ڕۆڵی مێژوویی و وانەکانی بیسمارک بۆ ڕەوتی یەکگرتنەوەی نەتەوەیی لە کوردستان

“ئۆتۆ ڤۆن بیسملرك و ڕێگای یەکگرتنی ئەڵمانیا”

١. پێشەکی.

یەکگرتنی ئەڵمانیا لە ساڵی ١٨٧١دا یەکێک بوو لە گەورەترین ڕووداوەکانی مێژووی ئەوروپا لە سەدەی نۆزدەهەم، کە ڕێگای خۆشکرد بۆ دروستبوونی هێزێکی نوێ لە ناوەڕاستی کیشوەرەکەدا، ڕووداوێک کە نەک تەنیا سنووری جوگرافیایی گۆڕی، بەڵکو تەواوی هاوسەنگی هێزی لە ئەوروپادا شێواند، لە پشتەوەی ئەم گۆڕانکارییە مەزنە کەسایەتییەکی مێژوویی وەک ئۆتۆ ڤۆن بیسمارک (Otto von Bismarck) ڕاوەستابوو، پیاوێک کە بە “کۆمەڵێک سیاسەتی نائاسایی و پلاندانانی ورد” توانی لە ماوەی چەند ساڵێکدا ئەو ئەڵمانیا پەرتوبڵاوە بکاتە دەوڵەتێکی مەزن و ترسناک . ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات ڕۆڵی بیسمارک لەو گەشەسەندنە مەزنەدا بکۆڵێتەوە، بەڵام لە ڕێگایەکی جیاوازەوە نەک تەنیا وەک ڕوودانێکی مێژوویی بۆ ڕابردوو، بەڵکو وەک سەرچاوەیەک بۆ وانە و پەند وەرگرتن بۆ میللەتی کورد، پرسیاری سەرەکی توێژینەوەکە ئەوەیە؛ بیسمارک چۆن توانی لە ڕێگەی “ڕیال پۆلیتیک”ەوە ئەو بەربەستانە تێپەڕێنێت کە سەدەها ساڵ ڕێگای لە یەکگرتنی ئەڵمانیا گرتبوو؟ هەروەها لەو ڕێگایەدا کام وانەی سەربەخۆیی و دەوڵەتدارێتی هەیە کە بۆ ڕەوتی یەکگرتنەوەی نەتەوەیی لە کوردستان سوودی هەبێت؟

بە پێچەوانەی زۆرێک لە ڕێبەرانی هاوچەرخی خۆی، بیسمارک پێی وابوو “مەسەلە گەورەکانی کات بە وتار و بڕیاری زۆرینە چارەسەر نابن، بەڵکو بە ئاسن و خوێن” . ئەم بیروباوەڕە، کە لە ڕاستیدا پشتگوێخستنی شێوازی ئایدیالیستی و گرنگیدان بە ڕاستییەکانی هێز و بەرژەوەندی بوو بووە بناغەی دەوڵەتێک کە هێشتا کاریگەرییەکانی لەسەر جیهان دیارە. لەم توێژینەوەیەدا بە میتۆدی شیکاری مێژوویی و بە پشتبەستن بە سەرچاوە بەڵگەییەکان هەوڵ دەدرێت کەسایەتی بیسمارک لە ڕوانگەیەکی نوێوە شی بکرێتەوە.

١.١. گرنگی توێژینەوەکە و پرسیاری سەرەکی.

گرنگی ئەم توێژینەوەیە لەوەدا خوازراوە کە بەشێک لە توێژینەوەکانی ڕابردوو لەسەر بیسمارک زیاتر لەسەر ڕووداوە مێژووییەکانی ئەوروپا ڕاستەوخۆ خۆیان گرتبووەوە، بەڵام ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات پەیوەندییەک لە نێوان ئەو ئەزموونە مێژووییە و بارودۆخی هاوچەرخی کوردستاندا دابمەزرێنێت، کورد وەک میللەتێک کە بەشێک لە خاکەکەی لە نێوان چوار پارچەدا دابەشکراوە، تووشی هەمان ئەو گرفتە بووە کە ئەڵمانیا پێش سەدەی نۆزدەهەم تووشی بوو: دابەشبوون، زاڵبوونی هێزە دەرەکییەکان و نەبوونی یەک دەوڵەتی نەتەوەیی.

پرسیاری سەرەکی توێژینەوەکە لەم چەند خاڵەدا کورت دەکرێتەوە:-

١. بیسمارک چۆن توانی لە نێوان هێزە ڕکابەرەکانی ئەوروپادا (وەک نەمسا و فەڕەنسا) شەڕەکان بەرێوە ببات بۆ بەرژەوەندی یەکگرتنی ئەڵمانیا؟

٢. کامە ئەو ڕێسا سیاسی و دیپلۆماسییانە بوون کە بەکاریهێنان بۆ کۆتایی هێنان بە ناکۆکییە ناوخۆییەکان (لە نێوان کاتۆلیک و پرۆتستانت، سۆسیالیست و کۆنسرڤاتیڤ)؟

٣. چۆن دەکرێت لەو ئەزموونە سوود و پەند وەربگیرێت بۆ ڕەوتی یەکگرتنەوەی نەتەوەیی لە کوردستان؟

٢.١. میتۆدی توێژینەوە و کورتەیەک لە سەرچاوەکان.

