پۆپۆلیزمی سیاسی

ڕێبازێکی سیاسی کە جەخت لەسەر بەرژەوەندییەکانی “خەڵکی ئاسایی” دەکاتەوە لە دژی “دەستەبژێر”ی دەسەڵاتدار.

تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی بریتین لە:-

١. بانگەشەی نوێنەرایەتیکردنی “خەڵکی ڕاستەقینە”

٢. دژایەتیکردنی دامەزراوە سیاسییەکان و دەستەبژێری دەسەڵاتدار.

٣. پەیامی سادە و ڕاستەوخۆ بۆ خەڵک.

٤. ڕێبەرێکی کاریزماتیک کە خۆی بە نوێنەری خەڵک دەزانێت.

٥. بەکارهێنانی هەستی ناسیۆنالیستی و ناسنامەی نەتەوەیی.

پۆپۆلیزم دەکرێت لە لایەن چەپ یان ڕاستەوە بەکاربهێنرێت. هەندێک ڕەخنەگر پێیان وایە مەترسی بۆ سەر دیموکراسی دروست دەکات، بەڵام لایەنگرانی پێیان وایە دەنگی خەڵک بەرز دەکاتەوە.

١. جۆرەکانی پۆپۆلیزم:-

   – پۆپۆلیزمی ڕاست؛ زۆرجار لەسەر بنەمای ناسیۆنالیزم و دژە کۆچبەری.

   – پۆپۆلیزمی چەپ؛ زۆرجار لەسەر بنەمای دژایەتی سەرمایەداری و داوای دادپەروەری کۆمەڵایەتی.

٢. ستراتیژییەکانی پۆپۆلیستەکان:-

   – بەکارهێنانی میدیای کۆمەڵایەتی بۆ پەیوەندی ڕاستەوخۆ لەگەڵ خەڵک.

   – دروستکردنی “دوژمن”ی هاوبەش، وەک “دەستەبژێر یان کەمینەکان”.

   – بەکارهێنانی زمانێکی سادە و هەستیار.

٣. کاریگەرییەکانی پۆپۆلیزم لەسەر سیستەمی سیاسی:-

   – گۆڕانکاری لە سیستەمی حیزبی.

   – لاوازکردنی دامەزراوە دیموکراسییەکان.

   – زیادبوونی جەمسەرگیری سیاسی.

٤. نموونە بەرچاوەکانی بزووتنەوە پۆپۆلیستییەکان لە جیهاندا.

٥. ڕەخنەکان لە پۆپۆلیزم و بەرگریکردن لێی.

نموونە بەرچاوەکانی بزووتنەوە پۆپۆلیستییەکان لە جیهان:-

١. ئەمریکا؛ دۆناڵد ترەمپ و بزووتنەوەی “ئەمریکا یەکەم”.

   – بانگەشەی بەرگریکردن لە بەرژەوەندی چینی کرێکار

   – دژایەتی کۆچبەری و گڵۆبالیزم.

٢. بەڕازیل؛ جایر بۆلسۆنارۆ.

   – بەڵێنی بنبڕکردنی گەندەڵی و تاوان.

   – هەڵوێستی دژە ژینگەیی.

٣. هیندستان؛ نارێندرا مۆدی و پارتی بهاراتیا جاناتا.

   – بەکارهێنانی ناسیۆنالیزمی هیندۆس.

   – سیاسەتی ئابووری پۆپۆلیستی.

٤. فیلیپین؛ رۆدریگۆ دوتێرتە.

   – بەڵێنی شەڕی دژە ماددە هۆشبەرەکان.

   – ڕەخنەگرتن لە دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان.

٥. ئیتاڵیا؛ بزووتنەوەی پێنج ئەستێرە و پارتی لیگا.

   – دژایەتیکردنی یەکێتی ئەوروپا.

   – داواکاری بۆ دیموکراسی ڕاستەوخۆ.

٦. یۆنان؛ سیریزا “چەپی ڕادیکاڵ”.

