“پێشەکی”
وشەی فێمێنیزم(feminism) وشەیەكی لاتینییە و لە وشەی(feminia)ەوە هاتووە، كە بە واتای ئافرەتە، واتا جێندەری(female)یش هەر لەو وشەیەوە هاتووە كە ماناكەی “مێ” دەگەیەنێت، واتا لە بنەمادا دەكرێت وشەكە (females) لە (females)ەوە هاتبێت، یان (female movement literatim)ەوە هاتووە، بەڵام هەندێكی تر پێیانوایە لە چەمكی(women liberation movement)ەوە هاتووە، كە ئەمەشیان هەر ڕاستەو سەرجەم بۆچونەكان واتای خڕبوونەوە لە دەوری “مێ” لەخۆدەگرن. فێمێنیزم وەك زاراوە مانا ئاساییەكەی (مافەكانی ژن و یەكسانی نێوان “ژن و پیاو”دەدات. زاراوەكە لە بنەڕەتدا لەزمانی فەرەنسییەوە وەرگیراوە، لە ساڵی1890یشەوە لە زمانی ئینگلیزیدا لەبری زاراوەی (womanize) بەكاردەهێنرێت، ئەم زاراوەیە لە ئینگلیزیدا لەجێی(women movement)، كە بەواتای “بزوتنەوەی ژنان”دێت، ئەمەش بوو بە تێرمێك و هەموو چالاكییەكانی ژنانی گرتەوە لەو ڕێكخراوانەدا كە خەباتیان لە پێناوی یەكسانی ژنان و پیاواندا دەكرد.
وشەی فێمێنیزم وەك چەمكێكی سیاسی بۆ یەكەمین جار لەساڵی 1890دا لە ژمارە یەكی ڕۆژنامەیەكی رۆژانە بە(la frowned) لەلایەن marguerite Durandبەكاربراوە. لە بەریتانیا و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا پێشتر فێمێنیزم، مانای “ژنان”، یان سیفەتی ژنانە دەبەخشێ، هاوكات خەبات بۆ بەدەستهێنانی مافەكانی ژن بە ومانیزم(womanism) ناو دەبرا. ڕێكخراوەكانی بزووتنەوەی ژنان پێی دەوترا “بزووتنەوەی مافەكانی ژنان” كە جەختی لەسەر بەدەستهێنانی مافە مەدەنییەكانی ژن دەكردەوە. فێمێنیزم لای “كاستلز”:- ”ئەو پەیمانەیە كە دەیەوێت كۆتایی بە دەسەڵاتی ڕەگەزی نێرینە بهێنێت و ئەو ڕابوونەیە كە جەوهەرەكەی بریتییە لە دووبارە پێناسە كردنەوەی ناسنامەی ئافرەتان، “سیمۆن دی بۆڤوار” وای نووسی “یەکەم جار کە ژن پێنووسی هەڵگرت و بەرگری لە توخمی خۆی کرد” کرستین دی پیزان بوو کە لە سەدەی پانزەیەمدا کتێبی ” Epitre au Dieu d’Amour – پەیام بۆ خواوەندی خۆشەویستی” نووسی. لە سەدەی شانزەشدا هێنریک کۆرنەلیس ئاگریپا و مۆدێستا دی پۆزۆ کاریان لەسەر کرد. لە سەدەی حەڤدەشدا ماریا لی جارس دی گورنای، ئانا برادستریت و فرانچیس پاولین دی لابار، شتیان لەو بارەیەوە نووسی. فێمینیستەکان و لێکۆڵەران مێژووی بزوتنەوەکەیان دابەش کردە سەر سێ شەپۆل. شەپۆلی یەکەم ئاماژە بە بزوتنەوەکانی ژنان بۆ مافی دەنگدان دەگرێتەوە کە لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدە و سەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا دەستی پێکرد (کە داخوازی سەرەکییان بەدەستهێنانی مافی دەنگدان بوو بۆ ژنان). شەپۆلی دووەم بیرۆکە و ئەو هەڵمەت و چالاکیانە بوو کە پەیوەست بوون بە بزوتنەوەی ئازادی ژنەوە کە لە سەرەتای ١٩٦٠ەکانەوە دەستی پێکرد (کە هەڵمەت بوو بۆ مافە یاسایی و کۆمەڵایەتییەکانی ژنانەوە). سێیەمین شەپۆل بریتی بوو لە بەردەوامی ئەو چالاکی و داخوازییانەی کە شەپۆلی دووەمی فێمینیستەکان نەیانتوانیبوو بەدەستی بهێنن، لە سەرەتای ١٩٩٠ەکانەوە دەستی پێکرد و تا ئێستاش بەردەوامی هەیە.