ئەم توێژینەوەیە پشت بە میتۆدی شیکاری مێژوویی (Historical Analysis) دەبەستێت، کە تێیدا ڕووداوەکان بەپێی ڕیزبەندی مێژوویی ڕێک دەخرێن و دواتر لە ڕوانگەی هۆکار و ئەنجامەوە شی دەکرێنەوە. هاوکات لە بەشی کۆتاییدا، میتۆدی شیکاری بەراوردکاری (Comparative Analysis) بەکاردەهێنرێت بۆ دەرهێنانی پەند و وانە بۆ کوردستان.

سەرچاوەکانی ئەم توێژینەوەیە پشت دەبەستن بە کتێبە بەڵگەییەکانی مێژووی ئەوروپا، وەک نووسینەکانی مێژوونووسانی ڕەسەن و توێژینەوەکانی زانکۆ ناسراوەکانی جیهان، هەوڵدراوە سەرچاوەکان لە سێ زمانی سەرەکی (کوردی، عەرەبی، ئینگلیزی) هەڵبژێردرێن بۆ دەستکەوتنی ڕوانگەیەکی فرەلایەنە.

٢. پێکهاتنی کەسایەتی و بنەما فیکرییەکانی بیسمارک.

١.٢. ژیان و پێشینەی خێزانی (بنەچەی Junker و ڕۆحی سەربازی).

ئۆتۆ ڤۆن بیسمارک لە ١ی نیسانی ١٨١٥ لە خێزانێکی Junker (خاوەن زەوی و پیاوماقوڵی پڕوسیاوی) لەدایک بوو، ئەم پێشینە خێزانییە کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر کەسایەتی و ڕوانگەی جیهانیی بەجێهێشت، لە لایەک باوکی پابەند بوو بە نەریتە کۆنەکانی زەویداران و ڕۆحی سەربازیی پڕوسیا، لە لایەکی دایکەوە پەیوەندی هەبوو بە چینی ڕۆشنبیر و بیرۆکراتەکان، ئەم تێکەڵەیە وای لێکرد کە لە تێگەیشتنی ڕاستییەکانی دەسەڵات و هەروەها شێوازی بەڕێوەبردنی کارگێڕیدا شارەزاییەکی بەرچاوی هەبێت. لە زانکۆکانی گۆتینگن و بەرلیندا یاسای خوێند، بەڵام وەک خۆی دەڵێت، زۆربەی کاتم بە ڕاو و خواردنەوە و شەڕوفەڕ تێپەڕیوە، دوای تەواوبوونی خوێندن، ماوەیەک لە کارگێڕی دەوڵەتدا خزمەتی کرد، بەڵام دەستبەردار بوو و گەڕایەوە سەر زەوییەکانی باوکی بۆ ئەوەی ببێتە جوتیار، ئەم ژیانە دوور لە شاریش ڕێگای پێدا کە تێگەیشتنێکی قووڵتری لە ڕاستییە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانی کۆمەڵگەی پڕوسیا هەبێت.

٢.٢. کاریگەریی شۆڕشی ١٨٤٨ لەسەر ڕەفتاری دژی لیبرالیزم.

شۆڕشی ١٨٤٨ لە ئەوروپا خاڵێکی وەرچەرخان بوو لە ژیانی بیسمارکدا، لەم ماوەیەدا بیسمارک ڕاستەوخۆ دژی لیبرال و ڕیفۆرمخوازان ڕاوەستا و پاڵپشتی لە شا (فریدریش ویلهێلمی چوارەم) کرد بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکان ئەم ڕووداوانە کاریگەرییان هەبوو لەسەر ڕق لێبوونەوەی لە بیروباوەڕی لیبرالیزم و دیموکراسی، بە باوەڕی بیسمارک، لیبرالەکان کەسێکیان نییە بتوانێت بەرژەوەندی نەتەوەیی پارێزراو بکات، چونکە زیاتر بیریان لە ڕەگەزنامە و چەمکە ڕەهاکانە، نەک لە ڕاستییەکانی دەسەڵات. بەڵام بیسمارک هەرگیز ڕقی لە ڕیالیتی نەبووەوە هەرچەندە ڕقی لە لیبرالەکان بوو، بەڵام توانی لە دوای سەرکەوتنە سەربازییەکانی ١٨٦٦دا پەیوەندی لەگەڵ لایەنە لیبرالەکان باشتر بکات و بە “پڕۆژەیاسای لێبوردن” (Bill of Indemnity) ڕازییان بکات کە پاڵپشتی لە سیاسەتەکانی بکەن ئەمەش دیارترین نموونەی ڕیال پۆلیتیکی بیسمارک بوو: لە جیاتی شەڕکردن لەگەڵ دوژمنێک پێویستە بەشێک لە داواکارییەکانی جێبەجێ بکەیت بۆ ئەوەی پاڵپشتییەکەی بۆ کاری مەزنتر بەدەست بهێنیت.

٣.٢. بنەماکانی “ڕیال پۆلیتیک” و “ئاسن و خوێن”.

ڕیال پۆلیتیک (Realpolitik)، یان “سیاسەتی ڕاستیخوازی”، باوەڕێکە کە دەڵێت سیاسەتی دەرەکی و ناوخۆیی دەبێت لەسەر بنەمای بەرژەوەندی ڕاستەقینە و هێز دابڕێژرێت، نەک لەسەر بنەمای ڕەگەزنامە یان ئایدیالیزم. بیسمارک بە ڕوونی دەڵێت: “تاکە بناغەی تەندروست بۆ دەوڵەتێکی گەورە، خۆپەرستییە، نەک ڕۆمانتیزم”.

