هەركە ناوی چەرچڵ دەهێنرێت، وەكوو سەركەوتووی جەنگی جیهانی دووەم ناوی دەهێنرێت، بەڵام ئەو ئەدیبیش بووە و چەندین شیعری جوانی نووسیوە، تەنانەت بەهۆی گەورەیی لەبواری ئەدەبدا خەڵاتی نۆبڵیشی وەرگرتووە. چەرچڵ، سیاسییەك نەبووە زۆر لەگەڵ مافی كورد بووبێت، بەڵام لە هەڵوێستێكدا عیسمەت ئینۆنووی ئیحراج كردووە لەبارەی زمانی كوردی.
لە سەرووبەندی جەنگی جیهانی دووەمدا، توركیا یەكێك بووە لەو وڵاتەی وەكوو بێلایەنێك خۆی نیشانی ئەو شەڕە داوە، بەڵام قەدەر زۆرجار بە لای توركیادا بووەو شانسی ئەو وڵاتە وای كردووە لە رووداوە گەورەكاندا بە ئاسانی لێی بچنە دەرەوە. هەر بۆ نموونە كاتێك هیتلەر ویستوویەتی بەرەو رووسیا پێشڕەوی بكات، ٢ پێشنیاری دانابوو، یەكەمیان توركیا داگیر بكات و لەوێوە بچێتە رووسیا، دووەمیش پۆلۆنیا داگیر بكات و پاشان بەرەو رووسیا، قەدەری توركیا وابوو هیتلەر پێشنیاری دووەمی پەسند كردووە.
زۆرجار نووسەرە توركەكان لە نێوان خۆیان باسی دەكەن، كە ئەو شەوەی هیتلەر ویستویەتی لە نێوان ئەو ٢ پێشنیارە یەكێكیان هەڵبژێرێت، عیسمەت ئینۆنوو سەرۆك وەزیرانی ئەوكاتی توركیا تا بەیانی لە ترسان نەخەوتووە.
با بێینەوە سەر كڕۆكی بابەتەكە، ئەویش كۆبوونەوەیەكی نێوان ئینۆنوو و چەرچڵ بووە لەبارەی جەنگی جیهانی دووەم.
وەكوو ئەوەی (نوعمان مەنەمەنئۆغڵو ) وەزیری پێشووی دەرەوەی توركیا لە كتێبی بیرەوەرییەكانی باسی دەكات و نووسەری بەناوبانگی باكوور ئایدن دەرەش لە نوسینێكدا بە پشت بەستن بە نووسینەكەی نوعمان بڵاوی كردووەتەوە، چەرچڵ بۆ ئەوەی توركیا بخاتە ناو جەنگی جیهانی دووەمەوە دژی هیتلەر، لە ١٩٤٢ (نوعمان مەنەمەنئۆغڵو )و ئینۆنووی بانگهێشت كردووە بۆ قاهیرە و لەوێ كۆبوونەتەوە.
تێزی ئینۆنوو لەبارەی جەنگ روون بوو، ئەویش بەشداری نەكردنی توركیایە لەو شەڕە، چونكە نە ئەوهێزە گەورەیەی هەبوو و نە توانای شەڕێشی هەبووە، بۆیە بە چەرچڵی گوتووە هێزەكانمان پر چەك بكەن و ئامادەیان بكەن بۆ شەڕ، ئەوكات دژی هیتلەر دەجەنگین، بەڵام نە چەرچڵ و نە رۆزڤێڵت كە ئەویش بەشداری لە كۆبوونەوەكەدا كردووە بڕوایان بە ئینۆنوو نەبووە و گوتوویانە كێ دەڵێت ئێمە پڕ چەكیان بكەین پاشان دژی ئێمە ناوەستنەوە و ناچنە پاڵ هیتلەر.
(نوعمان مەنەمەنئۆغڵو) باس لەوە دەكات، ئەوان ویستوویانە بە بوونی كێشەی كورد لە توركیا بیانترسێنن، ئاشكراشە ئەو دوو سەرۆكە بچونایەتە هەر شوێنێك چەند كەسێكی زمانزانیان لەگەڵ خۆیان دەبرد كە زمانی كوردی و توركی و عەرەبی و زمانەكانی تریش بزانن.
