لە ساڵی 2003 وە تا ئەمڕۆش ئێراق ڕووبەڕووی چەندین ئاستەنگی جیاوازی هەستیاری ئاستی مان و نەمان بووەتەوە، کە پەیوەندیدار بوون بە چوارچێوە سیاسی و ئایینزاییە نەریتییەکانی بهغداد. لە تەک خراپ بەڕێوەبردن و دەوڵەتداری پەککەوتە و ناوەندیی، هەژموونی میلیشیا چەکدارە لە-دەرەوە-ئاراستەکراوەکان بەسەر بڕیار و وتاری سیاسی، پرسی سەروەری، دامەزراوەکان و سەرچاوەکانی داهات، دەوڵەتەکەی کردۆتە پێکهاتەیەکی مردووی و بێدەسەڵات و ئاراستەکراو لە لایەن پێکهاتەیەکی مشەخۆر-ئاسا؛ واتا جەستەیەکی بێجڵەو لە دەستی پێکهاتەی نا-دەوڵەتی بکوژ و خۆکوژ. ئەو پێکهاتە نا-دەوڵەتیە-بریکارە بە دەوڵەتی قووڵیش ناودەبرێت، بەڵام جیاوازییەکەی ئەوەیە دەوڵەتی قووڵ ستراتیژێک جێبەجێ دەکات دەربڕی سرووشتی خۆی بێت، نەک بە جەستەی نامۆ ئاراستە بکرێت، وەکو ئێراق. ئەمەش وایکردووە “ئێراقی فەرمی”، یان دەوڵهتی رەواڵەتی، ببێتە قەوارەیەکی لەرزۆکی سیاسی و یاسایی، ئیفلیج لە بڕیاردان، وابەستە لە ستراتیژ و سیاسەت و نغرۆ بوو لە هەژموونی بیانی. ئەم میلیشیایانە کە لە دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشوو وەک پێکهاتەی ئایدۆلۆژی و سەربازیی سەریان هەڵدا، بە خێرایی بۆ پێکهاتەی سیاسی گۆڕان، بەڵام گۆڕانێک بە بێ ئەوەی واز لە چەک بهێنن. دواتر فراوانخوازییان بە ئەندازەیەک بەرچاو بوو، وەهاش لێکدانەوەی بۆ دەکرا بە بیردۆزێکی پیلانگێڕیی بۆ شوێنگرەوەی سوپا دروست بوون و سەرۆکوەزیرانی پێشێووتریش نوری مالیکی بەهۆی و دوای رووداوەکانی سەرهەڵدانی تیرۆریزم و داعش رەوایی هاتنەپێشەوەی زیاتری پێبەخشین. ئەوان لە ئێراق بە حکومەت جڵەو ناکرێن و ماوە ماوەش پێکهاتە و میلیشیای نوێیان بۆ زیاد دەکرێت، بە شێوەیەکە لە ٧٠ جۆر و پێکهاتەی زیاتر خۆ دەنوێنن. میلیشیاکان لە ئێراق بە سەربەخۆیییەکی رەها دەنازن و لەژێر فرمان و جڵەوی دەرەکییش دەستەوەستانن. بەهۆی فراوانتربوونی خواستە ئابوریی و جوگرافییەکانیشیان، توانیوویانە بێجگە لە کورد، هەر شوێنێک بیانەوێت و هەر پێکهاتەیەکی نەژادی و ئایینی بێت، کاریگەرییان لەسەر دروست بکەن و باڵا-هەژموون بن بەسەریانەوە.
