لەسەر نەخشەی جیهان کۆماری تورکیا هێشتا یەکێکە لەو وڵاتانەی کە بەشێوەیەکی بەرفراوان لەسەرشانۆی سیاسی لەبەردەم گۆڕانکاریدایە، بەهۆی بەردەوامی کودەتا لەمێژووی ئەم وڵاتەدا جێگیریەکی مەودا درێژی حوکمڕانی وەک پێویست نەبوە، تاڕادەیەک بەربەستیش بوە لەبەردەم چاوی تەماحی یەکێتی سۆڤیەتدا، لە هاوپەیمانی ناتۆدا جێگای خۆی هەیەو دەتوانین بڵێین دوای هەڵوەشاندنەوەی یەکێتی سۆڤیەت ژینگەیەکی سیاسی هەرێمایەتیش بۆ تورکیا فەراهەم بوو، هێزی پاڵنەری ڕووداوەکان لە ناوچەکە کاریگەریان لەسەر ئاراستەی دەرەوەو ناوخۆی تورکیا هەبوە، وێڕای نمایشی ئاینی ودەرکەوتنی ئاک پارتی وەک پارتێکی ئیسلامی میانڕەو یان بوونی چەند پارتێكی تری ئیسلامی هوداپار و … هتد لەم وڵاتەدا بەڵام تا ئێستاش پرنسیپەکانی عەلمانی ئەتاتورک بەهەند وەردەگیرێت بۆ دوورخستنەوەی مەترسی چالاکی پارتەکانی ئۆپۆزسیۆن وچالاکی نێودەوڵەتیش . دیمەنی ئێستای رووداوەکانی ناوخۆی تورکیا بەهۆی هەڵاوسان ورێژەی بێکاری و بەرزبوونەوەی نرخی کاڵا و ئاڵوگۆڕی دراوەوە دروست بوون جگە لەکێشەکانی پارتی دەسەڵاتدار لەناخۆدا لەگەڵ پارتەکانی ئۆپۆزسیون لەسەر پرس گەلێکی زۆر بەتایبەت جەهەپەو دەم پارتی،هەروەها جگە لەوکێشانەی دەرەوەی کەلەگەڵ قوبرسی یونان و لیبیاو میسرو سوریاو …..هتد بەردەوام ڕوو لە گٶڕانکارین ولای هاونیشتمانیانی ئەم کۆمارە جێگیرنین.
ئەردۆغان تا ئێستا لەگەمەیەکی پراگیماتیکی بەردەوامدایە لەگەڵ جەمسەرەکانی بەرەی ڕۆژئاواو بەرەی ئەمریکادا ، زیادبوون و تەشەنە کردنی ناکۆکیەکانیش لەگەڵیان ڕێژەیین و بەپێی بەرژەوەندیەکان دەگۆڕێن، لەئێستادا پرسی دەستور خراوەتە نێو گەمە سیاسیەکان وتەنها چەکێکە بەدەستی ئەردۆغانەوە کە دەیەوێت سوودی لێ ببینێت و لەم ڕێگایەوە خۆی لەدەسەڵات بهێڵێتەوەووسێبەری ئاکپارتیش هەر برەوی هەبێت و ئەم بابەتەش بوەتە هەواڵی گەرمی ناوخۆیی لەم وڵاتەدا. – هەموارکردنەوەی دەستور بۆ؟ هەڵبەتە ئەم هەموارکردنەوەیە لەخۆڕانیەو ئامانجی خۆی لەپشتەوەیە، لەیەکی تشرینی ٢٠٢٣ ئەردۆغان سەرۆک کۆماری تورکیا لەدەستپێکی قۆناغی نوێی یاسادانانی پەرلەمانی تورکیادا داوای لەسەرجەم لایەنەکان کرد کاربکەن بۆ نوسینەوەی دەستورێکی مەدەنی، لە دوای کودەتا سەربازیەکەی ١٢ ی ئەیلولی١٩٨٠ەوە تا ئێستا ١٩ جار دەستوری تورکیا هەموارکراوەتەوە، بە فەرمانی بەڕێوەبەرێتی سەربازیی ئەنجومەنی ڕاوێژکاریی لە ٢٣ ی ئەیلولی ١٩٨٢ ەوە لە لایەن ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانیەوە لە ١٨ تشرینی یەکەمی هەمان ساڵدا پەسەند کراوە، دوای کودەتاکەش لەسەرپێشنیازی سەرۆکی ئەوکاتەی تورکیا (کەنعان ئیڤڕل) ماددەی چوارەم بۆ دەستورەکە زیادکراو ئاماژە بەوە درا کە (ناتوانرێت گۆڕانکاری لەسێ ماددەی یەکەمدا بکرێت و داوای هەموارکردنەوەشیان بکرێت).