بەناوبانگترین دەربڕینی بیسمارک کە پوختەی ئەم بیروباوەڕەیە، وتارەکەی ساڵی ١٨٦٢ە کاتێک وەک سەرۆک وەزیرانی پڕوسیا ڕایگەیاند: “مەسەلە گەورەکانی کات چارەسەر نابن بە وتار و بڕیاری زۆرینە – ئەوە هەڵەی ١٨٤٨ و ١٨٤٩ بوو – بەڵکو بە ئاسن و خوێن”. ئەم قسانە تەنیا وشەیەکی بەتاڵ نەبوون، بەڵکو ڕێنوێنێک بوون بۆ هەموو کارەکانی لە ماوەی دە ساڵی داھاتوودا.  بیسمارک لە وتارێکی تردا ڕوونی دەکاتەوە کە مەبەست لەم “ئاسن و خوێن”ە تەنیا شەڕ نییە، بەڵکو ئامادەباشی بەردەوام و بەکارهێنانی هێزە کاتێک پێویست بکات، هاوکات دوای ئەزموونی شەڕ دان بەوەدا دەنێت کە “هەرکەسێک چاوی لە چاوە شووشەییەکانی سەربازێکی خەریکی مردن لە مەیدانی جەنگ کردبێت، باش بیری دەکاتەوە پێش دەستپێکردنی شەڕێک”.

٣. ڕێگای یەکگرتنی ئەڵمانیا: لە ڕکابەرییەوە بۆ دەسەڵات (١٨٦٢-١٨٧١).

١.٣. ڕێگای دیپلۆماسی:- شەڕی دانیمارک (١٨٦٤) و دەرکردنی نەمسا لە کۆنفیدراسیۆنی ئەڵمانی.

یەکەم هەنگاو لە ڕێگای یەکگرتنی ئەڵمانیا، شەڕی پڕوسیا و نەمسا لەگەڵ دانیمارک بوو لە ساڵی ١٨٦٤، ئەم شەڕە لەسەر هەرێمەکانی شلێسویگ و هۆڵشتاین (Schleswig and Holstein) ڕوویدا، کە ژمارەیەکی زۆری ئەڵمانی تێدا دەژیان، بیسمارک بە زیرەکییەوە نەمسای ڕازی کرد کە لەم شەڕەدا لەگەڵ پڕوسیا هاوبەش بێت دوای سەرکەوتن هەرێمەکان بەم شێوەیە دابەشکران:- شلێسویگ بەڕێوەبەرایەتی پڕوسیا و هۆڵشتاین بەڕێوەبەرایەتی نەمسا.  ئەم دابەشبوونە، کە لە ڕووی جوگرافیاییەوە بۆ نەمسا قورس بوو (دوور لە ناوەندی دەسەڵاتی) بووە هۆی ناکۆکی لە نێوانیاندا، بیسمارک بە ئەنقەست وای لە نەمسا کرد کە سکاڵا لەسەر بەڕێوەبەرایەتی پڕوسیا بکات، ئەمەش بووە هۆی ڕاگەیاندنی شەڕ لە ساڵی ١٨٦٦. ئەم شەڕە، کە بە شەڕی حەوت هەفتە (Seven Weeks‘ War) ناسراوە، بە سەرکەوتنی خێرای پڕوسیا کۆتایی هات، پڕوسیا توانی لە ماوەیەکی کەم سوپای نەمسا بشکێنێت و دەستبەسەر زۆرێک لە هاوپەیمانەکانی نەمسا لە باکووری ئەڵمانیا دا بگرێت. ڕووداوێکی سەرنجڕاکێش لەم ماوەیەدا، گۆڕانکاری لە هەڵوێستی لیبرالەکان بوو بەرامبەر بیسمارک، یەکێک لەو کەسانەی کە سەرەتا بیسمارکی بە “پێشێلکەری یاسا و ڕەوشت” دادەنا، ڕودۆڵف ڤۆن ئیهێرینگ (Rudolf von Ihering) یاساناس، دوای سەرکەوتنەکان دەڵێت:- “کڕنۆش بۆ نابغەی بیسمارک، کە کارێکی مەزنی سیاسی ڕێکخست کە بە دەگمەن لە مێژوودا دەبینرێت. من لەم پیاوە خۆشبووم بۆ هەموو ئەو شتانەی پێشتر کردبووی، زیاتر لەوەش، قەناعەتم پێ هات کە پێویست بوو…ئەو یەکێکە لە مەزنترین پیاوانی سەدەکە”.

٢.٣. شەڕی فەڕەنسا-پڕوسیا (١٨٧٠-١٨٧١) و ڕاگەیاندنی ئیمپراتۆریەتی ئەڵمانیا لە ڤێرسای.

دوای دەرکردنی نەمسا، هێشتا ویلایەتەکانی باشووری ئەڵمانیا (وەک باڤاریا و ڤورتێمبێرگ) لە دەرەوەی کۆنفیدراسیۆنی باکوور مابوونەوە. بیسمارک دەیزانی کە تەنیا شەڕێک لەگەڵ دوژمنێکی ھاوبەش دەتوانێت ئەم ویلایەتانە بە پڕوسیا نزیک بکاتەوە، ئەو دوژمنە فەڕەنسا بوو، بەتایبەت دوای ئەوەی ناپلیۆنی سێیەم کە خەونی گەڕاندنەوەی شکۆی باپیری بوو. ھۆکاری شەڕەکە کورسی شوێنگرەوەی تەختی ئیسپانیا بوو، کە پێشنیاری بۆ یەکێک لە میرەکانی خێزانی ھۆھێنزۆلەرن (خێزانی شاھانەی پڕوسیا) کرا فەڕەنسا ڕەتی کردەوە و داوای لە شای پڕوسیا کرد کە بە فەرمی دەستلەکارکێشانەوەی ئەم پێشنیارە ڕابگەیەنێت، شا نامەیەکی نارد بۆ بیسمارک کە ڕووداوەکانی تێدا باسکردبوو بیسمارک ئەم نامەیەی کورتکردەوە و بە شێوەیەک بڵاویکردەوە کە وا دەرکەوێت شای پڕوسیا بە شێوەیەکی سووکایەتیپێکەر وڵامی فەڕەنسای داوەتەوە، ئەمە بووە ھۆی ھەڵگیرسانی شەڕ لە ١٩ی تەممووزی ١٨٧٠.