لەناو ئەم دیمەنەدا میلیشیاکان وەک دیارترین و مەترسیدارترین پێکهاتە دەردەکەون کە ئێراقیان لە سەروەری خستووە. ئەو پێکهاتە مشەخۆرانە ئەگەر ئیستا لەناوەخۆ سەربەخۆ بن یان لە دەرەوە ئاراستە بکرێن، بوونەتە بەربەست لەبەردەم پێشکەوتن و کارایی حکومەتی بهغداد. تۆڕی هەژموونی دەرەکی بەسەر میلیشیاکان لە هەوڵەکانی بەردەوامە بۆ خزاندنی هێزە میلیشیاییەکان بۆ نێو رێزی سوپا و بە هێشتنەوەیان بە جڵەو-باڵایی لە ئێراق ئەم جارەیان لە بەرگێکی فەرمی پێجەوانەی خواستی ناوەخۆیی و دەرەکی، کە جەخت لە هەڵوەشاندنەوەیان دەکەنەوە. لەوەش خراپتر، بەردەوام ئاستەنگ لە نێوان حکومەتی رەواڵەتی ئێراقی فیدڕاڵی و حکومەتی هەرێم دروست دەکەن. دەشتگوترێت کە ئەو میلیشیایانە هەژموون یان کاریگەری و پەیوەندییان لەگەڵ پێکهاتە سیاسیی و ئایدۆلۆژییە کوردییەکانیش دروست کردووە و تاڕادەیەک بەسەر سەکۆی بڕیاری سیاسی زاڵبوون، ئەگەر بەربەستی حکومەتی هەرێم و سیاسەتی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان نەبێت کوردستانیش ئامانجیانە. سیاسەتی حکومەتی ەهرێمی کوردستان کە بە پلە یەک بەرجەستەی سیاسەت و روانگەی سەرۆک بارزانییە، جەخت لە سیاسەتێکی خۆجێی و سەربەخۆی یەکانگیر لەگەڵ پێناسی فیدڕاڵی ئێراق دەکاتەوە، کە زۆر جار دەگوترێت، تەنیا لای کورد بە فیدڕاڵی تەماشا دەکرێت، ئەگیان ئێراقی فیدڕاڵی خەونێکی لەبارچووە. لە چوارچێوەی ئەو سیاسەتەی بەرجەستەی دەکات و لە راپۆەرتەکەی ئەنجوومەنی ئەتڵەسیش هاتووە، پارتی دیموکراتی کوردستان نەک هەر هێزێکی سیاسی کاریگەر و بەرچاو لە ناوخۆی ئێراق پێکدەهێنێت، بەڵکو بووەتە توخمێکی سەرەکی و ناوەندی لە رێگریی کردن لە تەشەنەکردنی هەژموونی میلیشیاکان و هەژموونی وڵاتانی هەرێمیی بەسەر بڕیار و وتاری سیاسی کورد و هەرێمی کوردستان. پارتی دیموکرات وەکو تاکە پێکهاتەی سیاسی نەچووەتە بەریەک لە لایەن وڵاتانەوە بەرامبەر بە ئەمریکا وەکو ئامرازی فشار بەکاربهێندرێت یاخود لە لایەن ئەمریکاوە بە پێچەوانەوە ئاراستە بکرێت. پارتی دیموکرات سیاسەتێکی سەقامگیر و هاوسەنگ پەیڕەو دەکات، بەڵام سەرەڕای ئەوەش بەردەوام لە بەڕێوەبردنی هەرێم و پرسە ئێراقییەکانیش ئاستەنگ بۆ خۆی و وتارەکەی دروست دەکرێت.
لە لایەکی دیکە، ئەمریکا دەمێکە دەستی کردووە بە هۆشدارییدان بە حکومەتەکەی چووارچێوەی هاوئاهەنگی بۆ هەڵوەشاندنەوەی میلیشیاکان و وشککردنی سەرچاوەکانیان و مووچە و داهاتیان. ئەمە تا ئێستاش پشتگوێ خراوە. لە بەرامبەر ئەمریکا چاودێریی دۆخەکە دەکات و سەرچاوەکان و مووچە و داهاتی میلیشیاکانی خستۆتە ژێر راداری خۆیەوە، تا گەیشتن بە راگرتنی مووچەکانیان لە بەشێک لە بانکە ئێراقییەکانەوە. بەڵام ئێستا هەوڵی گرتنەبەری رێگەچارەی دیکە دەدرێت لە لایەن سەرکردایەتی میلیشیاکان یان دەوڵەتی قووڵ بۆ پێدانی مووچە بە چەکدارەکانیان بە رێگەی دیکە، ئەمەش دەگەڕێندرێتەوە بۆ هەژموونباڵایی میلیشیاکان