   – دژایەتیکردنی سیاسەتی ڕیازەتکێشی ئابووری.

   – ڕەخنەگرتن لە دامەزراوە ئەوروپییەکان.

ئەم نموونانە پیشان دەدەن کە پۆپۆلیزم دەتوانێت لە کۆنتێکستی جیاوازدا و لە لایەن ئایدیۆلۆژیا جیاوازەکانەوە بەکار بهێنرێت. هەر یەک لەم بزووتنەوانە تایبەتمەندی خۆیان هەیە، بەڵام هەموویان هاوبەشن لە بانگەشەکردن بۆ نوێنەرایەتی کردنی “خەڵکی ئاسایی” لە دژی “دەستەبژێر”.

دۆناڵد ترەمپ و بزووتنەوەی “ئەمریکا یەکەم” لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، یەکێکە لە نموونە هەرە بەرچاوەکانی پۆپۆلیزمی هاوچەرخ:_

١. پێشینەی سەرهەڵدان:_

   – ناڕەزایەتی بەشێک لە خەڵک لە سیاسەتی نەریتی.

   – هەستی پەراوێزخراوی لەناو بەشێک لە چینی کرێکار و ناوەڕاستی سپی پێست.

٢. پەیامە سەرەکییەکان-:

   – دووبارە ئەمریکا مەزن بکەینەوە.

   – دژایەتی کۆچبەری نایاسایی.

   – ڕەخنەگرتن لە ڕێککەوتنە بازرگانییە نێودەوڵەتییەکان.

   – بەڵێنی گەڕاندنەوەی کارگەکان بۆ ئەمریکا.

٣. تەکنیکە پۆپۆلیستییەکان-:

   – بەکارهێنانی زمانێکی سادە و ڕاستەوخۆ.

   – هێرشکردنە سەر میدیای نەریتی وەک “هەواڵی ساختە”

   – بەکارهێنانی تویتەر بۆ پەیوەندی ڕاستەوخۆ لەگەڵ لایەنگران.

٤. کاریگەرییەکان:-

   – جەمسەرگیری زیاتری کۆمەڵگای ئەمریکی.

   – گۆڕانکاری لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا.

   – دەرکەوتنی کێشە و دابەشبوونی ناو حیزبی کۆماری.

٥. ڕەخنە و پشتیوانی:_

   – ڕەخنەگران؛ مەترسی بۆ سەر دیموکراسی و دابەشکردنی کۆمەڵگا.

   – پشتیوانان؛ گوێگرتن لە دەنگی خەڵکی پەراوێزخراو و بەرەنگاربوونەوەی دەستەبژێر.

٦. میراتی سیاسی:-

   – کاریگەری لەسەر شێوازی هەڵبژاردن و گوتاری سیاسی لە ئەمریکا.

   – بەهێزبوونی ڕەوتی پۆپۆلیستی لەناو حیزبی کۆماری.

ئەم نموونەیە پیشانی دەدات کە چۆن پۆپۆلیزم دەتوانێت کاریگەری قووڵی لەسەر سیستەمی سیاسی هەبێت، تەنانەت لە وڵاتێکی وەک ئەمریکا کە خاوەنی دامەزراوەی دیموکراسی بەهێزە.

کاریگەرییەکانی پۆپۆلیزم لەسەر سیستەمی سیاسی-:

١. گۆڕانکاری لە سیستەمی حیزبی:-

   – سەرهەڵدانی حیزبە پۆپۆلیستە نوێیەکان.

   – گۆڕانی ئاراستەی حیزبە کۆنەکان بەرەو پۆپۆلیزم.

   – لاوازبوونی حیزبە ناوەندییەکان.

٢. لاوازکردنی دامەزراوە دیموکراسییەکان:-

   – هێرشکردنە سەر سەربەخۆیی دادوەری.

   – کەمکردنەوەی متمانە بە پرۆسەی هەڵبژاردن.

   – سنووردارکردنی ئازادی ڕاگەیاندن.