“تیۆری فێمینیزم”
تیۆری کەسێکی فێمینیست بریتییە لە درێژکردنەوەی فێمینیزم بۆ بوارەکانی تیۆری یان فەلسەفی. کارکردن لە چەندین بواردا دەگرێتەوە، لەوانە ئەنترۆپۆلۆژی، کۆمەڵناسی، ئابووری، توێژینەوەی ژنان، ڕەخنەی ئەدەبی، مێژووی هونەر، شیکاری دەروونی، فەلسەفە. تیۆری فێمینیست ئامانجی تێگەیشتنە لە نایەکسانی جێندەری و تیشک دەخاتە سەر سیاسەتی جێندەری و پەیوەندییەکانی دەسەڵات و سێکس. وێڕای خستنەڕووی ڕەخنەیەک لەم پێوەندییە کۆمەڵایەتی و سیاسییانە، بەشێکی زۆری تیۆری فێمینیستیش لەسەر بەرەوپێشبردنی ماف و بەرژەوەندییەکانی ژنان جەخت دەکاتەوە. ئەو بابەتانەی کە لە تیۆری فێمینیستدا لێکۆڵینەوەیان لەسەر دەکرێت بریتیین لە جیاکاری، یان بابەتیکردن (بەتایبەت لەلایەنی سێکسی)، ستەمکاری و پیاوسالاری. لە بواری ڕەخنەی ئەدەبیدا، ئیلین شۆڤاڵتەر پەرەسەندنی تیۆری فێمینیست بە سێ قۆناغ وەسف دەکات. یەکەمیان ناوی دەنێت “ڕەخنەی فێمینیست”، کە خوێنەری فێمینیست بەدواداچوون بۆ ئایدۆلۆژیاکانی پشت دیاردە ئەدەبییەکان دەکات. شۆڤاڵتەر دووەم بە “ڕەخنەی ژن” ناودەبات، کە تێیدا “ژن بەرهەمهێنەری واتای دەقییە”. دوا قۆناغ بە “تیۆری جێندەر” ناوی دەبات، کە تێیدا “نووسراوی ئایدیۆلۆژی و کاریگەرییە ئەدەبییەکانی سیستمی سێکس/جێندەر دەکۆڵرێتەوە”.
“جۆرەکانی فێمینزم”
هزری فیمینیزم بە چەند قۆناغێکدا تێپەڕی تا گەیشتە ئەمڕۆ:-
قۆناغی یەکەم:- دەکەوێتە نێوان ساڵانی (١٨٥٠-١٩٦٠)، ئەم قۆناغە بە مێژووی سەرهەڵدانی لیبڕاڵ فیمینیزم، سۆسیال فیمینیست و فیمینیزمی مارکسی ناسراوە.
قۆناغی دووەم:- دەکەوێتە نێوان ساڵانی (١٩٦٠-١٩٩٠)، تیایدا بیرۆکەی ڕادیکاڵ فیمینستی سەریهەڵدا.
قۆناغی سێیەم:- لە ساڵەکانی ١٩٩٠ دەستپێدەکات تاوەکو ئێستا، كە قۆناغی سەرهەڵدانی پۆست مۆدێرنیزمی فیمینیستییە.
ئامانجەکانی بزووتنەوەی فیمینیزمی، فرەچەشن و فرە لایەنە، خاڵی سەرەکی گەیستنی ژنانە بە کۆمەڵگەیەکی ئارام و بێ جیاکاری ڕەگەزی، هەروەها بەدەستهێنانی مافە کۆمەڵایەتی، سیاسی، ئابووری، ڕۆشنبیری و تەندروستییەکان، کە پێشتر لێی بێبەشبوون.