شەڕەکە زۆر خێرا بەرەو لەناوچوونی فەڕەنسا ڕۆیشت، سوپای پڕوسیا بە یارمەتی ھێزەکانی باشوور لە شەڕی سێدان (Sedan) دا ناپلیۆنی سێیەمیان بە دیل گرت (٢ی ئەیلوولی ١٨٧٠). دوای ئەوە پاریس گەمارۆدرا و لە کۆتایی کانوونی دووەمی ١٨٧١ کەوت، لە ١٨ی کانوونی دووەمی ١٨٧١، لە تالاری ڤێرسای (Hall of Mirrors)، شای پڕوسیا ویلهێلمی یەکەم وەک “قەیسەر”ی ئیمپراتۆریەتی ئەڵمانیا ڕاگەیەندرا، ئەم ھەڵبژاردنی ڤێرسای وەک شوێنی ڕاگەیاندن، سووکایەتییەکی مەزن بوو بۆ فەڕەنسا و نیشانەی دەستھەڵگرتنی ئەڵمانیا بوو وەک دەسەڵاتێکی نوێ لە ئەوروپا.

٤. پێکھێنانی دەوڵەت و سەقامگیری ناوخۆ (سیاسەتی نیشتمانی).

١.٤. ڕێکخستنی دەستووری و یەکگرتنی ئابووری (Zollverein).

دوای یەکگرتن، بیسمارک ڕووبەڕووی ئاستەنگێکی مەزن بووەوە: چۆن دەوڵەتێک بەڕێوەببات کە لە ٢٥ ویلایەتی جیاواز پێکھاتبێت، ھەریەکەیان یاسا و نەریت و ئایینی خۆیان ھەیە، دەستووری نوێی ئیمپراتۆریەت دەسەڵاتی جێبەجێکردنی خستە دەستی قەیسەر (کە ھەمان شای پڕوسیا بوو) و بیسمارک وەک کانسڵەر (Chancellor) کە تەنیا بەرامبەر قەیسەر بەرپرس بوو. پەرلەمان لە دوو بەش پێکھاتبوو: بوندسرات (Bundesrat) یان ئەنجومەنی فیدڕاڵ، کە ئەندامەکانی لەلایەن حکومەتەکانی ویلایەتەکانەوە دیاری دەکران (پڕوسیا ژمارەیەکی زۆر لە کورسییەکانی پێ بوو بۆ ڕێگری لە بڕیاری نەخوازراو)، و رایشتاگ (Reichstag) یان پەرلەمانی گشتی کە بە دەنگدانی گشتی پیاوان ھەڵدەبژێردرا. یەکێک لە گرنگترین دەستکەوتەکانی ئەم ماوەیە، تەواوکردنی یەکگرتنی ئابووری بوو کە پێشتر بە یانەتی گومرگی (Zollverein) دەستی پێکردبوو، ئێستا دراوێکی ھاوبەش (مارکی ئاڵمانی) و ڕێسای بازرگانی یەکگرتوو دروستکرا، ئەم ھەنگاوە وای کرد کە چینی بازرگان و پیشەساز کە پێشتر لەگەڵ بیسمارک ناکۆک بوون، ئێستا ببنە پاڵپشتی دەسەڵاتەکەی.

٢.٤. شەڕی دوژمنانی ناوخۆ:- Kulturkampf و یاساکانی دژی سۆسیالیستەکان.

بیسمارک دوو دوژمنی سەرەکی لە ناوخۆدا دیاری کرد کە دەیتوانی یەکێتی نوێی ئەڵمانیا بشکێنن: کڵێسای کاتۆلیک و بزووتنەوەی سۆسیالیست. Kulturkampf (شەڕی ڕۆشنبیری) زاراوەیەکە بۆ ململانێی بیسمارک لەگەڵ کڵێسای کاتۆلیک لە ساڵانی ١٨٧٠دا. ئەو دەیویست دەسەڵاتی کڵێسا لەسەر پەروەردە و ژیانی کۆمەڵایەتی سنووردار بکات، لە ڕێگەی “یاساکانی مای” (May Laws) لە ساڵی ١٨٧٣، دەوڵەت دەستی کرد بە چاودێریکردنی ڕاھێبانی قەشەکان و ھەندێک لەوانەی کە سەرپێچییان کرد سزادران، بەڵام بیسمارک زۆری پێچوو و بینی کە ئەم سیاسەتە پەیوەندی لەگەڵ کاتۆلیکەکان تەنیا خراپتر دەکات و ھاوپەیمانی نەخوازراو بۆ سۆسیالیستەکان دروست دەکات، بۆیە لە کۆتایی ھەشتاکاندا زۆربەی ئەم یاسایانەی پێچایەوە. یاساکانی دژی سۆسیالیستەکان (Anti-Socialist Laws) لە ساڵی ١٨٧٨ پەسەندکران دوای دوو ھەوڵی تیرۆرکردن بۆ سەر قەیسەر، بیسمارک ئەم ھەلەی قۆستەوە بۆ قەدەغەکردنی چالاکییەکانی حیزبی سۆسیالیست. بەڵام بە شێوەیەکی زیرەکانە، حیزبەکەی ڕاستەوخۆ قەدەغە نەکرد، بەڵکو کۆبونەوە و ڕۆژنامەکانی قەدەغە کرد ھاوکات لەگەڵ ئەم قەدەغەکردنە، بەشێک لە داواکارییەکانی کرێکارانی جێبەجێ کرد بۆ ئەوەی ناڕەزایی کەمبکاتەوە.