٣. زیادبوونی جەمسەرگیری سیاسی:-

   – دروستبوونی دابەشبوونی قووڵ لە کۆمەڵگادا.

   – کەمبوونەوەی ئامادەیی بۆ سازان و ڕێککەوتن.

٤. گۆڕانکاری لە سیاسەتی دەرەوە:-

   – ڕەتکردنەوەی ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکان.

   – کەمبوونەوەی هاوکاری نێودەوڵەتی.

   – بەهێزبوونی هەڵوێستی ناسیۆنالیستی.

٥. گۆڕانی شێوازی بەڕێوەبردنی حکومەت:-

   – بەکارهێنانی فەرمانی جێبەجێکردن لە جیاتی یاسادانان.

   – کەمکردنەوەی ڕۆڵی شارەزایان و بیرۆکراتەکان.

٦. کاریگەری لەسەر گوتاری سیاسی:-

   – بەکارهێنانی زمانێکی تووندتر و دابەشکەر.

   – سادەکردنەوەی کێشە ئاڵۆزەکان.

٧. گۆڕانکاری لە پەیوەندی نێوان دەسەڵات و میدیا:-

   – زیادبوونی ڕەخنە و هێرش بۆ سەر میدیای سەربەخۆ.

   – بەکارهێنانی میدیای کۆمەڵایەتی بۆ پەیوەندی ڕاستەوخۆ.

ئەم کاریگەرییانە دەتوانن ببنە هۆی گۆڕانکاری قووڵ لە شێوازی کارکردنی سیستەمی سیاسی و پەیوەندی نێوان دەسەڵات و هاوڵاتیان. هەندێک پێیان وایە ئەم گۆڕانکارییانە پێویستن بۆ چاکسازی، بەڵام هەندێکی دیکە نیگەرانن لە مەترسییەکانی بۆ سەر دیموکراسی.

گرنگترین و مەترسیدارترین کاریگەرییەکانی پۆپۆلیزم:-

١. هێرشکردنە سەر سەربەخۆیی دادوەری:-

   – هەوڵدان بۆ دانانی دادوەری لایەنگر.

   – ڕەخنەگرتنی ئاشکرا لە بڕیارە دادوەرییەکان.

   – هەوڵدان بۆ سنووردارکردنی دەسەڵاتی دادگاکان.

٢. کەمکردنەوەی متمانە بە پرۆسەی هەڵبژاردن:-

   – بڵاوکردنەوەی گومان لەسەر دروستی ئەنجامەکانی هەڵبژاردن.

   – هەوڵدان بۆ گۆڕینی یاساکانی هەڵبژاردن بۆ بەرژەوەندی خۆیان.

   – ڕەتکردنەوەی قبوڵکردنی ئەنجامی هەڵبژاردن.

٣. سنووردارکردنی ئازادی ڕاگەیاندن:-

   – هێرشکردنە سەر میدیای ڕەخنەگر وەک “دوژمنی گەل”.

   – بەکارهێنانی یاسا بۆ کۆنترۆڵکردنی ناوەڕۆکی میدیایی.

   – پشتیوانیکردن لە میدیای لایەنگر.

٤. لاوازکردنی کۆمەڵگای مەدەنی:-

   – سنووردارکردنی چالاکی ڕێکخراوە ناحکومییەکان.

   – کەمکردنەوەی پشتیوانی دارایی بۆ گرووپە سەربەخۆکان.

   – تۆمەتبارکردنی ڕێکخراوەکان بە کارکردن بۆ بەرژەوەندی بیانی.

٥. کەمکردنەوەی ڕۆڵی پەرلەمان:-

   – پشتگوێخستنی پرۆسەی یاسادانان لە ڕێگەی فەرمانی جێبەجێکردنەوە.

   – کەمکردنەوەی دەرفەتی چاودێریکردنی حکومەت لەلایەن پەرلەمانەوە.

   – هەوڵدان بۆ لاوازکردنی ئۆپۆزیسیۆن.