“فێمینیزم له کوردستان”
ههروهک ئاماژهی پێ کرا، فێمینیزم جیهانی بووه و تهنانهت له وڵاتانی جیهانی سێیهم و ئهو وڵاتانهی مهزههب حاکمه و قسهی یهکهم دهکات و کوردستانیش یهکێک له ناوچهکانی جیهانی سێیهمه. له ساڵهکانی دهیهی 90ی زایینیدا فێمینیزم بۆ خەڵک نهناسراو و نامۆ بوو، خۆ ئهگهر ئاشناش بووبێ، باسکردن له فێمینیزم تابۆ بوو. تاک و تهرا قهڵهم بهدهستی ژن له کوردستاندا بهرچاو دهکهوتن که له بارهی کێشهکانی خۆیان دهدوان، بهڵام زیاتر به نهێنی بۆ مهسهلهی نهتهوایهتی ههوڵیان دهدا و نموونهشی، بوونیان به ئهندام له حیزبه سیاسییهکاندا بوو. بهڵام ئێستا بیری فێمینیزم له نێو کۆمهڵگهی کوردستاندا بڕهوی پهیدا کردهوه، ئهگهر به دروستی مامهڵهی لهگهڵدا بکرێ، دهتوانێ ڕۆڵێکی بگۆڕی له کۆمهڵدا ههبێت له قۆناغی بهر له ڕاپهڕینه مهزنهکهی ساڵی 1991دا ڕۆڵی ژنی کورد له زۆر بواردا بهرچاو نهبوو، نه له بواری سیاسی و نه له بواری ئابووری و فهرههنگیشهوه، بهڵام له دوای ڕاپهڕین ئهوهی ژنی کورد بهدهستی هێناوه، جێگای شانازییه. ڕاسته که هێشتا له ئاستی خواسته گهورهکانی ژناندا نهبووه، بهڵام ئهوهی بهرچاو دهکهوێ له بهرههمی قهڵهم و ههوڵ و تێکۆشانی ژناندا زۆر بایهخداره و دهکرێ له داهاتوودا حیسابیان له سهر بکرێ. ئهو قهڵهمانهی که له ترسان نووکیان کول ببوو، له دوای ڕاپهڕین دهرکهوتن و له ههوڵی بهردهوام دان بۆ داهێنان و ڕێنوێنی و رێنیشاندهریی ژنان.
ئهو کۆسپانهی لهسهر ڕێگای ژناندا ههیه و گهلێک جار لابردنیان دهبنه هۆی گیان ئهستاندن له ژنان، ئهوهش مێژوویهکی زۆر دوور و درێژی ههیه، که وایه به سووک و ئاسانی بێ ئهوهی قوربانی نهدهی، له ماوهیهکی کورتدا ناتوانرێ پاشماوهی ئهو بیره دواکهوتووانهیه کە له مێشکی زۆر له خهڵکدا ماوهتهوه و وهک داب و نهریتی لێ هاتووه، لاببرێ. دیاره لابردنی ئهم داب و نهریته دزێوانه زۆر دژوار نیه، بهمهرجێک شتێکت که لابرد، شتێکی باشتر و به قازانجتر له جێگاکهی دابنێی، دهنا هیچ له کێشهکان ناگۆڕدرێ. له ماوهی 17 ساڵی ڕابردوودا له سهر کێشهی ژن به ههزاران وتار نووسراوە و به سهدان کۆڕ و کۆبوونهوه و سێمینار گیراوە و گیروگرفت و مهسهلهکانی ژنانیان تێدا باس کردوە. ههر لهو پێوهندییهدا به ههوڵ و کۆششی زۆر له ژنانی تێکۆشهری کوردستانی باشوور دوو بڕیاری زۆر گرینگ له کوردستان دهرچوون و کاتی خۆی له گۆڤار و ڕۆژنامه ڕهسمییهکاندا چاپ و بڵاوکرانهوه و تهبلیغاتێکی زۆریان پێوهکرا. ئهوانهش بڕیارهکانی ژماره 59 و ژماره 62 بوون که به گوێرهی بڕیاری 59 بکوژانی ژنان وهک تاوانبار له مهحکهمهکاندا دادگایی دهکرێن. دیاره ئهوه وهک تهعدیلێکه که له یاسای ئێراقدا کراوه، له بهر ئهوهی ئهو یاسایه زۆر ئاسانکاری و ڕێنوێنیی بکوژانی ژن دهکا که ئهگهر تاوانێکی لهم چهشنه له ژێر بیانووی نامووسپهرستی و دهمارگرژیی مهزههبیدا بکرێ، حهتمهن سزای پێویستی بۆ دیاری دهکرێ. بڕیاری ژماره 62 که ئهوهش دژی دیاردهی فره ژنییه. ئهو بڕیارهش بووه هۆی ئهوه که پیاوان بهبێ هۆ نهتوانن بۆ دامرکاندنهوهی ههستی خۆبهزلزانییان پهنا بهرنه بهر پێکهێنانی ژیانی هاوبهش لهگهڵ ژنانی دیکه. لێرهدا دهردهکهوێ فێمینیزم چهنده چۆته ناخی کۆمهڵی کوردهواری و ژنان چۆن ئاوا بێپهروا له ههستی کۆنهپهرستی، بهحهق دیفاع له کێشه ڕهواکانیان دهکهن و دهیسهلمێنن که تهنیا جیاوازیی فیزیکی دهتوانێ له بهرامبهرهکهی جیای بکاتهوه، ئهگینا له بواری ئیستیعداد و چالاکییهوه ناتوانین جیاوازی بهدی بکهین.