٣.٤. دەستپێکی سیستەمی چاودێری کۆمەڵایەتی.

بیسمارک یەکەم کەس بوو لە مێژوودا کە سیستەمێکی نوێی چاودێری کۆمەڵایەتی (Social Welfare) دامەزراند، لە نێوان ساڵانی ١٨٨٣ بۆ ١٨٨٩، سێ یاسای گرنگ پەسەندکران: بیمەی نەخۆشی، بیمەی ڕووداوی پیشەگەری و بیمەی پیری و بێکاری. ئەم ھەنگاوانە لە دوو ئامانجەوە سەرچاوەیان دەگرت: یەکەم، بیسمارک دەیویست کرێکاران لەگەڵ دەوڵەت ھاوپەیمان بن نەک لەگەڵ سۆسیالیستەکان. دووەم، ئەو پێی وابوو کە دەوڵەتێک ناتوانێت سەقامگیر بێت ئەگەر کرێکارانی تێدا لە بێبەشایەتی و ھەژاری بژین. ئەم سیاسەتە بە تایبەتی وانەیەکی گرنگە بۆ ھەر جوڵانەوەیەکی نەتەوەیی کە بیری لە دروستکردنی دەوڵەت دەکاتەوە.

٥. دیپلۆماسی و پاراستنی ھاوسەنگی لە ئەوروپا “سیستەمی بیسمارک”.

١.٥. پەیمانی سێ قەیسەر (١٨٧٣) و کۆنگرەی بەرلین (١٨٧٨).

دوای یەکگرتنی ئەڵمانیا، بیسمارک دەیزانی کە ئێستا مەترسی لە ھاوپەیمانی نێوان فەڕەنسا و ڕووسیا یان نەمسادا ھەیە، بۆیە دەستی کرد بە دروستکردنی تۆڕێک لە پەیمانەکان بۆ جیاکردنەوەی فەڕەنسا و پاراستنی ھاوسەنگی. پەیمانی سێ قەیسەر (League of the Three Emperors) لە ساڵی ١٨٧٣ لە نێوان ئەڵمانیا، ڕووسیا و نەمسا-مەجارستان واژوو کرا، ئەم پەیمانە ھاوکاری لە نێوان ئەم سێ ئیمپراتۆریەتییە ڕێکدەخست و بووە ھۆی جیاکردنەوەی فەڕەنسا، بەڵام ڕکابەری لە نێوان ڕووسیا و نەمسا لەسەر بەڵکان زۆر بەھێز بوو.  لە ساڵی ١٨٧٨، بیسمارک میوانداری کۆنگرەی بەرلین (Congress of Berlin) ی کرد بۆ چارەسەرکردنی قەیرانی ڕۆژھەڵات دوای شەڕی ڕووسیا و عوسمانی، لەم کۆنگرەیەدا، بیسمارک وەک “کاسبی ڕاستگۆ” ڕۆڵی گێڕا بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان ئەم کۆنگرەیە ناوبانگی بیسمارکی وەک دیپلۆماتێکی مەزن زیاتر بڵاوکردەوە .

٢.٥. خۆگرتن لە فراوانخوازی و پێشبینییەکانی بۆ داھاتوو.

یەکێک لەو خاڵانەی کە بیسمارک لە زۆربەی ڕابەرانی تری جیایی دەکاتەوە، تێگەیشتنی لە سنووری دەسەڵات و خۆگرتن لە فراوانخوازی بوو، دوای یەکگرتن بیسمارک بە ڕوونی ڕایگەیاند کە ئەڵمانیا “وڵاتێکی تێر”ە و پێویستی بە خاکی زیاتر نییە. ئەمە لە کاتێکدا بوو کە زۆربەی دەوڵەتانی ئەوروپا خەریکی داگیرکاری و فراوانکردنی خاکی خۆیان بوون. ھێنری کیسینجەر (Henry Kissinger) لە شیکردنەوەی بیسمارکدا دەڵێت: “بیسمارک ھەستێکی نائاسایی ھەبوو بۆ ڕێژە و پێوانە، کە دەسەڵاتی کردە ئامرازێک بۆ خۆڕێگری” . بیسمارک پێشبینی دەکرد کە ئەگەر ئەڵمانیا بەرەو فراوانخوازی بڕوات، ھاوپەیمانییەکی گەورەی دژی دروست دەبێت، ئەم پێشبینییە دوای دەرکرانی لە ساڵی ١٨٩٠ ڕاست دەرچوو، کاتێک قەیسەری نوێ ویلهێلمی دووەم بیسمارکی لە کار دوورخستەوە و سیاسەتی جیھانی (Weltpolitik) ی ڕاگەیاند کە بووە ھۆی جەنگی یەکەمی جیهانی.  بیسمارک وەک ئەو کەسەی کە ڕاستییەکانی نێودەوڵەتی باش تێگەیشتبوو، پێشبینی دەکرد کە “ھەندێک شتی گەوجانە لە بەڵکان” دەبێتە ھۆی جەنگی داھاتوو، ئەم پێشبینییەش لە ساڵی ١٩١٤ بە تیرۆرکردنی ئەرشیدوک فرانتس فێردیناند ڕاست دەرچوو.

