لەسەرەتای دامەزراندنی قەوارەی ھەرێمی كوردستان و لە دواتردا داننان بەم قەوارەیە وەك ھەرێمێكی سەربەخۆ لە چوارچێوەی ئێراقی فیدڕاڵیدا نەبووە ھۆی كۆتاییھێنان بە كێشە و گرفتەكانی نێوان حكومەتی ھەرێم و حكومەتی فیدڕاڵی و بەدیھێنانی مافە ڕەواكانی گەلی كورد. دەسەڵاتدارانی بەغدا و نەیارانی ھەرێمی كوردستان تاوەكو ئێستاش بەردەوامن لە دژایەتیكردن و دروستكردنی بەربەست لەبەردەم گەشەسەندنی ھەرێمی كوردستان و دەستەبەركردنی مافە دەستورییەكانی ھاوڵاتیانی ھەرێمی كوردستان، بەڵام ھەر جارە و بە تەكنیكێكی نوێوە.
ھەرێمی كوردستان سەرەڕای ئەم ڕۆڵە كاریگەرەی لە پڕۆسەی سیاسی ئێراق و دﻭاتر لە ڕووبەڕووبونەوەی تیرۆر و كۆتایھێنان بە ڕێكخراوی داعش بینی بەیارمەتی ھێزەكانی پێشمەرگە و ھاوپەیمانان، بەڵام دواجار لەبڕی دەستبەركردنی مافەدەستورییەكانی ھەرێمی كوردستان، ئێراق لە ١٦-١٠-٢٠١٧ بەھاوبەشی لەگەڵ میلیشیاكان ھەڵسا بە ھێرشكردنە سەر ئەو ناوچانەی لە ژێر ئیدارەی ھەرێمی كوردستاندا بوون بە دیاریكراوی ئەم ناوچانەی كە لە ماددەی ١٤٠ ئاماژەیان پێدراوە. ھەروەھا بەمەش نەوەستان و لە ١٥-٢-٢٠٢٢ لەڕێگەی دادگای فیدڕاڵییەوە بڕیاریان لە بارەی نادەستوریبوونی یاسای نەوت و غازی ھەرێم و نادەستوریبوونی فرۆشتنی نەوتی لەلایەن حكومەتی ھەرێمی كوردستانەوە دەكرد، پاشان لە ١٣-٢-٢٠٢٣ لەڕێگەی دادگای نێودەوڵەتی لە پاریس سكاڵایان لەسەر ھەرێمی كوردستان بەرزكردەوە و بڕیاری ڕاگرتنی ھەناردەی نەوتی ھەرێمی كوردستانیان دەركرد.
جیاواز لە جارەكانی ڕابردوو ئەم جارە گرژی و ئاڵۆزییەكان تەنیا لێكەوتەی سیاسی بەخۆیەوە نەبینی، بەڵكو كاریگەری ڕاستەوخۆی ھەبوو لەسەر ژێرخانی ئابوری و ھاوڵاتیانی ھەرێمی كوردستان. لەڕێگەی لێدان لەپاڵاوگە نەوتییەكان و گرتنەبەری سیاسەتی برسیكردنی مووچەخۆران و فەرمانبەرانی ھەرێمی كوردستان و بڕێنی بەشە بودجەی ساڵانەی ھەرێم ھەر جارەو بەبیانوویەكی نوێوە كە گوایە ھەرێمی كوردستان پابەندی دەستور و ئەم ڕێككەوتننامانە نەبووە كە لەنێوان حكومەتی فیدڕاڵی و حكومەتی ھەرێمدا كراوە.
پرسیاری سەرەكی لێرەدا كە دێتە ئاراوە ئەﻭەیە كە ئایا ھەرێمی كوردستان بۆچی دەیەوێت خۆی نەوت ھەناردە بكات؟ بێگومان لەوەڵامی ئەم پرسیارەدا دەكرێت ئاماژە بە ئەمەبدەین حكومەتی فیدڕاڵی تاوەكو ئێستا نەیتوانیوە بەشێكی زۆر لەماددە دەستورییەكان جێبەجێبكات بەتایبەت ئەو ماددانەی كە گوزارشت لە مافی ھەرێم و كورد دەكەن لەئێراقدا، و حكومەتی فیدڕاڵی وەك ھەرێمێك لە چوارچێوەی فیدڕاڵیدا مامەڵە لەگەڵ ھەرێمی كوردستاندا ناكات بەتایبەت لە پرسەكانی دامەزراندن و پێشكەشكردنی خزمەتگوزاری و پێدانی بەشە بودجەی پێویست لەكاتی خۆیدا. بۆیە دەكرێت بڵێین ھەرێمی كوردستان ئەزموونێكی دوورودرێژی ھەیە لەھەمبەر پێشیلكردنی مافەڕەواكانی گەلی كورد و مافەدەستورییەكانی ھەرێمی كوردستان لەلایەن بەغداوە، لەھەمان كاتدا ئێراق سەرەڕای ھەبوونی داھاتی نەوتی و نانەوتی تاوەكو ئێستا پارێزگاكانی دەناڵێنن بەھۆی نەبوونی خزمەتگوزارییەوە وەك ئاو و كارەبا و ڕێگاوبان و پڕۆژەی ستراتیجی و ھتد..، كەواتە لەگەڵ نەبوونی شەفافیەت و ناڕوونی لەدابەشكردنی داھات زۆرێك لە ھاوڵاتیان پێیانوایە ئەم داھاتەی كە لەئێراقدا ھەیە لەبەرژەوەندی ھاوڵاتیانی ئێراقدا خەرج ناكرێت بەڵكو بەشێك لەگروپە میلیشیاكان و وڵاتانی دراوسێ سودمەند دەبن لێی. ھەر ئەمەش وایكردووە ھەرێمی كوردستان زیاتر پشت بەخۆی ببەستێت لەدابینكردنی داھات و پێشكەشكردنی خزمەتگوزاری بۆ ھاوڵاتیان.
