“پێشەکی”
زانستی جوگرافیا، کە لە یۆنانییەوە وەرگیراوە و بە واتای “وەسفکردنی زەوی” دێت، یەکێکە لە کۆنترین زانستەکانی مرۆڤایەتی، ئەم زانستە لە دیاردە سرووشتی و مرۆییەکانی سەر ڕووی زەوی دەکۆڵێتەوە و لە پەیوەندی نێوان ئەم دیاردانە و ژیانی مرۆڤ دەکۆڵێتەوە، ئەم توێژینەوەیە مێژووی گەشەسەندنی ئەم زانستە، ڕۆڵی زانایان لە پەرەپێدانی دا دەخاتەڕوو بە شێوازێکی سادە و ئاسان تا هەموو کەسێک لە زانستی جوگرافیا تێبگات و گرنگی زانستەکەی بۆ دەرکەوێ، لەم توێژینەوەیەدا دەمانەوێت وەڵامی دوو پرسیارمان دەستکەوێت، زانستی جوگرافیا چییە؟، کێ ڕۆڵی هەبووە لە گەشەکردنی ئەم زانستە؟،بە سوود بینین لە سەرچاوە زانستییەکانی لیستی سەرچاوەکان کە لە کۆتایدا دانراون دەگەینە ئەوەی وەڵامی ئەم پرسیارانە بدەینەوە.
١-سەرەتاکانی زانستی جوگرافیا؛ یەکەم بنەماکانی زانستی جوگرافیا دەگەڕێتەوە بۆ یۆنانییە کۆنەکان، کە “ئەراتۆستێن” یەکەم کەس بوو ووشەی “جوگرافیا”ی بەکارهێنا، بەڵام زانستی جوگرافیا بە شێوەیەکی زانستی لە سەردەمی ئیسلامیدا گەشەی سەند و زانایانی موسڵمان ڕۆڵێکی بەرچاویان بینی لە پەرەپێدانی ئەم زانستە، ئەم زانایانە لە ڕێگەی گەشتەکانیان و نووسینی کتێبەکانیانەوە، زانیاری گرینگیان لەسەر شوێنە جیاوازەکانی زەوی کۆکردەوە و نەخشەکانیان کێشا.
٢-ڕۆڵی زانایانی موسڵمان لە گەشەسەندنی جوگرافیا؛ لەگەڵ سەرهەڵدانی ئایینی ئیسلام، زانستی جوگرافیا گەشەی کرد و زانایانی موسڵمان سەرنجی خستە سەر دیاردە سرووشتی و مرۆییەکانی سەر ڕووی زەوی، ئەم زانایانە لە ڕێگەی نووسینی کتێبەوە خزمەتێکی بەرفراوانیان بە جیهانی زانستی جوگرافیادا کرد، لە ناویاندا دەتوانین بە خەوارزمی (صورة الارض)، بەلخی (المسالك والممالك)، مەقدیسی (المسافات والولایات)، و ئیدریسی (یەکەم زانای موسڵمان کە نەخشەی جیهانی کێشاوە) ئاماژە بکەین..
هۆکارەکانی گەشەسەندنی جوگرافیا لای زانایانی موسڵمان:-
١-فراوانبوونی سنووری دەوڵەتی ئیسلام؛ لە چینەوە تا زەریای ئەتڵەسی دەبوو.
٢-گەشتی حەج؛ بووە هۆی تێکەڵاوبوون و ئاشنابوون بە کلتووری گەلانی تری موسڵمان.
٣-کاروانە بازرگانییەکان؛ کاریگەری گەورەی هەبووە لە گەشەسەندنی گەشتەکان.
٤-خانەی زانست؛ بووە هۆی فراوانبوونی زانست لە بوارەکانی گەردوونناسی و پزیشکی.
٣-لقەکانی زانستی جوگرافیا؛ زانستی جوگرافیا بە شێوەیەکی گشتی دابەش دەکرێت بەسەر دوو لقی سەرەکی؛ جوگرافیای سرووشتی و جوگرافیای مرۆیی.
جوگرافیای سرووشتی:- لە چینەکانی ناوەوەی زەوی و بەشی سەرەوەی ڕووەکەی و گەردوونەکەی دەکۆڵێتەوە، ئەم لقە زانستی گەردوون و جیۆلۆجی لەخۆ دەگرێت.
جوگرافیای مرۆیی:- ژمارەی دانیشتووان، چڕییەکەی، سنووری سیاسی و شوێنەوارە مرۆییەکانی وەک شارەکان، ئەم لقە خۆی لە چەندین لقی دیکە دەنوێنێت وەک؛-
١-جوگرافیای کشتوکاڵ.
٢-جوگرافیای ئابووری.
٣-جوگرافیای سیاسی.
٤-جوگرافیای شار.