٦. کۆتایی ھاتنی سەردەمی بیسمارک و میراتەکەی.

١.٦. ناکۆکی لەگەڵ قەیسەر ویلهێلمی دووەم و دەرکرانی لە ١٨٩٠.

لە ساڵی ١٨٨٨، ویلهێلمی دووەم کە لە تەمەنی ٢٩ ساڵیدا بوو بە قەیسەری ئەڵمانیا، ویلهێلم ھەڵوێستێکی جیاوازی ھەبوو لەسەر سیاسەتی ناوخۆ و دەرەکی ئەو پێی وابوو کە بیسمارک زۆر کۆن و پارێزکارە و ناتوانێت ئەڵمانیا بەرەو پێشەوە ببات، ویلهێلم ویستی ئەڵمانیا ببێتە دەسەڵاتێکی جیھانی و کەشتیگەلێکی گەورە دروست بکات بۆ ڕکابەری لەگەڵ بەریتانیا. ناکۆکی لە نێوان بیسمارک و قەیسەری نوێ لەسەر چەند پرسێک گەیشتە لووتکە: سیاسەتی دژی سۆسیالیستەکان، پەیوەندی لەگەڵ ڕووسیا و دەسەڵاتی ڕاستەقینە لە حکومەتدا، لە کۆتاییدا، لە ساڵی ١٨٩٠، بیسمارک ناچار بە دەستلەکارکێشانەوە کرا. ئەمە کۆتاییەک بوو بۆ سەردەمێک کە نزیکەی ٢٨ ساڵی خایاند.

٢.٦. شیکردنەوەی میراتەکە: یەکێتی و بەھێزی یان تۆوی جەنگی جیھانی یەکەم؟

میراتی بیسمارک ھەمیشە جێگەی مشتومڕ بووە، لە لایەک ئەو پیاوێکە کە ئەڵمانیای یەکگرت و کردی بە یەکێک لە بەھێزترین دەوڵەتانی ئەوروپا، سیستەمی چاودێری کۆمەڵایەتی کە دامەزراند بووە مایەی ژیانی باشتری کرێکاران و وای کرد کە ڕێژەی پشتیوانی لە سۆسیالیستەکان کەم بکاتەوە. لە لایەکی ترەوە، ھەندێک مێژوونووس دەڵێن کە بیسمارک بە پتەوکردنی دەسەڵاتی سەربازی و کەمکردنەوەی دەسەڵاتی پەرلەمان، ڕێگای خۆشکرد بۆ دیکتاتۆری و جەنگ.  کاتیا ھۆیەر (Katja Hoyer) لە کتێبی “خوێن و ئاسن”دا دەڵێت: “ئیمپراتۆریەتی ئەڵمانیا بەھۆی ڕۆحی دیموکراسی یان سۆسیالیزمەوە نەکەوت، بەڵکو لەبەر ئەوەی لە سەرەتاوە لەسەر بناغەی شەڕ بنیات نرابوو، نەک برایەتی” . ئەم ڕوانگەیە پێشنیار دەکات کە بیسمارک بە پشت بەستن بە ھێزی سەربازی بۆ یەکگرتن، “کڵپەی ململانێ”ی دروست کرد کە نەیتوانی کۆنتڕۆڵی بکات دوای یەکگرتن. لە بەرامبەردا، مێژوونووسانی تر پێیان وایە بیسمارک خۆی دەیزانی کە کەی پێویستە بووەستێت، بەڵگەش ئەوەیە کە دوای یەکگرتن ھیچ جەنگێکی تری نەکرد، ئەم ڕوانگەیە پێی وایە کە ویلهێلمی دووەم و ڕاوێژکارەکانی بیسمارک بوونە ھۆی تێکدانی میراتەکەی.

٧. پەند وەرگرتن لە کەسایەتی بیسمارک بۆ میللەتی کورد.

١.٧. وانەی یەکەم: گرنگی دەوڵەتدارێتیی ڕیالیستی لە جیاتی پڕۆژەی ئایدیالیستی.

یەکەم وانە کە دەتوانین لە بیسمارکەوە فێری بین، جیاکردنەوەیە لە نێوان خەون و ڕاستی لە سیاسەتدا، بیسمارک پێی وابوو کە سیاسەتی نیشتمانی دەبێت لەسەر بنەمای بەرژەوەندی ڕاستەقینە و ھێزی ماددی دابڕێژرێت، نەک لەسەر بنەمای ڕەگەزنامە و ھەستە نەتەوەیییە بەتاڵەکان، ئەم ڕوانگەیە لە ڕاگەیاندنە بەناوبانگەکەیدا ڕەنگی داوەتەوە کاتێک دەڵێت “بە وتار و بڕیاری زۆرینە مەسەلە گەورەکان چارەسەر نابن”. بۆ جوڵانەوەی نەتەوەیی کورد، ئەم وانەیە گرنگییەکی تایبەتی ھەیە، بە درێژایی مێژوو زۆرجار جوڵانەوە کوردستانییەکان پشت بە پاڵپشتیی ھەستە نەتەوەیی و ھاوپەیمانی ئایدیالیستیی دەرەکی بەستووە، بەڵام کەمتر بیریان لە ڕێکخستنی ھێزی ماددی کردووەتەوە. بیسمارک دەرمانێکی ڕوون بۆ ئەم کێشەیە پێشنیار دەکات: پێویستە جوڵانەوەی نەتەوەیی لەبری ئەوەی چاوەڕوانی یارمەتی دەرەکی بێت، سەرەتا ھێزی خۆی ڕێکبخات و دواتر لە ڕێگای سیاسەتی دیپلۆماسییەوە لە ناکۆکییەکانی دەرەکیدا خۆی بخزێنێتە ناوەوە.