سەرەڕای ھەمووئەمانە دەسەڵاتدارانی بەغدا تەنیا ئامانجیان كۆنتڕۆڵكردن و گەڕانەوەی داھاتی ھەرێم نییە بۆ سەرسندوقی دەوڵەت بەڵكو ئامانجی گەورەتر لە دوای ئەمەوەن ئەویش ھەڵوەشاندنەوەی قەوارەی ھەرێمی كوردستان و كۆتاییھێنان بە فیدڕاڵییەتە لە ئێراقدا.
دەسەڵاتدارانی بەغدا ھەوڵدەدەن لەڕێگەی بڕینی بەشە بودجەی ھەرێمی كوردستان و ئەوانەی كە لەنێوەخۆی ھەرێم دژی حكومەتی ھەرێمی كوردستانن دەنگی ناڕازی زیادبكەن و ئاسایش و سەقامگیری ھەرێمی كوردستان بخەنە مەترسییەوە، ھەرچەندە لەچەند ڕۆژی ڕابردوودا سەرۆكی حكومەتی ھەرێمی كوردستان ڕەزامەندی نیشاندا بە جێبەجێكردنی داواكارییەكانی حكومەتی فیدڕاڵی لەپێناو ھاوڵاتیانی ھەرێمی كوردستان بەڵام جارێكی تر لەلایەن دەسەڵاتدارانی بەغداوە ئەم لێكتێگەیشتنەی نێوان ھەرێم و بەغدا شكستی پێھێنرا، ئەمە دەرخەری ئەوڕاستیەن دەسەڵاتدارانی بەغدا ئامانجی گەورەتریان ھەیە لە ئامانجی گەڕانەوەی داھاتی نەوتی و نانەوەی بۆ سەرسندوقی دەوڵەت.
لەلایەكی ترەوە ھێرشكردنە سەر پاڵاوگە نەوتییەكانی ھەرێمی كوردستان یەكێكی ترە لە مەترسییە گەورەكان لەسەر ژێرخانی ئابوری ھەرێمی كوردستان، روون و ئاشكرایە ئەم ھێرشانە لەلایەن میلیشیاكانی سەر بە ئێراق و حەشدی شەعبیەوە ئەنجامدەدرێن، ئامانج لێیان نەھێشتنی سەرچاوەی داھاتی ھەرێم و دوورخستنەوەی كۆمپانیا بیانییەكان و بازرگانانە لە ھەرێمی كوردستان.
شایەنی باسە حكومەتی ئێراق دژایەتییەكانی لەگەڵ ھەرێمی كوردستان لێرەدا ناوەستێ و بەردەوام دەبێت، بەڵام ھەر جارە و بەشێوازێكی تر لەقۆناغەكانی داھاتوو.
لەكۆتاییدا دەبێت ئەوە لەبەرچاوبگرین كە كێشەی نێوان حكومەتی ھەرێم و حكومەتی فیدڕاڵی كێشەیەكێ نوێ و چاوەڕواننەكڕاو نییە، ھێشتا ئەم ئەقڵیەتە شۆڤینیەی لەنێو دەسەڵاتدارانی ئێراق ھەبوو بەردەوامە بەرامبەر بە پرسی كورد، بڕینی مووچە و ھێرشكردنە سەر پاڵاوگە نەوتییەكان شێوازێكی دیكەی دژایەتیكردنی ھەرێمی كوردستان بوو، لەئەگەری چارەسەركردنی پرسی مووچەی فەرمانبەرانیش لەئێستادا بەڵام دڵنیایی نەدراوە لە چارەسەركردنی مووچەی مانگەكانی تر. ھەرێمی كوردستان پێویستە لەم ئان و ساتەی ئێستادا ژیرانە مامەڵە لەگەڵ ھەموو ئەم پیلان و بەرنامانەدا بكات كە بەمەبەستی شكستھێنان بە قەوارەی ھەرێمی كوردستان و بنەبڕكردنی سەرچاوەی داھات و مەترسی خستنەسەر بژێوی ژیانی ھاوڵاتیان داڕێژراون، یەكگرتووی و یەكڕێزی نێوماڵی كوردی و پێكھێنانی كابینەی نوێی حكومەت یەكێكە لەم ڕێگاچارانەی كە دەبێتە ھۆی كەمبوونەوەێ پاڵەپەستۆكان لەسەرھەرێمی كوردستان. لەكەڵ ئەوەشدا حكومەتی ھەرێمی كوردستان پێویستە كاربكات لەسەر دۆزینەوەی جێگرەوەیەكی داھاتی تۆكمە لە ئەگەری نەناردنی بەشە بودجەی ساڵانەی ھەرێم لەلایەن بەغداوە.
