دەرچوونی بەیاننامەی (11ی ئازاری1974)
ڕێك دوای (چوار) ساڵ لە دەرچوونی ڕێكەوتنامەی (11ی ئازاری1970)، حكومەتی ئێراق تاكلایەنە بەیاننامەیەكی لە هەمان ڕۆژ و مانگدا بۆ چارەسەری دۆزی كورد ڕاگەیاند. بەیاننامەكە زۆر جیاواز بوو لەو رێكەوتنامەیەی پێشتر لەنێوان سەركردایەتی سیاسی شۆڕشی ئەیلول و خۆیدا واژۆ كرابوو. هۆیەكەش ئەوەبوو، كە حكومەتی ئێراق بێ گەڕانەوە بۆ سەركردایەتی شۆڕشی ئەیلول و لە دیدگای تایبەتی خۆی و بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەكانی لە ئێراق و ناوچەكە، دایڕشت و بڵاوی كردەوە. بە واتایەكی تر دەرچوونی ئەم بەیاننامەیە لە (11ی ئازاری1974) بەو مانایە بوو، كە ئیتر (پانزە) ماددەكەی ریكەوتنامەی پێشوو، هیچ شەرعیەتێكی سیاسی و یاسایی نەماوەو لەسەر سەركردایەتی شۆرشی ئەیلول و كوردەكان پێویست بوو پابەندی تەواوی ماددە و بڕگەكانی ئەم بەیاننامە نوێیە ببن و دانی پێدابنێن و پێی ڕازی ببن. بەپێچەوانەوە ئەگەری شەڕ و لێدانیان كراوەیە و بە نەیاری پارتی بەعسی سۆشیالیستی عەرەبی و حكومەت و دەوڵەتی ئێراق دەناسرێن.
بە گەڕانەوە بۆ ئەو سەردەمە مێژووییە و ڕووداوەكانی نێو (چوار) ساڵی تەمەنی رێكەوتنامەكە لەنێوان ساڵانی (1970-1974)و ئەو ئاشتییەی لەنێوان سەركردایەتی شۆڕشی ئەیلول و كوردا هاتەدی، تا بە تەمەنی (شەش) ساڵی بەعسییەكان دەگات لە دەسەڵات، بۆمان ڕوون دەبێتەوە، كە ئەو ڕژێمە و حكومەتەكەی، زۆر بە ووردی دۆخی كورد و شۆڕشەكەی و ناكۆكی ناوخۆیی ریزەكانی كورد و پارتی دیموكراتی كوردستانی خوێندەوە. ئەمەو گەیشتە ئەوەی، كە ئەو دۆخەی بۆ ئێراق هاتۆتە پێش، ئیتر پێویست نییە لەوە زیاتر سازش بۆ كورد و دۆزەكەی بكات، بەڵكو پێویستە شێلگیرانە بكەوێتە وێزەیان و وێزەی هەموو ئەوانەی بە دەسەڵاتیان لە ئێراق ڕازی نین. ئەمەو جگە لەوەی كۆی بەیاننامەیە، كە لە چەندین ماددە و بڕگەی یاسایی و دەیان لاپەڕە پێكهاتبوو وە لەلایەن شارەزایانی بواری یاسای ئێراقییەوە دارێژرابوو، حیسابی بۆ زۆر لایەنی ژیان و شێوازی كۆمەڵگای ئێراقی و كوردی كردبوو. تەنانەت ئەوەندە وورد بوو، حیساب بۆ ئەوە كرابوو، كە بەشێك لە كوردەكان پێ ڕازی ببن و بگەڕێنەوە ژێر دەسەڵاتیان و پشتیوانی لە حكومەت و ڕژێمەكەی بكەن. ئەمەو واش دارێژرابوو قۆناغ بە قۆناغ كۆتایی بە دۆزی كورد و كێشەكانی لە ئێراق بهێنرێت، تا جارێكی تر دووچاری كێشەی وەها نەبنەوە.