“ڕۆڵی ئافرەتان لە سەقامگیریی سیاسی کۆمهڵگەدا”
کارڵ مارکس، زانای بەناوبانگی ئابووری و زانستیی کۆمەڵایەتی دەلێت: “ئهگەر دەتەوێت ئاستی پێشکەوتنی هەر کۆمەڵگهیەک بزانی، سهیری ڕەوش و هەڵسوکەوتی ئافرەتانی بکە” هەمیشە پرسی ئافرەت پرسێکی هەستیار و گرنگه، جێی باس و گفتۆگۆ و مشتومڕی بەردەوامە، بۆیە بەردەوام لە بابەتە گرنگ و کۆمەڵایەتییەکان جەخت لە ئامادەبوون و هاوبەشی و بەشداریی سیاسیی ئافرەتان دەکرێتهوه بۆ چالاكییان و بەگەڕخستنی تواناکانیان، جەخت لە گرنگی و کاریگەرییەکانی ئافرهتان لە پێواژووی سیاسی و کاریگەری لەسەر ڕەوتی سیستیم وسیستمی کۆمەڵگه جیاوازەکاندا دهكرێتهوه. ئافرەت بەردەوام بە نیوەی کۆمەڵگه ناودەبرێت و ڕۆڵی گرنگ دەبینێت لە پەروەردەی نەوەکان و پەروەردەی خێزانی و جۆر و چۆنیێتی ئامادەکردنی تاک بۆ نێو کۆمەڵگه. هاوبەشی و بەشداریی ئافرەتان لە هەموو بوارەکانی ژیان،کاریگەری و گرنگیی خۆیی هەیە، بەڵام پشتگوێ خستن یان بوارنەدان بە ئافرەتان بۆ سەلماندنی تواناکانیان و هاننەدانیان کە ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ کۆمەڵێک لە ڕێگری کە دەکرێت پۆلێنی بکەین بۆ دوو بەش.
یەکەمیان لە ئاستی سەرەوە، وەک یاسا و حزب و دامودەزگهکان، بهشی دووەمی ڕێگرییهكانیش لە نێو خودی کۆمەڵگهیە کە لایەنی ئابووری و دیین و کولتوور، ئابووریی سەربەخۆ و جۆری ڕۆشنبیریی تاک و کۆمەڵگه لهخۆدهگرێت. ههروهها دیڤید ئیستن، زانای بەناوبانگی سیستمی سیاسی ئاماژەی كردووه بە پۆلێنکردنی سیستمی سیاسی بۆ کارلێکی نێو کۆمەڵگه لە دابینکردنی بەها کۆمەڵاتییەکان بە شێوەیەکی فەرمی، واتا سیستمی سیاسی لەنێو کۆمەڵگه کار دەکات و بێ بوونی کۆمەڵگه سیستمی سیاسی بوونی نییە، لەو ڕوانگەیەوە هاوبەشی هەردوو ڕەگەز مهرجه بۆ گەشە و پێشکەوتنی هەر کۆمەڵگهیەکی مۆدێرن، پێشکەوتن خواز و پێدانی هاوسەنگی و یهكهی سیاسی و کۆمەڵایەتی. هەر لاسەنگییەک لەم هاوکێشهیه،دەبێتە هۆی دروستبوونی کێشە و دیاردەی نامۆی سیاسی و کۆمەڵایەتی، چونكه بەردەوام سیستمی سیاسی کاریگەری لەسەر کۆمەڵگه هەیە و کۆمەڵگهش کاریگەری لەسەر سیستمی سیاسی دەبێت. بەدرێژایی مێژوو، ئافرەتان خەباتیان کردووە بۆ بەدەستهێنانی مافە سیاسی و شارستانییەکانیان، تا ئهم كاتهش لە هەوڵ و کۆششن بۆ بەدەستهێنانی ماف و ئازادییه سیاسییەکان و یەکسانیی نێوان ڕەگەزی نێر و مێ. ئەم هەوڵانە لە نێو کۆمەڵگهی نێودەوڵەتی، ڕەنگدانەوە و کاریگەریی باش و بەسوودیان ههیه. لە جاڕنامەی گەردوونیی مافەکانی مرۆڤی ساڵی ١٩٤٨، لە ماددەی یەکەمدا جەخت لە مافی