دواتریش لە گشت پرسیەکی گشتیدا بۆ ئەم دەستورە ٩١.٣٧ % ی بەشداربوان بە (بەڵی) دەنگیان بەم دەستوورە داوە ، دەستورەکە لە (٧) حەوت بەش، ١٧٧ مادەو چەند ماددەیەکی کاتی پێک هاتوە. دەستووری تورکیا لە بنەڕەتدا عەلمانیە بەڵام وەک تاک وکۆمەڵگە پابەندبوون بە پرنسیپە ئاینیەکان بوونی هەیە، کێشەی مەزهەبی لە کۆماری تورکیا دا هەیە وهۆکاری سیاسی لە پشتی ئەم ڕەهەندەوەیە. ئەم دەستورە کە دوای کودەتاکە دانراوە دەستورێکی تەواو ناتەباو ڕەق و نەگونجاوو داپڵۆسێنەرە دەرهەق بە کوردو عەلەوی وچەرکەس و نەتەوەکانی تری جگە لە تورک، پیکهاتە ئاینی ونەتەوەیی وئیتنیەکانی تری تورکیا تەواو نائومێدبوون لە ئەنجامی پیادەکردنی ئەم دەستوورە، بەردەوام ناڕازی بوونی خۆیان دەربڕیوە.
مادەکانی یەکەم و دووەم و سێ یەم کە هێڵی سورن و وادانراون کە گٶڕانکاریان بەسەردانەیەت کە ئەوانیش هەر لە ماددەی یەکەم کە گوزارشت لە وەدەکات کە (تورکیا دەوڵەتێکی کۆماریە)، لە ماددەی دووەمدا ( کۆماری تورکیا دەوڵەتێکی یاسایی ،کۆمەڵایەتی ، عەلمانی ، دیموکراسیە، پشت بەوبنەما سەرەتاییانە دەبەستێت لەدیباجەی دەستوردا ئاماژەیان پێدراوەو پابەندە بە هزری نەتەوایەتی (تورکایەتی) ئەتاتورک، ڕێز لەمافەکانی مرۆڤ دەگرێت و خۆشگوزەرانی بۆ هاوڵاتیانی تورکیا دابین دەکات، لەمادەی سێ یەمی دەستوردا دەڵێت (دەوڵەتی تورکیا بەشێکی دانە بڕاوە لە وڵات و گەلی تورک وزمانە کەشی تورکیە ، هەروەها ئاماژە بەوەکراوە کەڕەنگی ئاڵای تورکیا سورەو مانگ وئەستێرە لەخۆدەگرێت، سروودی نیشتیمانی سروودی (ئیستیقلال) ە وە پایتەختی تورکیا ئەنقەرەیە، لێرەدا هەست دەکەیت لە هیچ یەکێک لەم ماددە بنچینەییانەدا ئاماژە بە ناوی نەتەوەی کورد وهیچ نەتەوەیەکی تر نەکراوەو هەروەک تورک ناسێنراون.
لە ماوەی دوودەیەی ڕابوردووی حوکمی ئەکپارتیدا سێ جاردەستور هەموارکراوتەوە بەڵام هەمووی بۆ بەرژەوەندی ئەکپارتی بوەو لە هیچ ماددەیەکی هەموار کراوی ئەم دەستورەدا نە کورد نە پێک هاتەکانی تری کۆماری تورکیا ئاسوودەنەبوون و باسی مافەکانیان نەکراوە، ئاکپارتی ئەم دەستورەی کردوەتە چەترێکی کۆکەرەوەی بەرژەوەندیە سیاسیەکانی کە وەک دوورکەوتنەوە لە سیستمی عەلمانی نمایش دەکەن بەمەش هەست و سۆزی خەڵکانی ئاینی و نەریتخوازو ڕادەکێشن وسوود لەدەنگەکانیان دەبینن لە کاتی پڕۆسەی هەڵبژاردنەکاندا .
