لەدوای جەنگی جیهانیی دووەم، ئەمریکا بەردەوام هەوڵی فراوانخوازی و سەپاندنی هەژموونی خۆیداوە بەسەر جیهان، لەڕێگەی ئامرازە سەربازی، ئابووری، دبلۆماسیی، كولتوورییەکانەوە. هەمیشە بە ڕژدی هەوڵیداوە بەرژەوەندییە نەتەوەیی و ئاساییشییەکانی خۆی لەتەواوی جیهاندا بپارێزێت. ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەدرێژایی مێژوو ناوچەیەکی پڕ لە ململانێ و کێشە بووە، بەڵام لەچەند دەیەی ڕابردوودا تاکە گۆڕانکاری کە بەسەریدا هاتووە، نەمانی ئیمپریالیزم و قۆرخکاریی دەوڵەتانە بۆهێزی سەربازی و بڕیاری سیاسی وڵاتانی ناوچەکە. لە ئێستادا ئەکتەرە نادەوڵەتییەکان کە خۆیان لە میلیشیا، ڕێکخراوە چەکدارییەکان، هێزە لۆکاڵییەکا و…هتد. دەبیننەوە، بوونەتە داڕێژەر و بکەری سەرەکی ڕووداوەکان لە ناوچەکەدا. ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا لە ناوچەکە چیتر تەنیا لە ڕێگەی پەیوەندی لەگەڵ دەوڵەت و حکومەتەکاندا ناپارێزرێت، بەڵکو ڕاستەوخۆ بەستراوەتەوە بەشێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم گروپانە، کە بەشێکیان وەک هاوپەیمان و بەشەکەی تریان وەک هەڕەشەی جیددی سەیر دەکرێن.
“تیۆری ئەکتەرە نادەوڵەتییەکان لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا”
یەکێکە لە گرنگترین و باوترین بابەتەکانی سەردەمی هاوچەرخ. لە ڕابردوودا بەتایبەت لە ڕوانگەی “قوتابخانەی ڕیالیزم”، دەوڵەت وەک تاکە ئەکتەری سەرەکی سەر شانۆی نێودەوڵەتی سەیری دەکرا. بەڵام لەگەڵ سەرهەڵدانی دیاردەی بەجیهانیبوون (Globalization) و پێشکەوتنی تەکنەلۆجیا، ئەم تێڕوانینە گۆڕا، بووە هۆی سەرهەڵدانی چەندین تیۆر بۆ باسکردنی ڕۆڵی ئەکتەرەکانی دیکە، لێرەدا ئەهمییەت و ڕۆڵ و کاریگەریی ئەکتەرەکانی بەدەر لە دەوڵەت دەرکەوت.
ئەکتەرە نا دەوڵەتییەکان: بریتین لە ڕێکخراو، گرووپ، یان ئەو کەسایەتییانەی کە سەر بەهیچ حکومەتێک یان دەوڵەتێکی دیاریکراو نین، بەڵام خاوەن هێز، دارایی، یان پێگەی کۆمەڵایەتین و دەتوانن کاریگەریی ڕاستەوخۆ لەسەر سیاسەتی نێودەوڵەتی، ئابووری، ئاسایشی جیهانی دابنێن.
ئاسایشی نەتەوەیی هەر وڵات و گەلێك بۆتە یەكێك لە دێوەزمە و مەترسی و كاری هەرە لە پێشینەی هەر دەسەڵات و حكومەتێك جا چ بچووك بێت یان گەورە، پێشكەوتوو بێت یان دواكەوتوو، لەبەر ئەوەی ئەم بابەتە پەیوەندیی ژیاری هەیە بەرابردوو، ئێستا و ئایندەی وڵات و كۆمەڵگەكانەوەو هیچ وڵاتێك و نەتەوەیەك هەست بەئارامی و ئاسایش ناكات، بەبێ دابینكردنی ئاسایشی نەتەوەیی خۆی، چونكە بەبێ بوونی ئەم ئاسایش و ئارامییە هەموو كاتێک گەل و وڵات لەبەردەم مەترسی و هەڕەشەی دەرودراوسێ و زلهێزەكاندا دەبێت، هەمیشە لە دۆخێكی ناجێگیر و نائارامیدا گوزەران دەكات.
“پێناسەكانی ئاسایشی نەتەوەیی”
بەشێوەیەك كاتێك وڵاتێك دەستدەكات بە خۆپڕچەككردن، ئەوا وڵاتانی تر هەست بە نا ئارامی دەكەن، ئەوانیش دەست دەدەنە خۆپڕچەككردن و ئیدی وڵاتی یەكەم زیاتر هەست بە نائارامی دەكات و بەو شێوەیە پێشبڕكێی خۆپڕچەككردن بەردەوام دەبێت. هەربۆیە ئەمە وایكرد كە پێناسەی ئاسایشی نەتەوەیی دابڕێژرێتەوە بەشێوەیەك كە ڕەهەندە ئابووری و دیپلۆماسی و كۆمەڵایەتییەكان بگرێتەوە سەرەڕای ڕەهەندە سەربازیەكەی.