بەسەر بڕیاری حکومەتەوە. بەو پێیە تا دۆخێکی دیکە نێتە ئاراوە، میلیشیاکان بە خواست و ویستی خۆیان بە بێ بەربەست و لەژێر ناو و پێناسی خۆیان، لە قووڵایی دەوڵەتی قووڵەوە کارەکانیان ئەنجام دەدەن. لە ڕوانگەیەکی کوردیی و کوردستانیانەوە، ئەم بارودۆخە ئێراقییە دوو مەترسیی مەزنی هەڵگرتووە. لە لایەک لاوازی دەوڵەتی ناوەندی و ملکەچبوونی بۆ هەژموونی میلیشیاکان، کە هەر پرۆژەیەکی فیدراڵی ڕاستەقینە پەکدەخات و دەستووری ئێراق زیاتر بێمانا دەکات. لە لایەکی ترەوە میلیشیاکان مەترسی ڕاستەوخۆ بۆ سەر هەرێمی کوردستان دروست دەکەن، نەک تەنیا لەسەر ئاستی ئەمنی، بەڵکو لەسەر ئاستی جوگرافی و جوگرافیای دانیشتووانیش، بەتایبەتی لە ناوچە جێناکۆکەکانی وەک کەرکوک و دەشتی نەینەوا. ناشکرێت ئەوە لەبەرچاو نەگیرێت کە دەکرێت ئەو هێرشە درۆنی و مووشەکییانە بۆسەر ژێرخان و شارەکانی هەرێم و ناوچە کوردستانییەکان هەوڵگەلێک بن بە ئاراستەی نانەوەی پشێوی زیاتر تا هەرێم بخەنە بەردەم قەیرانێکی دیکە دوای بڕینی مووچە و قوتی هاووڵاتیانی کوردستان. ئەوان دەخوازن وێڕای بڕینی شایستە فیدڕاڵییەکان بەتەواویی توانستی سەربەخۆ و خۆجێی هەرێمی کوردستانیش بە پشت بەستن بە ژێرخانی خۆی پەک بخەن و ترس و دڵەراوکێش بە پاساوی نابەجێ، کە بەداخەوە هەندێک کوردیشی تێکەوتوو (بە ئامانجی داکۆکییکردن لە سەرچاوەی داهات و مانەوەیان)، لە هەرێمی کوردستان دروست بکەن. میلیشیاکان لە ناوچە جێناکۆکەکان و کوردستانییەکانی دەرەوەی هەرێمی کوردستان وێڕای ئەوەی هەندێکیان لە پێشێلکارییەکان و لەکەدارکردنی مافە بنچینەییەکانی مرۆڤ تێوەگلاون، لە ژێر دروشمی “موقاوەمە،” “بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر” یان “پاراستنی پێکهاتەکان”، هەوڵدەدەن واقیعێکی دیمۆگرافیای نوێ بسەپێنن یان پێش لە هەر دەرفەتێک بگرن لە نێوان هەولێر و بهغداد بە ئامانجی ئاساییبوونەوەی پرس و پەیوەندییەکان لەسەر بنەمای هاوبەشی ڕاستەقینە بهاوێژرێن.
هێرشی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان و مووشەکییەکان ئەنجام ئەوەتا بەردەوام دەدرێن و پێگە ناڕاستەوخۆ و هاوبەشەکانی ئەمریکا و دامەزراوەکانی وزە دەکرێنە ئامانج، وەک لە ڕاپۆرتێکی ئەم دواییەی ئەلعەرەبی ئەلجەدید ئاماژەی پێدراوە. بە داخەوە حکومەتی ئێراق دەستەوەستانە و بەرپرسیارێتی ئەم هێرشانە لە ئەستۆ ناگرێت و توانای لێکۆڵینەوە و راگرتنی هێرشەکانیشی نییە. لەوەش خراپتر، کۆمەڵێک دەیانەوێت تۆمەتەکە بخەنە پشت وڵاتێکی دیکەی هەرێمی بۆ نانەوەی پشێویی لە ناوچەکە و زیاتر بەگۆڕەپانکردنی هەرێمی کوردستان بۆ ململانێی ناوچەیی، یان بەو ئامانجەی جەنگێکی هاوردە بەرپا بکەن و زیان بە هەرێمی کوردستان بگەیەنن و وێرانکاریی رووی تێبکات، خوانەخواستە، ئێرەش بە دەردی ناوچەکانیان بەرن، وێران و بێژیرخان و خزمەتگوزاریی و وزە و سەقامگیری سیاسی و کۆمەڵایەتی. بۆ پێکهاتەی سیاسیی