٦. گۆڕینی سیستەمی هاوسەنگی نێوان دەسەڵاتەکان:-

   – هەوڵدان بۆ کۆکردنەوەی دەسەڵات لە دەستی جێبەجێکاردا.

   – کەمکردنەوەی ڕۆڵی دامەزراوە سەربەخۆکان.

ئەم هەنگاوانە دەتوانن کاریگەری نەرێنی لەسەر کوالێتی دیموکراسی و مافە مەدەنییەکان هەبێت. گرنگە تێبینی بکەین کە ئەم پرۆسەیە زۆرجار بە شێوەیەکی هێواش و بەردەوام ڕوودەدات، نەک بە گۆڕانکاری لەناکاو. یەکێک لە گرنگترین خاڵەکانی ئەم بابەتە “هێرشکردنە سەر سەربەخۆیی دادوەری”یە. ئەمە یەکێکە لە مەترسیدارترین کاریگەرییەکانی پۆپۆلیزم لەسەر دیموکراسی:

١. گرنگی سەربەخۆیی دادوەری:-

   – پاراستنی یاسای بنەڕەتی و مافەکانی هاووڵاتییان.

   – چاودێریکردنی دەسەڵاتی جێبەجێکردن و یاسادانان.

   – دابینکردنی دادپەروەری بۆ هەموو تاکەکانی کۆمەڵگا.

٢. شێوازەکانی هێرشکردن لەسەر سەربەخۆیی دادوەری:-

   – دانانی دادوەری لایەنگر لە دادگا باڵاکان.

   – گۆڕینی یاساکانی خانەنشینی دادوەران.

   – کەمکردنەوەی بودجەی دەزگای دادوەری.

٣. ڕەخنەگرتنی ئاشکرا لە بڕیارە دادوەرییەکان:-

   – هێرشی زارەکی لەسەر دادوەران.

   – بەکارهێنانی میدیای کۆمەڵایەتی بۆ ناوزڕاندنی دادوەران.

   – دروستکردنی گومان لەسەر بێلایەنی دادگاکان.

٤. هەوڵدان بۆ سنووردارکردنی دەسەڵاتی دادگاکان:-

   – پێشنیارکردنی یاسای نوێ بۆ کەمکردنەوەی دەسەڵاتی دادگاکان.

   – پشتگوێخستنی بڕیارە دادوەرییەکان.

   – هەوڵدان بۆ گۆڕینی پێکهاتەی دادگا باڵاکان.

٥. کاریگەرییەکانی ئەم هێرشانە:-

   – لاوازبوونی پاراستنی مافە بنەڕەتییەکان.

   – کەمبوونەوەی متمانەی گشتی بە سیستەمی دادوەری.

   – مەترسی لەسەر جێبەجێکردنی یاسا بە شێوەیەکی یەکسان.

٦. گرنگی بەرەنگاربوونەوەی ئەم هەوڵانە:-

   – پاراستنی سەربەخۆیی دادوەری لە یاسای بنەڕەتیدا.

   – بەهێزکردنی ڕێکخراوە پیشەییەکانی دادوەران.

   – هۆشیارکردنەوەی گشتی لەسەر گرنگی سەربەخۆیی دادوەری.

هێرشکردنە سەر سەربەخۆیی دادوەری یەکێکە لە نیشانە سەرەتاییەکانی لاوازبوونی دیموکراسی. کاتێک دەسەڵاتی جێبەجێکردن دەتوانێت کۆنترۆڵی دادگاکان بکات، ئەوا مەترسی پێشێلکردنی ماف و ئازادییەکان زیاد دەکات.

سەرچاوەکان؛

فارسی؛

احمدی، محمد. پوپولیسم در ایران معاصر. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۹۵.

عه‌ره‌بی؛

الجابري، محمد عابد. نقد العقل العربي. بيروت: مركز دراسات الوحدة العربية، ١٩٨٤.

English:

Mudde, Cas, and Cristóbal Rovira Kaltwasser. Populism: A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press, 2017.