“ئاڕنۆڵد ولفرز” بەم جۆرە پێناسەی ئاسایشی نەتەوەیی دەكات؛ “ئاسایش بەمانا بابەتییەكەی بریتییە لە پێوانی ماوەی نەبوونی گوشارە ئاڕاستەكراوەكان بۆ سەر دەسكەوتەكان و بەمانا خودیەكەشی بریتییە لە نەبوونی ترس لەوەی كە ئەو بەهایانە بكەونە بەر هێرش”. لەلایەكی ترەوە “ترگەر كرننبێرگ” بەم جۆرە پێناسەی ئاسایشی نەتەوەیی دەكات؛ بریتییە لەو بەشەی سیاسەتی حكومەت كە كاردەكات بۆ بەدیهێنانی دۆخێك كە گونجاو بێت بۆ پاراستنی بەها زیندووەكان. هێنری كیسەنجەریش بەمجۆرە پێناسەی ئاسایشی نەتەوەیی دەكات كە «بریتییە لە هەر هەڵسوكەوتێك كەکۆمەڵگە دەیکات بۆ پاراستنی مافەكەی لەمانەوەدا». رۆبەرت ماكنماراش دەڵێت؛ «ئاسایش بریتییە لە گەشەكردن، بەبێ گەشەكردن هیچ ئاسایشێك بەدی نایەت، جا هەر وڵاتێك لە ڕاستیدا گەشە نەكات،ناتوانێت ئاسایشەكەی دابین بكات». بەشێوەیەكی گشتی چەمكی ئاسایشی نەتەوەیی بریتییە لە«بەدیهێنانی دۆخێكی ئارام كەهەست بەترس نەكرێت» ئاشكراشە كەباسی ئاسایشی نەتەوەیی دەكرێت، مەبەست لێی دابینكردنی ئاسایشی كۆمەڵە كەسانێكە كەخاك و مێژوو و کلتورو بەرژەوەندیی هاوبەشیان پێكەوە هەبێت و كۆیان بكاتەوە كە پێیدەوترێت (نەتەوە).
“ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا”
ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا بریتییە لە ستراتیژی گشتگیری ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ پاراستنی خاک، گەل، ئابووری و، بەها سیاسییەکانی لە هەر مەترسییەکی ناوخۆیی یان دەرەکی. ئەم چەمکە تەنها لە پاراستنی سنوورە جوگرافییەکاندا کورت نابێتەوە، بەڵکو پاراستنی بەرژەوەندییە جیهانییەکانی ئەمریکاو هێشتنەوەی باڵادەستیی سەربازی و ئابووری لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی دەگرێتەوە، کە زۆرجار لە ڕێگەی بەهێزکردنی هاوپەیمانێتییەکانی وەک ناتۆوە جێبەجێ دەکرێت.
“ئەکتەرە نادەوڵەتییەکان و ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست”
لە نێو بابەتی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا، لە ماوەی چەند ساڵی ڕابردوو بەهۆی کۆمەڵێک ڕووداو، گۆڕانکاری لەسەر ئاستی جیهانی و هەرێمایەتی، لەوانە ڕووداوەکانی دوای١١ی سێپتەمبەر، گۆڕانکارییەکانی “بەهاری عەرەبی”، گفتوگۆیەک سەریهەڵدا لەسەر ئەوەی ئایا تیۆرییەکانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان، تەنیا پرس و ناونیشانی دەوڵەت دەخوێننەوە؟ تەنیا دەتوانن مامەڵە لەگەڵ دەوڵەت بکەن وەک یەکەیەکی شیکردنەوەی سیستم و سیاسەتی نێودەوڵەتی؟ یان دەبێت چوارچێوەی شیکردنەوەکان فراوانبکرێن و ئەکتەرە نادەوڵەتییەکان، کیانە نیمچە-سەربەخۆو دیفاکتۆکانیش (وەکو هەرێمی کوردستان) ببنە جێگەی بایەخی تیۆرییەکانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان. یەکێک لە دەرئەنجامەکانی ئەو گفتوگۆیە ئەوەبوو کە کیانە نادەوڵەتییەکان تەحەدی (بەرەنگاری)یەکی گەورەن لەسەر تێگەیشتنە کلاسیکییەکان لەسەر چەمکەکانی شەرعییەت، سەروەری و دانپێدانان. بۆیە پێداچوونەوە و دووبارە وێناندنەوەی زۆریک لە چەمک وتیۆرییە باوەکان، بوو بە کارێکی پێویست. چیدیکە کیانە نادەوڵەتییەکان، نابێت وەکو بەشێک لە دەرەوەی سیستم چاویان لێبکرێت و، بەڵکو لە داڕشتنەوەی پەیوەندی و هاوکێشەکاندا ڕۆڵی سەرەکی دەبینن. لە زۆر ڕەهەندەوە، کیان و ئەکتەرەنادەوڵەتییەکان هەروەکو دەوڵەت ڕەفتار دەکەن و ئەکتەرێکی ڕاشنالیست (rationalist)و یەکگرتوون، تەنانەت لە پرۆسەی دروستکردنی بڕیارو داڕشتنی پەیوەندییە دەرەکییەکان بە هەمان شێوەی دەوڵەتان کاریان لەسەر بە دامەزراوەییکردنی ئەو پرۆسانە کردووە. لەگەڵ ئەوەیش، نەبوونی دانپێدانانی نێودەوڵەتی، کاریگەریی لەسەر ڕەفتاری ئەوئەکتەرانە هەر دەمێنێت، چونکە پاراستن و مانەوەیان لەلایەن دانپێدانانی نێودەوڵەتییەوە گەرەنتی نەکراوە، بەڵکو ناچاربوونە پشت بەڕێگەی دیکە ببەستن، بەتایبەت زۆرێک لەو کیانانە لەلایەن دەوڵەتێکی دیاریکراوەوە دەپارێزرێن، کە لەو ئەدەبیاتەدا بەودەوڵەتە دەگوترێت (patron state).