جياواز لەوانەش، دەرچوونی ئەم بەیاننامەیە لە دیدگای بەعس و حكومەتی ئێراقەوە، وەك تەواوكەری رێكەوتنامەی (11ی ئازاری1970) سەیركرا. واتە وا بڵاوكرایەوە و ڕای گشتی لێ پڕكرا، كە رێكەوتنامەكەی پێشوو بۆ (چوار) ساڵی ڕابردوو بووە و ئەمەی ئێستا بۆ (چوار) ساڵی ئایندەیە. واتە ماددە و بڕگەكانی ئەو بەیاننامەیە پەیوەندی كورد و حكومەتی ئێراق ڕێك دەخات و مافەكانی كورد لە ئێراقدا دابین دەكات و دەپارێزێت. ئەمەو وابلاوكرایەوەو واش گەیەنرایە سەركردایەتی كورد و شۆڕشی ئەیلول، كە ئەو دۆخەی تا مانگی (ئازار)ی ساڵی (1974) بەسەر ئێراقدا هاتبوو، پێویستی بەوە هەبوو، پەیوەندییەكانی كورد لەگەڵ حكومەتی ئێراق و شێوازی دابینكردنی مافەكانی كورد وەك هاوڵاتی ئێراقی، بەوە شێوەیە ڕێك بخرێتەوە و دابین بكرێت، كە لە كۆی ماددە و بڕگەكانی ئەو بەیاننامەیەدا هاتووە.
بەو هەڵسەنگاندن و خوێندنەوانەی ڕژێمی بەعس و حكومەتی ئێراق بۆ كورد و دۆز و شۆڕشەكەی كردبوو، بەلای ئەوەدا نەچوون، كە ڕەتكردنەوەی رێكەوتنامەكەی پێشوو و دەرچوونی ئەم بەیاننامەیە، بەرپەرچدانەوەی توندی سەركردایەتی سیاسی كورد و شۆڕشی ئەیلول و لەسەروویانەوە (مستەفا بارزانی) لەگەڵ خۆی دەهێنێت و دژایەتی دەكەن. ئەمەو بۆ ئەوەش نەچوون، كە دوای (چوار) ساڵ، پشووی هێزی پێشمەرگەی كوردستان، دامركانەوەی هەستی شۆڕشگێری ئەوان و دووركەوتنەوەیان لە شەڕ و ململانێ نەبووە، بەڵكو ئامادەن بەهێزتر لە جاران بێنە مەیدان و شەڕ لەپێناو نەتەوە و خاك و دۆزەكەیان بكەن و لەپێناو سەركردە و ڕابەری شۆڕشەكەیان خۆیان بكەنە قوربانی. ئەمەو بۆ ئەوەش نەچوون، كە تا ئەو كات دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێران لە پشت شۆڕشی ئەیلول و كوردی باشوور مابوو، وە بۆ هەلێك دەگەڕا نێوانی كورد و حكومەتی ئێراق تێك بچێت و سوود لە شەڕ و ململانێی كورد و حكومەتی ئێراق وەربگرێت. ئەمەو وڵاتانی خۆرئاواش و لەسەروویانەوە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و تەنانەت دەوڵەتی ئیسرائیلیش وەك نەیارێكی دەوڵەتانی عەرەبی و ڕژێمی بەعس لە ئێراق، لە دژی رژێمێك بوون لە ئێراق، كە كار بۆ بەهێزبوونی پێگەی یەكیەتی سۆڤیەت و وڵاتانی خۆرهەڵاتی سۆشیالیستی لە ناوچەكە بكات. بە هەموو ئەو ئەگەر و ڕووداوانەشەوە شەڕی نێوان كورد و حكومەتی ئێراق دەستی پێكردەوە، كە دواتر بە شەڕی (چوارەمی كوردستان)ی ناوی چووە تۆمارەكانی مێژووەوە.