٤- گرنگی زانستی جوگرافیا؛ زانستی جوگرافیا ڕۆڵێکی گرنگی لە ژیانی مرۆڤدا هەیە، ئەم زانستە یارمەتیمان دەدات وێنەیەکی ڕوون لەبارەی زەوی و پەیوەندییەکەی لەگەڵ گەردوون بهێنینە پێش چاو، لە ڕێگەی ئەم زانستەوە دەتوانین زانیاری لەسەر چینەکانی زەوی و کانزا سرووشتییەکان وەک نەوت و ئەلەمنیۆم بەدەستبهێنین.
٥-پەرەسەندنی هونەری نەخشەکێشان؛ هونەری نەخشەکێشان یەکێکە لە بوارە گرنگەکانی زانستی جوگرافیا، زانایانی موسڵمان وەک ئیدریسی، ڕۆڵێکی بەرچاویان بینی لە پەرەپێدانی ئەم هونەرە. ئیدریسی یەکەم زانای موسڵمان بوو کە نەخشەی جیهانی کێشا، هەروەها زانایانی تری وەک زوهری (خریطة الدنیا) و قەزوینی (آثار البلاد وأخبار العباد) نەخشەکانیان کێشا کە زانیاری گرنگیان لەسەر شوێنە جیاوازەکانی زەوی تێدابوو.
٦-جوگرافیای مرۆیی و پرسیارەکانی؛ جوگرافیای مرۆیی بە شێوەیەکی بنەڕەتی دوو پرسیارێک دەپرسێ “لەکوێ؟” و “بۆچی؟”، بۆ نموونە جوگرافیناسانی مرۆیی دەکۆڵنەوە کە ناوەندە سەرەکییەکانی پیشەسازی فڕۆکە لە کوێن؟ و بۆچی لەوێ هەڵکەوتوون؟، هەروەها ئەم زانستە لە چڕی دانیشتووان و هۆکارەکانی کۆچکردنی خەڵک دەکۆڵێتەوە.
٧-سیستمی زانیاریی جوگرافی (GIS)؛ لە سەدەی بیستەم، سیستمی زانیاریی جوگرافی (GIS) ڕۆڵێکی گرنگی لە پەرەپێدانی زانستی جوگرافیادا بینی، ئەم سیستمە بۆ گرتن، کۆگاکردن، شیکردنەوە، و نواندنی زانیارییە جوگرافییەکان بەکاردەهێنرێت GIS یارمەتیمان دەدات زانیارییەکان بە شێوەی نەخشە و هێڵکاری نیشان بدەین و پەیوەندی نێوانیان بدۆزینەوە، ئەم تەکنەلۆژیایە لە بوارە جیاوازەکانی وەک بەڕێوەبردنی کەرستەکان، پلاندانانی شاری و توێژینەوە زانستییەکان بەکاردەهێنرێت.
٨- کۆتایی؛ زانستی جوگرافیا لە مێژوویەکی دێرینەوە هەتا ئەمڕۆ گەشەی کردووە و زانایانی جیهان، بە تایبەتی زانایانی موسڵمان، ڕۆڵێکی بەرچاویان بینی لە پەرەپێدانی ئەم زانستە. ئەمڕۆ، زانستی جوگرافیا خۆی دەکاتە چەندین لق و تەکنەلۆژیای GIS یارمەتیمان دەدات زانیارییە جوگرافییەکان بە شێوەیەکی زانستی شیکردنەوە و نیشان بدەین. بە پێی ئەم توێژینەوەیە، دەریدەخات کە زانستی جوگرافیا نەک تەنها زانستێکە بۆ ناسینی زەوی، بەڵکو ئامرازێکە بۆ تێگەیشتن لە پەیوەندی نێوان مرۆڤ و سرووشت.
لیستی سەرچاوەکان؛
1-Livingstone, David N. The Geographical Tradition؛ Episodes in the History of a Contested Enterprise. Oxford؛ Blackwell, 1992.
2-Tozer, Henry Fanshawe. A History of Ancient Geography. Cambridge؛ Cambridge University Press, 2010 (originally published 1897).
3-Wright, John Kirtland. The History of Geographical Ideas. New York؛ Dover Publications, 1966.
4-Harley, J. B., and David Woodward, eds. The History of Cartography, Volume 2, Book 1؛ Cartography in the Traditional Islamic and South Asian Societies. Chicago؛ University of Chicago Press, 1992.
5-Dilke, O. A. W. Greek and Roman Maps. Ithaca, NY؛ Cornell University Press, 1985
6-King, David A. World-Maps for Finding the Direction and Distance to Mecca؛ Innovation and Tradition in Islamic Science. Leiden؛ Brill, 1999.
7-Nasr, Seyyed Hossein. Science and Civilization in Islam. Cambridge, MA؛ Harvard University Press, 1968.
8-Sezgin, Fuat. The History of Arabic-Islamic Sciences, Volume X؛ Geography and Cartography in the Classical Islamic World. Frankfurt am Main؛ Institute for the History of Arabic-Islamic Science, 2000.
9-Brotton, Jerry. Trading Territories؛ Mapping the Early Modern World. Ithaca, NY؛ Cornell University Press, 1997.