“ئەکتەرە نادەوڵەتییەکانی هاوپەیمانی ئەمریکا”
- حکومەتی هەرێمی کوردستان.
مێژووی تێکۆشانی کورد بۆ سەربەخۆیی وەک نەتەوەیەکی گەورەی بێ دەوڵەت، بۆ سەردەمی دوای جەنگی جیهانی یەکەم و هەڵوەشانەوەی ڕێککەوتنی سیڤەر بەهۆی ڕێککەوتنی لۆزان لەساڵی ١٩٢٣ دەگەڕێتەوە، کە تێیدا مافی نەتەوەیی کورد پشتگوێخرا. پەیوەندییەکانی نێوان ئەمریکاو کورد لەسەدەی بیستەمدا لەنێوان پشتگیری و پشتگوێخستندا بووە؛ بۆ نموونە دوای پشتگیرییەکی سەرەتایی لە ساڵانی حەفتاکاندا، ئەمریکا لە ساڵی ١٩٧٥ و دوای ڕێککەوتنی جەزائیر کوردەکانی لە بەرامبەر ڕژێمی بەعسدا بەتەنیا جێهێشت، ئەمەش ڕێگەی بۆشاڵاوەکانی ئەنفال و کیمیابارانکردنی کوردستان خۆشکرد. بەڵام دوای جەنگی کەنداو لەساڵی ١٩٩٠، ئەم پەیوەندییە چووە قۆناغێکی نوێوە و ئەمریکا بەسەپاندنی ناوچەی دژەفڕین پارێزگاری لە کورد کرد و دواتریش لەساڵی ١٩٩٨ لە ڕێگەی ڕێککەوتنی واشنتۆنەوە ڕۆڵی هەبوو لە کۆتایی هێنان بەشەڕی ناوخۆی نێوان پارتی و یەکێتی.
پەیوەندییە دیپلۆماسی و فەرمییەکان لەدوای ساڵی ٢٠٠٣ زیاتر گەشەیانکرد، کاتێک حکومەتی هەرێم لەساڵی ٢٠٠٤ نووسینگەی لە واشنتۆن کردەوەو ئەمریکاش لەساڵی ٢٠١١ کۆنسوڵخانەی لە هەولێر دامەزراند و دواتر بڕیاریدا گەورەترین کۆنسوڵخانەی خۆی بەتێچووی ٦٠٠ ملیۆن دۆلار لەوێ بنیات بنێت. سەرەڕای خەرجکردنی ٢٥ ملیار دۆلار لەلایەن ئەمریکاوە بۆ سوپای ئێراق، لەساڵی ٢٠١٤دا ئەو سوپایە بەبێ بەرگری موسڵی ڕادەستی داعش کرد و چەکێکی زۆری بۆ بەجێهێشتن، ئەمەش هەرێمی کوردستانی ڕووبەڕووی مەترسییەکی گەورەی سەربازی و ئابووری (بەهۆی بڕینی بودجە لەلایەن بەغداوە) و مرۆیی (بەهۆی حەواندنەوەی زیاتر لە ملیۆنێک ئاوارە)کردەوە. لەمــ قۆناغەدا هێزەکانی پێشمەرگە بوونە هاوبەشێکی سەرەکی ئەمریکا لە تێکشکاندنی داعشدا، هەرچەندە ئیدارەی ترەمپ لەساڵی ٢٠١٧دا هاوشانی بەغدا سزای کوردانیدا لە دوای گشتپرسی سەربەخۆیی( ڕێفراندۆم) ، کە ئەمەش بووە هۆی کۆنترۆڵکردنی کەرکووک لەلایەن ئێراق و بەهێزبوونی هەژموونی ئێران لە ناوچەکەدا.
لە ئێستادا، هەرێمی کوردستان و هێزەکانی پێشمەرگە هێشتا وەک ئەکتەرێکی سەرەکی، هاوبەشێکی ستراتیژی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەمێننەوە بۆ بەدیهێنانی سێ ئامانجی سەرەکی؛
1. ڕووبەڕوو بوونەوەی تیرۆر،
2. پاراستنی ئاشتی نێوان پێکهاتەکان،
3. ڕێگریکردن لە هەژموونخوازی ئێران و میلیشیاکانی لە ئێراقدا.