هەر تاکێک لە بەدیهێنانی گشت ماف و ئازادییەکانیان بەبێ جیاوازی لە نێوان ژن و پیاو كراوهتهوه. ئافرەتان لە دوای وشیاربوونهوهیان له مافەکانیان، هەوڵ و ماندووبوونێکی زۆرتریان دا بۆ بەدەستهێنانی مافە سیاسییەکانیان و لە ڕێکكەوتننامە و پەیماننامە جیهانییەکانی ساڵی ١٩٧٩،جەخت لە یەکسانی و ئازادیی مرۆڤەکان كرایهوه و ئاماژە بە نەهێشتنی هەموو جیاوازییەکی ڕەگەزیی دژ بە ئافرەتان كرا، لەم سۆنگەیەوە هاوبەشیی ئافرەتان لە کاری سیاسی،مافی دەنگدان،خۆ بهربژێرکردن و کارکردن لە کایە گشتییەکانی نێو کۆمەڵگه بە مافێکی بنچینەیی و سروشتی چەسپێنرا. ئافرەتان لە هەر سوچ و شوێنێکی ئەم جیهانە بێت،لەگەڵ هەموو جیاوازییەکانی وەک زمان،کلتوور،دیین و ئاستی ڕۆشنبیریی کۆمەڵگه،ئازارەکانیان هاوشێوەی یەکن و کۆمەڵێک کێشە،ئێشوئازار و بەربەستەکانیان هاوبەشن.
ئەگەر ئاوڕێک لە مێژووی نەتەوەی کورد بدەینەوە، دەبینین لە هەموو بارودۆخە ناخۆش و نەهامەتییەکاندا، زەرهرمەندی یەکەم ئافرەت بووە کە باجی زۆری داوە و ئازاری زۆری چهشتوە، بە هۆکاری لەدەستدانی باوک،برا، هاوسەر و گرتنە ئەستۆی ئەرکی پەروەردەی منداڵ، بەڕێوەبردنی ماڵ و شان بە شانی پیاوان ئەرکی قورسی ژیانیان وهئهستۆ گرتووه، جگە لەوەی ڕۆڵی گرنگیان بینیوە لە جەنگەکان و وەک جەنگاوەر خۆبەخشانە لە بواری پەرستیاریی چارەسەرکردنی بریندارەکان،لە جەنگەکان بەشداربوونه. هەر پێواژوویهكی سیاسی بێ بەشداریی چالاكانهی ئافرەتان، کەموکوڕی دەبێت و ڕەنگە بەئاشکرا دیار نەبێت،بەڵام لە سیما و کار و چالاکییەکانیدا ڕەنگدانەوەی دەبێت، چونکە بوونی ئافرەتان جۆرە نەرمنواندن و ڕاستهقینهبینی زیاتر دەدات بە بڕیارە سیاسی و چارەنووسسازەکان بەوپێیهی ئافرەتان وردتر کێشەکان دەبینن و نەوەکان پێدەگەیەنن، بهو واتایهی ئافرەتان ئاشنان به خواست و داواکاریی مرۆڤەکان بهلایانهوه نامۆ نییە و چارەسەرکردنیان وەک سرووشتێکی دایکانە دەبینن. نموونەی زۆرمان هەیە كه بایهخیی بهشداری و ڕۆڵی ئافرەتان له كایه جیاوازهكاندا دهردهخات، بهڵام وهك نموونهیهكی مێژوویی، مارگریت تاتچر،سەرۆک وەزیرانی پێشووتری بریتانیا(١٩٧٩-١٩٩٠) كه به “ژنی ئاسنین” ناوی دهركردبوو،لە یهکێک لە وتە ناودارەکانی دەڵێت: “ئەگەر لە سیاسەتدا پێویستمان بە قسەبوو،لە پیاوەکان بپرسە. بەڵام بۆ کردەوە پشت بە ئافرەتان ببەستە”،ئەم وتەیە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە هاوبەشیی بنەمایی سەرکەوتنە و لەم ڕوانگەیەوە بۆمان دهردهكهوێت،ئافرهتان له کردەوەکان و چارەسەری کێشەکان ڕۆڵێکی بەرچاویان هەیە.