٢.٧. وانەی دووەم: کاتناسی و قۆستنەوەی دەرفەتە نێودەوڵەتییەکان.  

بیسمارک ھەرگیز بە پەلە ھەنگاوی نەنا، بەڵکو چاوەڕێی کاتی گونجاوی دەکرد لە شەڕی نەمسا و فەڕەنسادا بینیمان کە چۆن ئەو دەرفەتەکانی قۆستەوە کە دوژمنەکانی تووشی ھەڵە بوون، بە تایبەتی لە ڕووداوی شەڕی فەڕەنسادا بیسمارک بە دەستکاریکردنی نامەی ئەمس (Ems Telegram) توانی وا لە فەڕەنسا بکات کە یەکەم ھەنگاوی ھەڵە بکات و وەک ھێرشبەر بناسرێت. بۆ کوردستان، ئەم وانەیە لە چەند ئاستدا ڕەنگ دەداتەوە، جیھانی ئەمڕۆ پڕە لە قەیران و ناکۆکی لە نێوان ھێزە مەزنەکاندا (وەک شەڕی ئۆکرانیا، قەیرانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، ڕکابەری ئەمریکا و چین). وانەی بیسمارک ئەوەیە کە نەتەوەیەکی بێ دەوڵەت دەبێت فێری “ھونەری چاوەڕوانی چالاک” بێت، واتە چاوەڕێی کاتی گونجاو بکات و لەو کاتەدا بە خێراترین شێوە دەستبەکار ببێت بەڵام بە ڕێگایەکی ورد و ڕێکوپێک.

٣.٧. وانەی سێیەم:- پێویستی دامەزراندنی دەوڵەت لەسەر بنەمای یاسا و پاراستنی مافی کرێکاران.

بیسمارک تەنیا سەرباز نەبوو، بەڵکو دەوڵەتدارێکی زۆر لێھاتوو بوو. یەکێک لە گرنگترین کارەکانی، دامەزراندنی یەکەمین سیستەمی چاودێری کۆمەڵایەتی لە مێژووی جیھاندا بوو، ئەم کارە لە ڕوانگەیەکی ستراتیژییەوە ئەنجامدرا: بیسمارک دەیویست کرێکاران لەگەڵ دەوڵەت ھاوپەیمان بن، نەک لەگەڵ سۆسیالیستەکان. بۆ ھەر جوڵانەوەیەکی نەتەوەیی کە بیری لە داھاتووی دەوڵەت دەکاتەوە، ئەم وانەیە زۆر گرنگە. دروستکردنی دەوڵەت تەنیا بە دەستبەسەرداگرتنی خاک و ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی تەواو نابێت، بەڵکو پێویستی بە دانانی بناغەیەکی بەھێزی کۆمەڵایەتی ھەیە، ئەگەر دەوڵەتێکی نوێ نەتوانێت پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی دابین بکات و مافی کرێکاران پارێزراو نەکات، بەم زووانە تووشی نائارامی ناوخۆیی دەبێت بیسمارک فێرمان دەکات کە باشترین ڕێگا بۆ بێدەنگکردنی ڕەخنەگران، جێبەجێکردنی ھەندێک لە داواکارییەکانیانە.

٤.٧. وانەی چوارەم: خۆئاگاداربوون لە سنووری ھێز و دوورکەوتنەوە لە خەونەکانی ئیمپراتۆریەتی.

لە کۆتایی ژیانی سیاسی، بیسمارک دەیزانی کە ئەڵمانیا گەیشتووەتە سنووری خۆی و ھیچ فراوانبوونێکی تر تەنیا دوژمنی زیاتر بۆ دروست دەکات. بەم ھۆیەوە سیستەمی پەیمانەکانی وەک ئامرازێک بەکارھێنا بۆ پاراستنی ئەم سنوورانە، نەک بۆ شکاندنیان. بۆ جوڵانەوەی نەتەوەیی کورد، کە بەسەر چوار پارچەدا دابەشکراوە، ئەم وانەیە زۆر گرنگە. زۆرجار لە مێژوودا، جوڵانەوە کوردستانییەکان بەرەو خەونەکانی “کوردستانی مەزن” ڕۆیشتوون بەبێ ئەوەی بە ڕاستی بزانن کە دەسەڵاتی ڕاستەقینەیان چییە؟ وانەی بیسمارک ئەوەیە کە باشترە سەرەتا ئەو بەشەی کە لەژێر کۆنترۆڵدایە بە تەواوی ڕێکبخرێت و پتەو بکرێت، پاشان بە شێوەیەکی دیپلۆماسیانە و لەسەر بنەمای ڕێککەوتنی نێودەوڵەتی، بەرەو یەکگرتنی بەشەکانی تر بڕۆیت، ھەوڵی زوو بۆ یەکگرتن بە زۆر و بە پشت بەستن بە ھێزی سەربازی، لەوانەیە وەک بیسمارک پێشبینی دەکرد بۆ “نەوەکانی داھاتوو” کارەساتبار بێت.

٨. دەرەنجامەکان.