کاریگەری کێشەکانی ناوخۆ لەسەر هەموارەکە: ترس لەهەموارکروونەوەی دەستور لای پارتی دەسەڵاتداری کۆماری تورکیا بوونی هەیە، ئەم دەستورە تائێستا ١٩جار هەموارکراوەتەوەو هەرلەسەردەمی دەسەڵاتی ئاکپارتیدا ٣ جار هەموارکراوەتەوە، هەرچی پارتی گەلی کۆماری جەهەپەو لایەنەکانی تری ئۆپۆزسیونە بۆچوونیان وایە ئاکپارتی بەپرسی گۆڕینی دەستوور دەیەوێت پینەی کێشەگەورەکان بکات و مژاری قەیرانەکان لەبیری خەڵک دەباتەوە، ئەردۆغان لە١٦/ نیسانی ٢٠١٧دا لە ڕاپرسیەکدا ١٨ ماددەی دەستوری کۆماری تورکیای هەموار کردەوە کەتائێستا ٥٨ مادە دەسکاری نەکراون، بەمەش توانی خۆی بۆ سەرۆک کۆماری تورکیا هەڵبژێرێتەوە، وێڕای ئەوەی بە پێی سیستم ویاسای ڕێگە پێدراوی تورکیا یەک کەس تەنها بۆ دووخول دەتوانێت خۆی بۆ پۆستی سەرۆک کٶمارکاندید بکاتەوە بەڵام لەو گۆڕانکاریەی کەئەردۆغان بەسەر پەرلەماندا هێنای لە پەڕلەمانیەوە بۆ سەرۆکایەتی کۆمار توانی سوود لەم هەموارە ببینێت و بۆ سوودی خۆی بەکاری بهێنێت کە لە ٢٨ ئابی ٢٠١٤ بە بەدەست هێنانی ٪٧٩.٥٥١ دەنگەکان لەخولی یەکەمدا بەدەست بهێنێت، لە هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆمار لەساڵی٢٠١٨شدا کە ئەردۆغان کاندیدی هاوبەشی ئاکپارتی ومەهەپە بو ٠٥٢.١٨% ی دەنگەکانی بەدەست هێنا، جاری سێ یەمیش لە٢٠٢٣ بە هەمان شێوەکاندیدی ئاکپارتی ومەهەپە بوو، وەلە خولی دووەمی هەڵبژاردنەکەدا ٥٢.١٨% ی دەنگەکانی بەدەست هێنا، یەکەم گۆڕانکاری لەدەستوری تورکیا لەساڵی ١٩٨٧ کراوەو دوایین گۆڕانکاریش لەساڵی ٢٠١٧ بوو کە سیستمی حوکمڕانی لەپەرلەمانیەوە گۆڕا بۆ سەرۆکایەتی، لەئێستادا لەکۆی ٦٠٠کورسی پەرلەمان ئاکپارتی خاوەنی ٢٦٨ کورسیەو پێویستی بە ٣٦٠ دەنگ هەیە، هەرچی مەهەپەی هاوپەیمانیشی خاوەنی ٥٠کورسیە کەواتە ئاکپارتی پێویستی بە ٤٢ دەنگی تر هەیە، لەبەرامبەردا بەرەی ئۆپۆزسیون کەجەهەپە و لایەنەکانی ترە، جەهەپە خاوەنی ١٣٠ کورسیە، دەم پارتی ٥٧ کورسی، ئی پارتی ٤٤ کورسی، هەروەها پارتی ئایندەوسەعادەت پێکەوە خاوەنی ٢٠ کورسین، پارتی دەڤا ١٥ کورسی، پارتی کرێکارانی تورکیاش خاوەنی ٤ کورسین، ئەردۆغان دەیەوێت بۆخولێکی تری سەرۆکایەتی کۆماری تورکیا خۆی هەڵبژێرێتەوەو ئەم هەمواری دەستورەش تەنها لەبەردەرکردنی چەندبڕیارێکە لەوبارەیەوە تابتوانێت ئەم ئامانجەشی بهێنێتە دی و شەرعیەت بداتەوە بەخۆپاڵاوتنی خۆی لەڕێگای هەمواری بیستەمی دەستورەوە.
