانی دیواری بەرلین هێزی خۆی لە کۆکردنەوەی خەڵک بەرەو گۆڕانکاری ئاشتیانە نیشان دا. بەڵام لەگەڵ سەرهەڵدانی سەردەمی دیجیتاڵیدا، ڕۆڵی میدیا تا هات و ئاڵۆزتر بوو ، سۆشیال میدیا و ئینتەرنێت سەکۆیان بۆ بزووتنەوە ئاشتییە بنەڕەتییەکان و گفتوگۆی نێودەوڵەتی دابین کردووە، لەگەڵ ئەوەشدا ئاسانکارییان بۆ زانیاری هەڵە، جەمسەرگیری و قسەی ڕقاویش کردووە، هەندێکجاریش بووەتە هۆی نائارامی کۆمەڵایەتی.
لەگەڵ ئەوەشدا، دەستپێشخەرییەکانی وەک ڕۆژنامەگەری ئاشتی، ڕێکخراوەکانی پشکنینی ڕاستییەکان و بەرنامەکانی خوێندەواری میدیا زۆر گرنگن بۆ دڵنیابوون لەوەی کە میدیا وەک هێزێک بۆ یەکێتی خزمەت دەکات نەک دابەشبوون. لە کۆتاییدا کاریگەری میدیا لەسەر ئاشتی کۆمەڵایەتی پەیوەستە بە چۆنیەتی بەکارهێنانییەوە، تیشک دەخاتە سەر بەرپرسیارێتی ڕۆژنامەنووسان و حکومەتەکان و تاکەکان لە پێشخستنی پەیوەندییە ئەخلاقییەکان و پەروەردەکردنی لێکتێگەیشتن لە جیهانێکدا کە تادێت بەیەکەوە گرێدراوە. میدیا چەکێکی دوو لایەنە، یان دەبێتە هۆی بەهێزکردن و چەسپاندنی بەها و داب و نەریتەکان، یان دەبێتە هۆی لەناوبردنی هەموو بەها و مرۆیی و ئەخلاقییەکان، لێرەوە ئەرکی سەرەکی دەکەوێتە سەرئەوانەی بەکاری دەهێنن، ئیتر چ میدیایەکی فەرمی بێت و دەزگایەک بەڕێوەی ببات، چ بەکارهێنانی تاکە کەسیی بێت وەک تۆڕی کۆمەڵایەتی، چونکە وەک دەزانن ئێستا هەموو کەس بەهۆی مۆبایلەکەیەوە بووەتە ڕۆژنامەوانی هاووڵاتیی، “ئەم زاراوەیە ئاماژەیە بۆ جەماوەری بەکارهێنەری تۆڕی کۆمەڵایەتی کە دەتوانن ڕۆڵێکی کارا ببینن لە پرۆسەی کۆکردنەوە و گواستنەوە و شیکارکردن و بڵاوکردنەوەی بابەت و وێنە و هەواڵ و زانیاری.
“ڕۆلی میدیا لە ئاشتی کۆمەڵایەتیدا چییە؟”
ڕۆڵی میدیا لە ئاشتی کۆمەڵایەتیدا بەرچاو و کاریگەرە، چونکە دەتوانێت وەک پردێکی گرنگ بۆ دروستکردنی پەیوەندی و تێگەیشتن لە نێوان گرووپە جیاوازەکانی کۆمەڵگادا کار بکات، میدیا بە هەموو شێوازەکانییەوە دەتوانێت ڕۆلێکی کاریگەر ببینێت، هەروەها میدیا دەتوانێت ڕۆڵێکی گرنگ لە بڵاوکردنەوەی زانیاری ڕاست و پشتڕاستکراو، ناساندنی کولتوورە جیاوازەکان و دروستکردنی گفتوگۆی کراوە و بنیاتنەر لە نێوان بیروڕا جیاوازەکاندا بگێڕێت، هەستی یەکتر قبوڵکردن بخاتە ناو کۆمەڵگا، بەڵام ئەمە پێویستی بە بەرپرسیارێتییەکی گەورە لە لایەن ڕۆژنامەنووسان و دامەزراوە میدیاییەکانەوە هەیە، کە ئەخلاقیانە مامەڵە بکەن و هەوڵ بدەن بۆ دروستکردنی بەستێنێکی ئازاد و دادپەروەرانە بۆ دەربڕینی بیروڕا، کە تیایدا هەموو کەسێک هەست بە بوونی خۆی بکات و ڕێزی لێ بگیرێت. گەر بگەڕێینەوە بۆ سەدەکانی ڕابردوو دەبینین کە میدیا ڕۆڵێکی گرنگی گێڕاوە لە پاراستنی ئاشتی لە ڕێگەی پەروەردەکردنی گفتوگۆ و پێشخستنی زانیاری دروست. نموونەیەکی بەرچاو ڕۆژنامەگەری ئاشتییە کە ڕاپۆرتکردنی هاوسەنگ و چارەسەرکردن لە ناوچە جێناکۆکەکاندا لە پێشینەی کارەکانیدایە. هەروەها، لە کاتی ململانێکانی ئێرلەندای باکووردا، هەندێک دەزگای میدیایی هەڵیانبژارد کە جەخت لەسەر دانوستانەکانی ئاشتی بکەنەوە لەبری تووندوتیژی، ئەمەش یارمەتیدەر بوو بۆ داڕشتنی ڕای گشتی بەرەو ئاشتەوایی. بە هەمان شێوە لە ئەفریقای باشووری دوای ئاپارتاید، میدیاکان ڕۆڵێکی سەرەکییان لە کۆمیسیۆنی ڕاستی و ئاشتەوایی (TRC)دا گێڕا بە پەخشکردنی ئیفادەی هەردوو قوربانی و تاوانباران، پەروەردەکردنی چاکبوونەوەی نیشتمانی.