گرنگی ئەم هاوبەشییە سەربازییە لەواژۆکردنی ڕێککەوتنی لێکتێگەیشتنی ڕاستەوخۆی نێوان هەولێرو واشنتۆن لەساڵی ٢٠١٦دا ڕەنگی دایەوە کە تێیدا ئەمریکا پابەندی خۆی بۆ پشتگیری دارایی و سەربازی پێشمەرگە دووپاتکردەوە. لە کۆتاییدا، پێگەی جیۆسیاسی هەرێمی کوردستان هێشتا جێگەی بایەخی هێزە نێودەوڵەتییەکانە، بەجۆرێک کە ڕووسیا لە ڕێگەی دژایەتی نەکردنی ئاشکرای گشتپرسییەکەی ٢٠١٧، هەوڵیدا کێبڕکێی نفووزی ئەمریکا بکات و هاوپەیمانەکانی لێ دووربخاتەوە، بەڵام ئەمریکا هێشتا نایەوێت پێگەی ستراتیژی هەرێمی کوردستان و ئێراق بۆ بەرژەوەندی ڕووسیا یان ئێران لەدەست بدات.
لێرەدا دەتوانین فاکتەرەکانی کاریگەر لەسەر سیاسەت و ستراتیژی ئەمریکا لە هەمبەر پرسی سەربەخۆیی هەرێمی کوردستان بەمشێوەیە بخەینەڕوو:-
- یەکەم؛ ئەمریکا مەترسی و دڵەڕاوکێی ئاسایشی لە هەڵوەشانەوەو ڕووخانی دەوڵەتانی شکستخواردوو هەیە. لە ڕێگەی بە دیموکراسیکردنی وڵاتانەوە، ستراتیژی “نەتەوەسازی” دەگرێتەبەر. باشترین نموونەش هەوڵەکانی ئەمریکایە لە ئەفغانستان و ئێراق بۆ دامەزراندنی سیستمێکی سیاسی دیموکراتیک و لایەنگری ئەمریکا؛ کە هەردوو ئەزموونەکەش تووشی شکستهاتن.
- دووەم؛ پرسە ئاسایشییەکانی ئەمریکا، بەتایبەت پاش ڕووداوەکانی ساڵی ٢٠٠١ دەربارەی ڕادیکاڵیزمی ئیسلامی و دژایەتیی تیرۆر، وایکرد کە ئەمریکا پێیوابێت تەنیا لە ڕێگەی دامەزراندنی حکوومەتێکی دیموکراتیک، بەڵام ناوەندیی بەهێزەوە، دەتوانێت ڕێگە لە گەشەی گرووپە تیرۆریستییەکان لە وڵاتە لاوازو شکستخواردووەکاندا بگرێت. بۆیەش پاش ١١ی سێپتەمبەری ساڵی ٢٠٠١ بۆ بەرەنگاربوونەوەی دەوڵەتە لادەرو سەرکەشەکانیش، ستراتیژیی جەنگی پێشگیرانە و پێشدەستانەی گرتەبەر.
- سێیەم؛ ئەمریکا تا ئەو کاتەی کە جەنگ و کێشە ناوخۆییەکان و پێکدادانەکان نەبێتە هۆکاری کەوتنە مەترسی ئاسایشی ناوچەیی و جیهانی، هەروەها ڕووداوەکان نەبێتە هۆکارێک بۆپەرەسەندنی تیرۆرو، مەترسی بڵاوبوونەوەی چەک لە ئارادا نەبێت و تەنانەت ئەگەری دروستبوونی ڕژێمێکی دژە ئەمریکی و گۆڕینی هاوسەنگی هێز لە قازانجی وڵاتێکی دژە ئەمریکی وەکوو ڕووسیا وچین و…هتد، دروست نەبێت، ئەوە هەوڵ نادات کە دەستێوەردان لە کێشە ناوخۆییەکانی وڵاتاندا بکات.
- چوارەم؛ لەلایەکی تریشەوە، ئەمریکا لە دابەشبوونی ئێراقدا ترسی لە داهاتووی ناوچە سوننەکان هەیە، ئەویش بەهۆی پەرەسەندنی ئیسلامی تووندڕەوو هەروەها لەناوچە شیعییەکانیش بەهۆی ئەگەری باڵادەستی و نفووزی ئێرانەوە. بۆیە تەنیا پرسەکە کوردستان نییە، بەڵکو داهاتوو و ناڕوونی بەشەکانی شیعەو سوننە، وادەکات ئەمریکا نیگەرانی ئاسایش و داهاتووی ئەم ناوچانە بێت. لە لایەکی تریشەوە، ئەمریکا نیگەرانی لەوە هەیە کە ئەمە ببیته سەرەتایەک بۆ دابەشبوونی وڵاتانی تر و بەرزبوونەوەی داواکاری و داخوازی ناسنامە و کەمینەکانی دیکە لە ناوچەکەدا. ئەمەش بە بڕوای ئەمریکا کۆی وڵاتانی ناوچەکە، بەتایبەت هاوپەیمانە عەرەبییەکانی ئەمریکا، دەخاتە مەترسییەوە.
- پێنجەم؛ کورد لە ئێراق گەرەنتیی هاوسەنگیی هێزەکان دەکات و ئەمە ڕێگە نادات بۆ دروستبوونی نائاسایشی و ناسەقامگیریی زیاتر لە ئێراق.