چەرچل بە ئینۆنووی گوت “پاشا تۆ دەزانیت بە كوردی قسە بكەیت؟” عیسمەت پەشۆكا و نەیزانی چی بڵێت، بۆیە (نوعمان مەنەمەنئۆغڵو ) دەڵێت من هاتمە دەنگ و گوتم ”ئێمە كوردی نازانین، هەر خۆی لە توركیا كەس بە كوردی قسە ناكات و لە توركیا شتێك نییە بە ناوی زمانی كوردی”.
بەڵام ئەو كەسەی كوردی دەزانی و لەگەڵ چەرچڵ بووە، گوتوویەتی شتی وا چۆن دەبێت ئەفەندی، كورد خاوەنی زمان و ئەدەبیاتێكی زۆر دەوڵەمەندە و ئەگەر دەتەوێت شیعرێكی كوردی دیوانی (جەزیریتان) بۆ دەخوێنمەوە، چەرچڵیش گوتوویەتی بیخوێنەوە. ئەگەرچی تێینەگەیشتوون، بەڵام شیعرێكی تری فارسی خوێندووەتەوە و گوتوویەتی ئەمەش هەر لە بنەڕەتدا كوردییە، چەرچل گوتوویەتی ئەم شیعرە بكە بە كوردی و بینووسە، پاشان گوتی وەریبگێڕە سەر ئینگلیزی و پاشان گوتی وەریبگێڕە سەر فەڕەنسی و پاشان وەریانگێڕایە سەر زمانی توركی.
دیارە چەرچڵ ئامادەكاری تەواوی كردووە بۆ ئەوەی ئینۆنوو ئیحراج بكات بۆیە سیناریۆكەی وەكوو خۆی جێبەجێ كردووە.
نوعمان مەنەمەنئۆغڵو بەم شێوەیە درێژەی پێ دەدات:
“چەرچل گوتی وەرن بۆم روونبكەنەوە بەو سێ زمانەی ئەو شیعرەمان لە فارسییەوە وەرگێڕا، كام زمانیان زۆرترین وشەی بیانی تێدایە”. لە زمانە فەڕەنسییەكەدا هیچ وشەیەكی بیانی تێدا نەبوو، لە ئینگلیزییەكەدا ٣ تا ٤ وشەی لاتینی تێدابوو و لە زمانە كوردییەكەش كە شیعرەكەیان وەرگێڕابوو ٤ وشەی عەرەبییان دۆزییەوە، بەڵام كاتێك هاتوونەتە سەر مەتنە توركییەكە لە (dir) و ( ile) زیاتر كە توركین وشەكانی تر هەمووی عەرەبی و فەڕەنسی و چەند وڵاتێكی تری ئەورووپی بوو. چەرچڵیش هەر ٤ كۆپی وەرگێڕانەكەی خستە پێشمان و گوتی عەیب نییە؟ سەیركەن ئەفەندییەكان، ئەو زمانەی كە گوتتان بوونی نییە لە وڵاتەكەتان بەشێكی زۆری هاووڵاتیان بەو زمانە قسە دەكەن و دەركەوت زمانێكی دەوڵەمەندیشە”.
نوعمان مەنەمەنئۆغڵو دەڵێت ئەوەندەی وەزیری دەرەوەی توركیا بووم، هیچ كاتێكم بیر نایەت كە ئەوەندەی ئەو ساتەی چەرچڵ لەسەر زمانی كوردی شەرمەزاری كردین.
بەداخەوە لەوكاتەوە تاوەكوو ئێستا ئەقڵییەتی توركیا بەرامبەر بە كورد نەگۆڕاوە و تاوەكوو ئێستا رێگە نادەن كورد بە زمانی دایك بخوێنێت و لە دەستووریشدا دانیان بە زمانی كوردی لە پاڵ توركیدا نەناوە.
وەكوو زانیاریش، عیسمەت ئینۆنوو، كە ئەندازیاری رێككەوتنی لۆزانە، ئەو رێككەوتنەی ماڵوێرانی بۆ كورد بەدوای خۆیدا هێنا، بەڕەگەز كوردە، تەنانەت باوك و دایكیشی كوردە، كەچی ئەوەندە توندو زاڵم بووە بەرامبەر بە كورد.