جیا لەوانەش، لە کۆڵۆمبیا هەڵمەتەکانی سۆشیال میدیای وەک SoyCapaz هانی هاووڵاتیانیان دا پشتگیری لە پرۆسەی ئاشتی نێوان حکومەت و یاخیبووانی فارک بکەن، ئەمەش نیشانیدا کە چۆن پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەکان دەتوانن یارمەتیدەر بن لە پڕکردنەوەی پردی کۆمەڵگە دابەشبووەکان. لە کاتی هەڵبژاردنەکاندا، ڕووماڵکردنی میدیایی بەرپرسیارانە لە ڕێگریکردن لە نائارامییەکان زۆر گرنگە، وەک لە غانا بیندرا، کە ڕێکخراوە میدیاییەکان هاوبەشییان لەگەڵ گروپەکانی کۆمەڵگەی مەدەنیدا کرد بۆ پشکنینی ڕاستییەکان بۆ ئیدیعا سیاسییەکان، کەمکردنەوەی زانیاری هەڵە و کەمکردنەوەی تووندوتیژی دوای هەڵبژاردنەکان. لە ڕواندا کە ڕادیۆی ڕق و کینە ڕۆڵێکی وێرانکەری هەبوو لە سووتەمەنی جینۆسایدی ساڵی ١٩٩٤، حکومەتی دوای جینۆساید هاوکاری ڕادیۆکان کرد بۆ پەخشکردنی بەرنامەکانی پەروەردەی ئاشتی کە یەکگرتوویی بەرەوپێش دەبرد و بەرپەرچی قسەی ڕقاوی دەکردەوە. ئەم نموونانە تیشک دەخەنە سەر ئەوەی کە چۆن میدیا دەتوانێت ئامرازێکی بەهێز بێت لە پاراستنی ئاشتی کۆمەڵایەتی و داڕشتنی تێڕوانینی گشتی و ڕێگریکردن لە توندوتیژی کاتێک بە شێوەیەکی بەرپرسیارانە بەکاردەهێنرێت.
“میدیا ئەگەر بییەوێت ڕۆڵ بگێرێت چی بکات؟”
میدیا لەگەڵ مێشك و هەست و بیركردنەوە و سۆزی وەرگرەكانی كاردەكات كەواتە دەتوانێت بە چ ئاراستەیك بیەوێت بیان بات. لە مێژووی مرۆڤایەتیدا لە هەموو جەنگەكان و ململانێكان میدیا رۆڵی گەورەی بینیوە لە خۆش كردنی ئاگرەكەدا. هیتلەر توانی بۆچونێكی نێودەوڵەتی دروست كات بەرامبەر جوڵەكە بە هۆی میدیاوە، كارتۆنەكانی دانیمارك لەسەر پێغەمبەری ئازیز توانی رای هەموو جیهانی ئیسلامی كۆكاتەوە… هتد، هەربۆیە دروستكردنی ئاشتی لە بەرپرسیاریەتە ئیتیكی وپیشەیەكانی میدیاو رۆژنامەنوسە، بۆیە رۆژنامەنووس و دەزگاكانی راگەیاندن بە هۆی كۆمەڵێك دەسەڵاتی كە هەیەتی بەسەر ناوەرۆكی دەتوانێت رۆل ببینێت لە دروستكردنی ئاشتیدا لەوانە:-
1- میدیا دەرگەوانە گەر رۆژنامەنوسی پرۆفێشنال و شارەزا لە بواری چارەسەری قەیراندا كە ئەویش ئەزموون و راهێنانی دەوێت، ئەو كات دەتوانێت كۆمەڵگە بەرەو ئاشتی ببات وە بە پێچەوانەشەوە.