- شەشەم؛ ئەمریکا تاوەکوو ئێستا پێویستی بە تورکیایە و، تورکیاش دڵەڕاوکێی ئاسایشیی هەیە لەهەمبەر پرسی کورد، کە دەتوانێت کاریگەری لەسەر دۆزی کورد لە تورکیا و سووریا دروست بکات.
ئەمەش بە بڕوای تورکیا، ئاسایشی تورکیا دەخاتە مەترسییەوە بۆیە ئەمریکا ناخوازێت بەهۆی ئەو گۆڕانکارییانه لەناوچەکەدا وبەتایبەت لەسەرپرسی کورد، تورکیا زیاتر لە ڕووسیا و ئێران نزیک بێتەوە، چونکه هاوسەنگی هێزو بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لە ناوچەکە دەخاتە مەترسییەوه. هەربۆیەشە بەردەوام دەربارەی پرچەککردنی کورد لە سووریا دڵنیایی دەداته تورکیا.
- ڕۆژئاوای کوردستان.
پرسی ڕۆژئاوای کوردستان و باکووری سووریا، پەیوەندییەکی ئاڵۆزی سێ قۆڵی لە نێوان ئەمریکا، تورکیا و هێزە کوردییەکاندا دروست کردووە. پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) کە لەساڵی ١٩٧٨ دامەزراوە، ستراتیژی خۆی لە داواکاری دەوڵەتێکی سەربەخۆوە بۆ بەدەستهێنانی ئۆتۆنۆمی گۆڕیوە. ئەم پرسە هەمیشە وەک تەوەرێکی سەرەکی لە پەیوەندییەکانی ئەنقەرە و واشنتۆندا ماوەتەوە؛ لە کاتێکدا ئەمریکا پەکەکە بە ڕێکخراوێکی تیرۆریستی دەناسێنێت و پشتگیری لە ئۆپراسیۆنەکانی تورکیا دەکات، هاوکات پێیوایە چارەسەرنەکردنی کێشەی کورد بەربەستە لەبەردەم دیمۆکراسیبوونی تورکیادا. لەگەڵ تێپەڕبوونی ساڵانێکی زۆر بەسەر سەرهەڵدانی ئاڵۆزییەکانی سووریا لە ساڵی ٢٠١١دا، کشانەوەی هێزەکانی حکومەتی سووریا لە ناوچە کوردییەکان بۆشاییەکی درووست کرد کە لەلایەن یەکێتی دیموکراتی (پەیەدە) و یەکینەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە) پڕکرایەوە و بووە بنەمای پێکهێنانی جۆرێک لە بەڕێوبەرایەتی خۆسەر (ئۆتۆنۆمی) لەو ناوچانەدا.
هاوبەشیی ستراتیژی نێوان واشنتۆن و کوردی سووریا لە ساڵی ٢٠١٤ و لەکاتی شەڕی کۆبانێدا لە ڕێگەی هێرشە ئاسمانییەکانەوە دەستیپێکرد و، دواتر بەپێشکەشکردنی هاوکاری سەربازی و مەشقپێکردن بەهێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە) پەرەی سەند. ئەم هاوکارییە دۆستایەتییەکی ئاڵۆزی بۆ ئەمریکا درووستکردووە، چونکە ناچارە هاوسەنگی لەنێوان تورکیای هاوپەیمانی ناتۆو کوردانی هاوبەش لە شەڕی دژ بە داعشدا ڕابگرێت. ئەنقەرە بە تووندی پێداگری دەکات کە یەپەگەو پەکەکە دوو ڕووی هەمان دراون، لە کاتێکدا بەرپرسانی ئەمریکا بە فەرمی هەوڵدەدەن ئەم دوو هێزە لە یەک جیابکەنەوە. تەنانەت لە ساڵی ٢٠١٨دا واشنتۆن خەڵاتی دارایی بۆ ئاشکراکردنی شوێنی سێ سەرکردەی پەکەکە دانا، تا لە لایەکەوە تورکیا ڕازی بکات و لە لایەکی تریشەوە شەرعییەت بە هاوپەیمانێتی خۆی لەگەڵ هەسەدە بدات و وەک ئامرازێک دژی هەژموونی ئێران بەکاریبهێنێت. لە بەرامبەردا، ڕووسیا هەوڵیداوە ئەم بۆشاییە بقۆزێتەوەو بە پێچەوانەی ئەمریکاوە، کێشەی لەگەڵ پێدانی ڤیزە بەسەرکردەکانی پەیەدە نەبووەو پەکەکەی وەک گرووپێکی تیرۆریستی نەناسیوە بۆ ئەوەی نفووزی ئەمریکا کەمبکاتەوە.
دۆخی سووریا هێشتا وەک چەقی ململانێی زلهێزە نێودەوڵەتی و هەرێمییەکان ماوەتەوە. سیاسەتی دووالیستی ئەمریکا بەرامبەر پەکەکە و یەپەگە بەردەوامە و کشانەوەی یەکجاریی ئەمریکا دەکرێت پێگەی خۆی لاوازبکات و کوردانی سووریا بکاتە قوربانی هێرشەکانی تورکیا یان ڕژێمی سووریا. لەبەر ئەوە، لەئێستادا لەبەرژەوەندی پەیەدەو یەپەگەدایە کە سیاسەتێکی میانڕەو پەیڕەو بکەن و خۆیان لە نفووزی پەکەکە دووربخەنەوە، چونکە تورکیا هێشتا فشاری تووند دەخاتەسەر کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ ناساندنی یەپەگە وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی، و داهاتووی ئەم ناوچەیەش بەستراوەتەوە بەوەی کە ئایا واشنتۆن تا چەند لەسەر پاراستنی ئەم هاوبەشییە لۆکاڵییە بەردەوام دەبێت.