تێکەڵبوونی توانای پیاوان و ئافرەتان لە بواری سیاسی و بڕیاری سیاسیدا، کۆمەڵێک لێکەوتەی ئەرێنی دەبێت کە ڕهنگدانەوەی بۆ پێواژووی سیاسی، سەقامگیریی سیاسی و کۆمەڵایەتی دەبێت، جگە لە کاردانەوە نێودەوڵەتییەکان و تێڕوانینیان بۆ بەشداری و هاوبەشیی ئافرەتان وەک سەرچاوەیەکی گرنگ کە ڕەنگدانەوەی ڕۆشنبیریی گشتی نێو کۆمەڵگەیە،بە مەرجێک هاوبەشیی ئافرەتان لە چوارچێوەی بەشداریی سنوورداری کاندیدی پەرلەمان نەبێت. فێمینیستە ڕادیکاڵەکان جەخت لەوە دەکەنەوە کە کۆمەڵگا سیستەمێکی پیاو سالارییە کە تێیدا چینی پیاو چەوساندنەوەی چینی مێینە ئەوان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە چەوساندنەوەی ژنان بنچینەیترین شێوەی چەوساندنەوەیە، شێوازێک کە لە سەرەتای لەدایکبوونی مرۆڤایەتییەوە بوونی هەیە. وەک فێمینیستی ڕادیکاڵ “ت. گرەیس ئاتکینسۆن” لە وتاری دامەزرێنەری فێمینیزمی ڕادیکاڵ (1969) نووسیویەتی: دەوترێت کە یەکەم دابەشکردنی دووانەی ئەم بارستەیە لەسەر بنەمای ڕەگەز بوو: نێر و مێ، چونکە نیوەی ڕەگەزی مرۆڤ باری پرۆسەی زاوزێ لە ئەستۆدایە و لەبەر ئەوەی مرۆڤ، ئاژەڵی “ئەقڵانی”، ئەگەر زیرەکی هەبێت بۆ سوود وەرگرتن، ئەو منداڵە یان “دڕندەکانی بارگران” گۆڕاون بۆ چینێکی سیاسی: تێکەڵکردنی باری بایۆلۆجی لە سزایەکی سیاسی (یان پێویست)، بەم شێوەیە پێناسەی ئەم تاکانە لە مرۆڤەوە بۆ کرداری.
“چوارچێوەی هاوکارییە نێودەوڵەتییەکان”
ئەرکی یارمەتی نێودەوڵەتی کەنەدا کەمکردنەوەی هەژاری و بوونیاتنانی جیهانێکی ئاشتیخوازتر، گشتگیرتر و خۆشگوزەرانە. سیاسەتی یارمەتی نێودەوڵەتی فێمینیستی یەکسانی جێندەر و تواناسازی ژنان و کچان بە هەموو جۆراوجۆرییەکانیانەوە، وەک باشترین ڕێگە بۆ بەشداریکردن لەم ئەرکە و هەروەها بەشداریکردن لە پابەندبوون و پابەندبوونی گەورەتر، هەم لەسەر ئاستی کارگێڕی و هەم لەسەر ئاستی جیهانی. بۆچوونی فێمینیستی لەسەر بنەمای ئەم سیاسەت و بەڵێن و بەڵێنانەی خوارەوە پشتگیری دەکرێت:- سیاسەتی دەرەوەی فێمینیستی، کە تێڕوانینێکی فێمینیستی بۆ هەموو لایەنەکانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی کەنەدا جێبەجێ دەکات، لەوانە سیاسەتی یارمەتی نێودەوڵەتی فێمینیستی، پلانی کاری نیشتمانی کەنەدا بۆ ژنان، ئاشتی و ئاسایش، ڕێبازە گشتگیرەکانی کەنەدا بۆ بازرگانی و ستراتیجی نوێی بەرگری. سیاسەتی دەرەوەی فێمینیستی داوای سیاسەت و داکۆکیکردن و پرۆگرامەکان دەکات بۆ جەختکردنەوە لەسەر چارەسەرکردنی بەربەستە پێکهاتەییەکانی بەردەم یەکسانی جێندەر، بە لەبەرچاوگرتنی پێداویستییەکانی ئەو کەسانەی کە زۆرترین زیانیان بە جۆرەها شێوەکانی جیاکاری هەیە.