2- میدیا دەتوانێت رۆڵ ببینێت لە دروست كردنی بریارو كاریگەری لەسەر دەسەڵاتداران كەواتە دەتوانێت وڵات و بریارەكانی وڵات بەرەو ئاشتی بەرێت.
3- میدیا رۆڵی دیبلۆماسی دەبینێت لە نزیك كردنەوەوە بەیەكگەیاندنی لایەنە نەیارەكاندا كەواتە دەتوانێت نزیكیان كاتەوە بیانهێنێتە سەر مێزی گفتوگۆ كە رێگەیەكی چارەسەرو دروست كردنی ئاشتیە.
4- میدیا پردی پەیوەندیە لە نێوان خەڵكدا دەتوانێت لە هەر كەشێكی تر رۆڵی میانگیری بگێرێت.
“میدیا دەتوانێت بە چەندین ڕێگای کاریگەر ئاشتەوایی کۆمەڵایەتی بپارێزێت”
١. گێڕانەوەی چیرۆکی هاوبەش:- میدیا دەتوانێت چیرۆک و نموونەی ئەرێنی لە هاوکاری و پێکەوە ژیانی گرووپە جیاوازەکان بگێڕێتەوە، کە بەهای هاوبەشی مرۆڤایەتی بەرجەستە دەکات و هەستی یەکگرتوویی دروست دەکات.
٢. زمانی هاوسەنگ:- بەکارهێنانی زمانێکی دوور لە تووندوتیژی و دوژمنکاری، خۆپاراستن لە بەکارهێنانی وشەی هەستیار کە دەبێتە هۆی دووبەرەکی.
٣. بڵاوکردنەوەی زانیاری دروست:- خۆپاراستن لە بڵاوکردنەوەی هەواڵی ناڕاست یان نیوە ڕاستی کە دەبێتە هۆی دروستبوونی ترس و ناڕەزایی لە کۆمەڵگادا.
٤. پلاتفۆرم بۆ گفتوگۆ:- دابینکردنی بەستێنێک بۆ گفتوگۆی کراوە لە نێوان لایەنە جیاوازەکان، کە تیایدا بیروڕای جیاواز بە ڕێزەوە ئاڵوگۆڕ بکرێت.
٥. دەنگدان بە کەمینەکان:- پێدانی دەرفەت بە گرووپە پەراوێزخراوەکان بۆ دەربڕینی خۆیان و ناساندنی کێشەکانیان، کە بووەتە ڕێگەیەک بۆ تێگەیشتنی زیاتر و سڕینەوەی ستیریۆتایپەکان.
٦. ڕووماڵکردنی هەمەلایەنە:- پێشکەشکردنی دیدگای جیاواز بۆ ڕووداوەکان، بۆ یارمەتیدانی خەڵک لە تێگەیشتنی باشتر لە ئاڵۆزییەکان.
٧. هۆشیارکردنەوە:- بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاری خەڵک سەبارەت بە مافەکانی مرۆڤ، فرەکولتووری، و بایەخی لێبوردەیی.
٨. میدیای شارەزا لە پێکدادان:- مەشقپێکردنی ڕۆژنامەوانان لەسەر چۆنیەتی ڕووماڵکردنی کێشە و ناکۆکییەکان بە شێوەیەکی بەرپرسیارانە کە یارمەتیدەر بێت بۆ چارەسەری ئاشتیانە.
٩. چاودێری و بەرپرسیارێتی:- بوون بە چاوێکی چاودێر بۆ دەسەڵات و هێزە جیاوازەکانی کۆمەڵگا، و لێپرسینەوە لە ئاست پێشێلکارییەکان.
١٠. مینبەرێک بۆ دەنگی ئاشتی:- هاندانی دەنگی ئاشتیخوازان، ناوبژیوانان، ئەو کەسانەی کە کار بۆ چارەسەری ناکۆکییەکان دەکەن.
بە کورتی میدیا ئامرازێکی سەرەکییە بۆ پاراستنی ئاشتی کۆمەڵایەتی، بەڵام پێویستی بە بەرپرسیارێتی و ڕەچاوکردنی ئەخلاقی هەیە بۆ ئەوەی دڵنیابێت لەوەی کە بە شێوەیەکی کاریگەر خزمەت بە ئەرکی بنیاتنانی ئاشتیی خۆی دەکات. هەر بۆیە دەتوانین بڵێین کە تەنها پەیوەندی بە ڕاپۆرتکردنی ڕووداوەکانەوە نییە بەڵکو پەیوەندی بە داڕشتنی گێڕانەوەکان و کاریگەریکردنی لەسەر ڕەفتار و پێشخستنی بەهاکانەوە هەیە کە هاندەری هاوکاری و لێکتێگەیشتن و هاوسەنگی کۆمەڵایەتین لە ناو کۆمەلگەکاندا.