“ئەکتەرە نادەوڵەتییەکانی دژی ئەمریکا”
- قاعیدە.
قاعیدە ڕێکخراوێکی جیهادی فرەنەتەوەییە، لە کاتی جیهادی ئەفغانستاندا لە نێوان ئابی ١٩٨٨ تا کۆتایی ١٩٨٩و سەرەتای ١٩٩٠ دامەزراوەو داوای جیهادی نێودەوڵەتی دەکات. بەشێوەیەکی زۆر لە یەمەن، ئەفغانستان، سوریا، سۆماڵ چڕبووەتەوە. لە وڵاتە جۆربەجۆرەکان هێرشی کردووەتە سەر ئامانجە سەربازی و مەدەنییەکان، بە تایبەتی ئەو ئامانجانەی کە بەرژەوەندییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایان کردۆتە ئامانج، دیارترینیان هێرشەکانی ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١ بوو. ئامانجەکانی قاعیدە بریتین لە کۆتاییهێنان بە کاریگەریی دەرەکی لە وڵاتانی موسڵمان و دامەزراندنی خەلافەتێکی نوێی ئیسلامی و جێبەجێکردنی یاسای ئیسلامی. قاعیدە پێیوایە هاوپەیمانی مەسیحی و جووولەکە پیلانی لە ناوبردنی ئیسلام دادەڕێژێت. ئەو تەکنیکانەی قاعیدە بەکاریدەهێنن بریتین لە ئۆپەراسیۆنی خۆ کووژی و تەقینەوەی هاوکات هاوکات بۆ ئامانجە جیاوازەکان، کە لەلایەن ئەندامێکی ڕێکخراوەکەوە ئەنجامدەدرێت کە بەیعەتی بە ئوسامە بنلادن داوە یان لەلایەن هەندێک کەسەوە کە لە کەمپێکی سەربازی تایبەت مەشق و ڕاهێنانیان کردووە.
ستراتیژیی ئەمریکا لەشەڕی دژ بە تیرۆردا، بەهۆی دابینکردنی خەرجیی تریلیۆن دۆلاری و پەیڕەوکردنی سیاسەتێکی دوژمنکارانە و دەستێوەردانی سەربازی، زیاتر بووەتەهۆی ناسەقامگیریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و نەیتوانیوە هاووڵاتیانی خۆی بپارێزێت. سەرەڕای کوشتنی “بن لادن” لە ساڵی ٢٠١١، ئەمریکا نەیتوانیوە کۆتایی بە قاعیدە بهێنێت؛ چونکە بۆماوەیەکی درێژ پاڵپشتیی ڕژێمە دیکتاتۆرەکانی ناوچەکەی کردووە، پرسی دیموکراسی و مافی مرۆڤی پشتگوێ خستووە، واقیعی کۆمەڵایەتی و ململانێ تائیفییەکانی (وەک ململانێی ئێران-سعودیە و شیعە- سوننە) فەرامۆشکردووە. هەروەها لایەنگریی ڕەھای ئەمریکا بۆ ئاسایشی ئیسرائیل لەسەر حیسابی ئاسایشی گشتیی ناوچەکە، زەمینەی بۆ قاعیدە خۆشکردووە تا سۆزی هاووڵاتیان دژ بە واشنتۆن بەکاربهێنێت. بەردەوامبوونی ئەمریکا لەسەر ئەم ستراتیژییە سەربازییە، ناتوانێت تیرۆر لەناوببات و بەرژەوەندییەکانی دەخاتە بەردەم مەترسیی هەمیشەیی.
- داعش.
ڕێکخراوێکی تیرۆرستی چەکداریەو هەڵگری فیکری جیهادییە، ئەندامەکانی دەیانەوێت دەوڵەتێک دابمەزرێنن بە پێی دەستوورەکانی ئیسلام بەڕێوەبچێت، بەشێوەیەکی گشتی لە هەریەک لە ئێراق و سوریا بڵاوبوونەتەوەو لەساڵی ٢٠١٤ بەتەواوی جیهان پێیان ئاشنابوو بەهۆی هێرشکردنە سەر شاری موسڵ لەئێراق. دوای بڵاوبوونەوەیان لە موسڵ و سەڵاحەدین و هێرشکردنیان بۆسەر کوردستان و ئێراق، ناوبانگی ڕێکخراوەکە بە جیهاندا تەقییەوەو ترسی خستە دڵی هەموو مرۆڤایەتی، هەر لەو کاتەدا شانشینی سعودیە وەک ڕێکخراوێکی تیرۆرستی ناساندی، دوابەدوای سعودیە هەریەک لە نەتەوە یەکگرتووەکان، ئەمریکا و بەریتانیا ئوستوڕالیا، تورکیا و سوریا و ئیسرائیل و ئەندەنووسیا و ئێران و هیندستان و چەند وڵاتێکی تر داعشیان خستە نێو ڕێکخراوە تیرۆرستەکان، داعش نەتەوە یەکگرتووەکان بە هۆکاری جەنگەکانی جیهان و ڕێکخراوی مافی مرۆڤیش بە تاوانبار و هۆکاری ڕەگەزپەرستی دادەنێت، هەروەها چەندین لیژنەی هەیە وەک لیژنەی دارایی و سەرۆکایەتی و کاروباری سەربازی و لیژنەی یاسایی و لیژنەی کۆمەک و هاوکاری و لیژنەی ئاسایش و لیژنەی ڕاگەیاندن. هەروەها خاوەنی بەیتولمالەو لەترۆپکی دەسەڵاتیدا دەوڵەمەندترین ڕێکخراوی تیرۆرستی ئیسلامی بوو، پێشی قاعیدەو ڕێکخراوەکانی دیکە کەوت.