“ئامانجەکانی بزووتنەوەی فێمینیستی”
ئامانجی بزووتنەوەی فێمینیستی بەدەستهێنانی چەند ئامانجێکە و ئامانجە سەرەکییەکانی نەهێشتنی سیستەمی پیاوسالاریی لە کۆمەڵگا جیاجیاکاندا بەمەبەستی کۆتاییهێنان بەو نایەکسانی کە ئەم سیستەمە لەنێوان ژن و پیاودا دروستی دەکات و، کۆتاییهێنان بەو دۆخەی پەراوێزخستن و پەراوێزخستنە سەر ژنان لە کۆمەڵگا جۆراوجۆرەکانی ڕۆژئاوا و تەنانەت کۆمەڵگا غەیرە ڕۆژئاواییەکاندا، بەڵام هەرچەندە فێمینیزم یەک تەوژم نییە، بەڵکو فرە تەوژمە و هەریەکەیان ئامانجی خۆی هەیە و هەریەکەیان ئامرازی تایبەتی خۆی هەیە بۆ بەدیهێنانی ئەو ئامانجانەش و گوزارشت لەم تەوژمانە و ئامانجەکانیان بەم شێوەیەیە:-
فێمینیزمی لیبرال:- فێمینیزمی لیبرال لەسەر بنەمای بیرۆکەیەکی سەرەکی دامەزراوە کە هەموو مرۆڤەکان یەکسانن بۆیە ڕێگە پێدراو نییە مرۆڤ لە یەکسانی بەهۆی ڕەگەزەوە بێبەش بکرێت (نێر/مێ) و فێمینیزمی لیبرال باوەڕی وایە کە نێر و مێ هەمان توانای ئەقڵییان هەیە و ئەم تەوژمە ئەو تەوژمە سەرەکییەیە کە زاڵ بووە بەسەر شەپۆلی یەکەمی فێمینیزمدا “ئەو شەپۆلانەی لەسەرەوە ئاماژەیان پێکرد” و یەکێکە لە گرنگترین تەوژمەکان کە لە شەپۆلە جۆراوجۆرەکانی فێمینیزمدا تا ئێستا ئامادەبوونێکی بەهێز و چۆنایەتی هەیە و یەکێکە لە ئامانجەکانی فێمینیزمی لیبراڵ، بەدیهێنانی یەکسانی جێندەر لە بوارەکانی گشتی و ئابووری و کۆمەلایەتی و سەربازی و سیاسی و لەڕووی پێدانی دەرفەتی یەکسان بە ژنان لەگەڵ پیاوان لە بوارەکانی پێشوودا وەک بەشێک لە مافەکانیان وەک پیاوان چ ماف و دەرفەتەکانی ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسی و سەربازی بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە جیاوازی نێوان ژن و پیاو زۆر سنووردارە و لێکچوونەکانی نێوانیان زۆر گرنگە بەتایبەتی لەبەر ڕۆشنایی دەستگەیشتنی ژنان بە خوێندن و مافی کارکردن لە سەردەمی ئێمەدا.
فێمینیزمی مارکسیستی:- فێمینیزمی مارکسیستی باوەڕی وایە پەراوێزخستنی ڕۆڵی ژنان لە بواری گشتی (سیاسی، ئابووری، کۆمەڵایەتی و کولتووری) ئەنجامێکە پەیوەستە بە پێکهاتەی سیستەمی سەرمایەداری جیهانییەوە کە لەسەر بنەمای چەوساندنەوە دامەزراوە و هاوسەرگیری و خێزان لەم تەوژمەدا یەکەم بەردی بناغەن کە سیستەمی چینایەتی تێدا بنیات دەنرێتەوە وەک ژنان و کۆیلە نوێنەرایەتی چینی چەوساوە لە کۆمەڵگادا دەکەن لەلایەن خاوەن سەرمایە کەواتە یەکسانی ژن و پیاو بەدی ناهێنرێت مەگەر بگۆڕدرێت سیستەمی سەرمایەداری، چونکە بەبێ هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی سەرمایەداری، جیاوازییە چینایەتییەکانی سەرمایەداری ناتوانن کۆتایی پێبهێنن.
بۆیە ئەم تەوژمە لەبەر ڕۆشنایی هەوڵەکانی بۆ بەدیهێنانی یەکسانی ژن و پیاو و کۆتاییهێنان بە پەراوێزخستنی ژنان ئامانجی هەوڵدان بۆ کۆتاییهێنان بە سیستەمی سەرمایەداری و جێگرتنەوەی سیستەمی کۆمۆنیستی کە بیرۆکەی خاوەندارێتی لە بناغەی خۆی هەڵدەوەشێنێتەوە و بەم شێوەیە هەموو جیاوازی چینایەتی و فاکتەرەکانی جیاوازی نێوان کەسێک و کەسێکی تر و لەنێوان ژن و پیاودا نەهێڵێت و ئامرازەکانی تەوژمی مارکسیستی لەم بوارەدا زۆرن کە گرنگترینیان خەبات و هەوڵی شۆڕشە لە دژی سیستەمی سەرمایەداری لە بەشە جیاجیاکانی جیهان و هەرچی ئامرازی لەبەردەستدا بێت.