ئۆتۆ ڤۆن بیسمارک بێگومان یەکێک لە کاریگەرترین کەسایەتییەکانی سەدەی نۆزدەھەمە، ئەو توانی لە ماوەیەکی کەمدا ئەڵمانیای لە پارچەپارچەییەوە بگەیەنێتە یەکێک لە بەھێزترین دەوڵەتانی ئەوروپا، سەرکەوتنەکانی لە بواری دیپلۆماسی و سەربازیدا، ھەروەھا لێھاتوویی لە بواری دەوڵەتدارێتیدا، وای لێکردووە کە ببێتە مایەی خوێندن و لێکۆڵینەوە بۆ زۆرێک لە توێژەران و سیاسەتمەداران. ئەم توێژینەوەیە ھەوڵیدا کە بیسمارک نەک تەنیا وەک کەسایەتییەکی مێژوویی بۆ ڕابردوو، بەڵکو وەک سەرچاوەیەک بۆ وانە و پەند لە ڕاستیدا بخاتە ڕوو، ئەو ڕێگایەی کە بیسمارک پێی یەکگرتنی ئەڵمانیای بەدەستھێنا – پشت بەستن بە ھێزی ڕاستەقینە، کاتناسی لە قۆستنەوەی دەرفەتەکان، ڕێکخستنی ناوخۆ و پاراستنی ھاوسەنگی لەگەڵ ھێزەکانی دەرەکی – ھەمووی وانەیەکی بەنرخن بۆ ھەر جوڵانەوەیەکی نەتەوەیی. بۆ میللەتی کورد، کە لە ڕێگایەکی دوورودرێژدا بەرەو دەستکەوتنی مافە ڕەواکانی خۆیەتی، وانەکانی بیسمارک دەتوانن ڕێگایەکیان نیشان بدەن کە لە نێوان خەون و ڕاستیدا ھاوسەنگی دروست بکات، وانەی یەکەم: پێویستە ڕیال پۆلیتیک بێتە بنەمای کار، نەک خەونە ئایدیالیستییە ناڕاستەقینەییەکان. وانەی دووەم: دەبێت چاوەڕێی کاتی گونجاو بکرێت و لەو کاتەدا خێرا دەستبەکار ببیت. وانەی سێیەم: دەوڵەت تەنیا بە چەک دروست نابێت، بەڵکو پێویستی بە بناغەیەکی کۆمەڵایەتی و یاسایی بەھێز ھەیە. وانەی چوارەم: پێویستە سنووری ھێز بناسرێت و لە خەونە ناڕاستەقینەکان دوور بکەوینەوە.

لە کۆتاییدا، دەبێت بیرمان بێت کە بیسمارک خۆی ھەرگیز دەستنیشانی نەکردووە کە کام ڕێگا ڕاستە، بەڵکو ڕێگایەکی کرداری و سەرکەوتووی پێشکەش کردووین. ئەو لە کۆتایی ژیانیدا بە شێوەیەکی زەحمەت بینی کە چۆن قەیسەری نوێ میراتەکەی لەناوبرد. ئەمەش وانەی پێمان دەدات کە یەکگرتن تەنیا دەستپێکێکە، بەڵام پاراستنی پێویستی بە ژیری و وریایی بەردەوام ھەیە.

لیستی سەرچاوەکان؛

١-سەرچاوە کوردییەکان.

١. مستەفا، جەمیل ڕۆژبەیانی. (۲۰۱٥). یەکگرتنەوەی نەتەوەیی لە ئەزموونی ئەڵمانیا و ئیتاڵیا و وانەکانی بۆ کوردستان. چاپەمەنی ڕۆژهەڵات، هەولێر.

٢. محەمەد، کەریم شەریف. (۲۰۱۰). مێژووی ئەوروپای هاوچەرخ: لە شۆڕشی فەڕەنساوە بۆ جەنگی جیهانی یەکەم. چاپەمەنی زانکوی سەڵاحەددین، هەولێر.

٣. حوسێن، عەبدولڕەحمان قاسملۆ. (۲۰۱۸). ڕیال پۆلیتیک و جوڵانەوە نەتەوەییەکان: خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی. چاپەمەنی خەبات، سلێمانی.

٢-سەرچاوە عەرەبییەکان.

٤. عثمان، محمود شیت. (۱۹۹٥). بسمارك وحدة ألمانيا: دراسة في السياسة والدبلوماسية. دار الشؤون الثقافية العامة، بغداد.

٥. سعید، لەتیف. (۲۰۰۲). تاریخ أوروبا في القرن التاسع عشر: من مؤتمر فيينا إلى الحرب العالمية الأولى. دار المریخ، الرياض.

٦. ناصف، محمود. (۱۹۸۸). بسمارك الرجل الذي خلق ألمانيا. دار الفکر العربي، القاهرة.

٧. جلال، أحمد. (۱۹۹۹). الوحدة الألمانية: دراسة تاریخیة في الدور البروسي. جامعة القاهرة، القاهرة.

٨. عبدالرحمن، محمد زکریا. (۲۰۰٥). نظریات القیادة في الفكر السیاسي الأوروبي: بسمارك ومکیافيلي. دار النهضة العربیة، بیروت.

٣-سەرچاوە ئینگلیزییەکان.

٩. Hoyer, Katja. (2021). Blood and Iron: The Rise and Fall of the German Empire 1871-1918. Pegasus Books, New York.

١٠. Lerman, Katharine Anne. (2013). Bismarck. Routledge, London.

١١. Steinberg, Jonathan. (2011). Bismarck: A Life. Oxford University Press, Oxford.

١٢. Taylor, A.J.P. (1955). Bismarck: The Man and the Statesman. Hamish Hamilton, London.

١٣. Kissinger, Henry. (1994). Diplomacy. Simon & Schuster, New York.

١٤. Simon, Walter Michael. (1968). Germany in the Age of Bismarck. Allen and Unwin, London.

١٥. Clark, Christopher. (2006). Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia 1600-1947. Harvard University Press, Cambridge.