بەڵام ڕەخنەگران و شارەزایان پێیانوایە ستراتیژیی ئەمریکا (بەتایبەت بڕیاری ئیدارەی ترەمپ بۆ کشانەوە لە سووریا) بەهۆی فەرامۆشکردنی هاوسەنگیی هێزی هەرێم و زیادبوونی نفووزی ئێران و ڕووسیا نا تەندروستبووە. سەرەڕای کوشتنی سەرکردەکانی داعش، ڕێکخراوەکە وەک شانەی نوستوو بەهۆی نەبوونی چارەسەری ڕیشەیی بۆ کێشە ئابووری، کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی ناوچەکە و پرسی ئاوارەکان هێشتا بەزیندوویی ماوەتەوە. داعش دەرهاویشتەی واقیعی ستەمکاریی ناوخۆیی و پشتگوێخستنی دیموکراسی بووە لەلایەن واشنتۆن و هاوپەیمانەکانیەوە؛ بۆیە ئەگەر ئەمریکا ستراتیژییەکی ڕوون بۆ سەقامگیریی سیاسیی ڕاستەقینە پەیڕەو نەکات، ڕۆڵی لە ناوچەکەدا لاوازتر دەبێت و بەرژەوەندییە ئاسایشییەکانی دەکەونە ژێر مەترسیی بەردەوامەوە.
- حووسییەکانی یەمەن.
بە کورتی ئەم گۆڕانکارییانەی یەمەنیان کردە گۆڕەپانی شەڕێکی بەوەکالەتی هەرێمایەتی؛ ئێران لە ڕێگەی پاڵپشتیی دارایی و سەربازی و موشەکییەوە بۆ حووسییەکان نفووزی خۆی زیادکردو بەرژەوەندییەکانی سعودیە و ئاسایشی کەشتیوانیی نێودەوڵەتی خستە مەترسییەوە، لە بەرامبەردا ئەمریکا (بەتایبەت لە سەردەمی ئیدارەی ترەمپ لەساڵی ٢٠١٩) بەردەوام بوو لە پڕچەککردنی سعودیە و پشتیوانیکردنی هاوپەیمانی عەرەبی بۆ ڕاگرتنی هەژموونی ئێران، سەرەڕای ناڕەزایەتییەکانی کۆنگرێس. لە ئەنجامی ئەم دەستێوەردانە دەرەکییانەو لاوازیی ژێرخانی ئابووری، ململانێ مێژوویی، کۆمەڵایەتییە ناوخۆییەکان کە نەتەوە یەکگرتووەکان نەیتوانیوە چارەسەریان بکات، یەمەن ئێستا وەک دەوڵەتێکی شکستخواردوو دەناسرێت کە لەناو قەیرانێکی مرۆیی قووڵو شەڕێکی ناوخۆیی بەردەوامدا دەژی.
- حزبوڵای لوبنان.
بزووتنەوەی حزبوڵڵای لوبنان؛ حزبێکی سیاسی و گرووپێکی میلیشیای شیعییە کە لەلایەن کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە پشتیوانی دەکرێت. حەسەن نەسروڵڵا لەساڵی 1992وە سکرتێری گشتی ئەم بزووتنەوەیەو ڕابەرایەتییان دەکات. لەسەرەتای دەیەی 1980 و لەسەردەمی داگیرکردنی لوبنان لەلایەن ئیسرائیلەوە، بەهاوکاری دارایی و سەربازی دەوڵەتی ئێران دروستبوو. ئەم گرووپە وەکو هێزێک بۆ بەرگریکردن لە شیعەکانی باشووری لوبنان دەرکەوت لە پێشووتردا بەشێوەیەکی نەریتی هێزو ئەزموونی دەسەڵاتدارییان نەبوو. ڕیشەی ئایدۆلۆژیی ئەم بزووتنەوەیە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی بووژانەوەی ئیسلامی شیعە لە لوبنان، لە ساڵانی شەستەکان و حەفتاکاندا. لەساڵی 2000 هێزەکانی ئیسرائیل لە لوبنان دەرچوون، پاش ئەمە حزبوڵڵا لە بەرانبەر ئەو فشارانەی کە دەکرایە سەری بۆ چەککردنی هێزەکانی وەستایەوەو بەردەوامیدا بە پڕچەککردن و بەهێزکردنی باڵی سەربازی خۆی، بە”مقاوەمەی ئیسلامی” دەناسرا. ئەم گرووپە وردەوردە شوێن پێی خۆی لە سیستەمی سیاسی لوبناندا کردەوە و لە ڕێگەی باڵە سیاسییەکەی خۆی بە ناوی “فراکسیۆنی وەفاداری بۆ مقاوەمە” توانی ببێتە یەکێک لە حزبە سیاسییە یەکلاکەرەوەکانی لوبنان لە کرداردا دەسەڵاتی ڤیتۆ کردنی بڕیارەکانی کابینەی حکومەتی هەیە.