فێمینیزمی ڕادیکاڵ:- بەگوێرەی ئەم تیۆریە، ڕەگە قووڵەکانی نایەکسانی نێوان ژن و پیاو و بەم شێوەیە هەژموونی کۆمەڵایەتی پیاوان بەسەر ژناندا ئەوەندە هۆکاری پیاوان نییە، بەڵکو هۆکاری پیاوسالاریی پیاوسالاری کە مافەکانی لەسەر بنەمای ڕەگەز دابەش کردووە و لە ئەنجامدا ژنان بوونە ژێردەستی پیاوان.
بەڵام هەرچەندە ڕادیکاڵیزم چەندین ئامانجی هاوشێوەی هەموو تەوژمەکانی تری تێدایە بەڵام ئەوەی بووە هۆی کاردانەوەی تووندوتیژی بەرامبەر ئەم تەوژمە تایبەتە ئەوەیە کە داوا دەکات ژنان لە سەرانسەری جیهاندا واز لە مێینەیی بهێنن وەک هۆکاری سەرەکی کە پیاو زاڵ دەکات و ژنان دەکاتە ژێردەستی چونکە مێینەیی هۆکارێکە بۆ هاوسەرگیری و زاوزێ و دایکایەتی و دایکایەتی دەبێتە هۆی پێکهێنانی خێزانێک کە ژنان ناچار بکرێن تێیدا ژنێکی ماڵەوەیی ملکەچی پیاوان جگە لەوەی بانگهێشتی هەندێک تەوژمی ڕادیکاڵ دەکات کە خۆیان لە تێکستی ئایینی دوور بکەونەوە لە تێکستی ئایینی و لە ئایینە جۆراوجۆرەکانی جیهان و لە ڕوانگەی ئەوانەوە ژنان سووکایەتی پێدەکات و ملکەچییان بۆ پیاوان دەهێڵێتەوە .
فێمینیزمی پۆست مۆدێرن:- ئەم تەوژمە بڕوای وایە کە مەسەلەی جێندەر بەهۆی کێشەی دووانەیی نێوان ژن و پیاوەوە دروست بووە، بەتایبەتی لە مەسەلەی داڕشتنی مەسەلەی پیاوسالاریی و مێینەیی کە لە سیاسەتی نێودەوڵەتی و لە بواری گشتیدا لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ئابووری و کولتوورییەوە ڕەگی داکوتاوە بۆیە تەوژمی پۆست مۆدێرن ئەو دابەشبوونە وەک دابەشبوونێکی دەستکرد ڕەت دەکاتەوە کە بێ مەبەست ئامانجی هێشتنەوەی نایەکسانی نێوان ژن و پیاوە و بەم شێوەیە تێگەیشتن و تێگەیشتنی پیاوانە بۆ جیهان دەپارێزێت کە گرێی توند لەسەر ژنان توند دەکرێت. و لە پەراوێزی سیاسی، کۆمەڵایەتی، ئابووری.
بەهێزکردنی ئەو باوەڕەی کە هیچ جیاوازییەک لە نێوان نێر و مێدا نییە و نێر لە خەسڵەتەکانی دەروونی و دەروونیدا لە مێینە دەچێت، هەوڵدان بۆ چەسپاندنی ئەو باوەڕە لەڕێگەی لێکۆڵینەوە و وتار و کتێبی لایەنگری و چاندنی چەمکی جێندەر بۆ چەسپاندنی ئەم چەمکە لەپێکهاتەی کۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری کۆمەڵگادا، لەڕێگەی پەسەندکردنی هاوڕەگەزبازی، نەهێشتنی هاوسەرگیری تەقلیدی نێوان ژن و پیاو، پەسەندکردنی هاوسەرگیری هاوڕەگەز، لاوازکردنی خێزانی سروشتی و هەروەها گۆڕینی یاسا و یەکگرتنەوەی بۆ هەردوو ڕەگەز، و لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە خێزان و دایکایەتی و هاوسەرگیری تەقلیدی هۆکاری چەوساندنەوەن. ژنان، وە هەبوونی بارگرانییەکە لەسەر ژنان کە پێویستیان پێیەتی بەڵام ئەقڵییەتی کۆمەلایەتی تەقلیدی بەسەریاندا سەپاندووە و ئەم ڕۆڵە تەقلیدیانە هەمووی کارێکی بێ سوودن .