سیاسەتی ئەمریکا هەمیشە لەسەر بنەمای لاوازکردنی حیزبوڵا و کەمکردنەوەی هەژموونی ئێران و سووریا لە لوبنان داڕژاوە؛ بۆ ئەم مەبەستەش سزای ئابووریی تووندی بەسەر سەرکردەکانی حیزبەکەدا سەپاندووە و زیاتر لە ملیارێک دۆلاریشی بەخشیوە بە سوپای لوبنان بۆ بەهێزکردنی دامەزراوە فەرمییەکان، گەرچی کۆنگرێس مەترسیی ئەوەی هەبووە ئەم هاوکاریانە بکەونە دەست نەیارانی. لەسەر ئاستی هەرێمی، حیزبوڵا وەک ئامرازێکی ستراتیژیی ئێران کاردەکات و تەنانەت لە جەنگی ناوخۆیی سووریاشدا بەشداربوو بۆ پاراستنی هێڵی گەیاندنی چەک (هیلالی شیعە) لە تارانەوە بۆ بەیرووت. لە ناوخۆی لوبنانیشدا، دوای خۆپیشاندانەکانی ساڵی ٢٠١٩ دژی گەندەڵی و تەقینەوەی بەندەری بەیرووت لە ٢٠٢٠، توڕەیی گشتی دژی حیزبەکە زیادی کردووە و داوای حکومەتێکی سەربەخۆ دەکرێت. بەگشتی، حیزبوڵا بەهۆی ململانێ مێژووییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و پێگەی بەهێزی ئێرانەوە، تا ئێستاش وەک ئالنگارییەکی سەرەکیی دژە ئەمریکی لە ناوچەکەدا ماوەتەوە.
“دەرەنجام”
لە کۆتاییدا، دەتوانین بڵێین هاوکێشەی هاوسەنگیی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا چووەتە قۆناغێکی پێکهاتەیی نوێوە تێیدا ئەکتەرە نادەوڵەتییەکان چیتر کاتی یان پەراوێزخراو نین، بەڵکو گۆڕاون بۆ بکەر و داڕێژەری سەرەکی نەزمی ئەمنی و ژیۆسیاسی ناوچەکە. ئەم وەرچەرخانە، تەحەددییەکی ڕاستەوخۆو جیددی لەبەردەم تێگەیشتنە کلاسیکییەکانی (قوتابخانەی ڕیالیزم)و بنەماکانی پەیماننامەی وێستفاڵیا دروست دەکات، کە دەوڵەتی وەک تاکە یەکەی شیکردنەوەی سیاسەتی نێودەوڵەتی دەبینی.
بۆ بەدیهێنانی سەقامگیرییەکی درێژخایەن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، پێویستە گۆڕانکاریی بنەڕەتی بکرێت. ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکاو وڵاتانی ناوچەکە (بەتایبەت دەوڵەتانی کەنداو)چیتر بەبەڕێوەبردنی کاتیی قەیرانەکان ناپارێزرێت. چارەسەری ڕاستەقینە لە داڕشتنی چوارچێوەیەکی ئەمنی گشتگیرو فرەلایەندایە کەتێیدا؛ یەکەم؛ ڕێڕەوە دەریاییەکان لەململانێی سیاسی دابڕێندرێن. دووەم؛پرسی پڕچەککردن و دارایی گروپە چەکدارەکان بەمەرجی ئابووریی تووندو گەڕانەوەی سزاکان ببەسترێتەوە. سێیەم؛ دانیشتووانی لۆکاڵی و قەوارە سەقامگیرە نادەوڵەتییە هاوپەیمانەکان (وەک هەرێمی کوردستان) وەک پایەیەکی هاوسەنگیی هێز لە نەزمی نوێی ناوچەکەدا دانیان پێدابنرێت، نەک تەنها وەک کارتی فشاری کاتی بۆ قۆناغە جیاجیاکانی جەنگەکان بەکاربهێندرێن.
سەرچاوەکان؛-
1. Phillips, D. L. (2019).The Great Betrayal؛ How America Abandoned the Kurds and Lost the Middle East. New York؛ I.B. Tauris.
2. عەلی،ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاست،خانەی موکرییانی٢٠٢١
3. دهقانی فیروزآبادی، سید جلال (١٤٠١).سیاست خارجی آمریکا در خاورمیانه و چالش گروههای شبهنظامی. تهران؛ انتشارات سمت.
4. مشیرزاده، حمیرا (١٣٩٧). تحول در نظریههای روابط بینالملل؛ تبیین جایگاه بازیگران غیردولتی. تهران؛ انتشارات سمت.