ئێراقیش، ئەو بەناو هەوڵانەی گوایا بۆ بەدواداچوون و بە ئامانجی ئاشکراکردنی سەرچاوەی هێرشەکان دەدرێن، لە بانگەشەی میدیایی بەدەر هیچی دیکە زیاتر نییە و هیچیش ناگۆڕن، لە باشترین دۆخ سیناریۆیەک دەبیستین و کۆتایی بەو سەردەمەی هێرشە مووشەکی و درۆنییە هاوردەکراوەکانیش دێت. لە ڕوانگەی ئابوورییەوە مەترسییەکە زیاتر نەبێت کەمتر نییە. وەکو لە میدیاکان رووماڵ کراوە، ئاراستەی هێرشەکان کۆمەڵگەکان، ناوچەی ئەمنی، ناوجەی دانیشتوان، کشتوکاڵ و سەرچاوە و وێستگەکانی وزە بوون؛ پێشبینی دەکەم هێرشەکان زیاتر و هاکەزاییتریش بن، ئامانجیش لێیان تەنیا زیان گەیاندنە بە ئارامیی و ئاساییش و ئابووری هەرێمی کوردستان. ئەمەش بەو مانایەیە دێت میلیشیاکان چیتر تەنیا ئامرازێک نین بۆ کاریگەریی سەربازی و جێبەجێکردنی هەژموونی هەرێمیی یان ناوەندیی، بەڵکو بوونەتە یەکێک لە بەربەستە دیارەکانی بەردەم سازانی سیاسیی و هاوبەشیی و گەشەسەندن لە ئێراق و کردنەئامانجی ناکۆکەکانیان لەژێر دروشمی “موقاوەمە”. لەبەرامبەردا هەرێمی کوردستان، وەکو پێشبینی کراوە لە هەوڵەکانی بەردەوام دەبێت لە بەرجەستەکردنی سیاسەتێکی میانڕەو و ژیر، وەکو بەردەوام لەگەڵ پرسگەلی هاوشێوە مامەڵەی کردووە و وێڕای لەبەرچاوگرتنی پرسە هەنووکەییەکان، بەڵام بەرامبەر هەڕەشەکان دەستەوەستان نابێت. حکومەتی هەرێمی کوردستان سەرەڕای ئاستەنگەکان، لە ڕاکێشانی وەبەرهێنانی جیهانی لە کەرتەکانی نەوت، غاز، شارستانی و گەشتیاری و پەروەردەدا بەردەوام دەبێت، وێڕای سەرنج و تێبینی و رەخنەکانیش، پێشکەوتنێکی بەرچاوی بەدەستهێناوە کە بە ئێراق بەراوردناکرێت. ئەمەش جیاوازییەکی ڕوونی نێوان ژینگەیەکە بە زمانی دەستوور و یاسا قسە دەکات و حکومەتداریی دەکات، لە بەرامبەریش حکومەتێکی ناپابەندی بە-میلیشیا-ئاراستەکراو لەدەرەوەی زمانی یاسا و دەستوور بە خواستی میلیشیاکان و ئاراستەکارەکانیان مامەڵە دەکات و ئێراقی بەو ئاقارە گەیاندووە، کە لە زیاتر لە دە پێوەری دەوڵەتداریی و حکومەتەکان، لە خراپترینی ٥-١٠ وڵاتانی جیهان بێت.
لێرەوە، بە روانینی من، بەهۆی ئەو جیاوازییە لە نێوان روانگەکانی هەولێر و بهغداد هەیە، داهاتووی کورد لە ئێراق لە هەر کات خراپترە، چونکە پێشووتر ئەوە دەگوترا وتاری نەژاد-ناوەندیی و ئایینزا-ناوەندیی قوڵ لە بهغداد هەیە و روانگەیان بۆ کورد و پێگەی هەرێمی کوردستان تەواو نەرێنییە، ئێستا ئەو ناوەندەش نەماوە، فرە-ناوەندە و بۆ رێگەدان بە تێپەڕکردنی باری مریشکی زیندوو بارهەڵگری هاووڵاتیانیش چەند رۆژێک دەخایەنێت تا بهغداد خۆی بۆ یەکلای بکرێتەوە و وەڵام بداتەوە. ئەمە تەنیا دەتواندرێت وەها لێکدانەوەی بۆ بکرێت، لەو دیو دەوڵەتی قووڵ و چوارچێوەی هاوئاهەنگی ناوەندێک هەیە ئێراقی وەکو جەستەیەکی بێ گیان بەرەو ناوەند و رووگەی دیکە ئاراستە کردووە و دەکات. کەواتە داهاتووی کورد تەنیا لەسەر یەکگرتوویی وتاری سیاسیی کوردستانی دەوەستێت، کە ئەوەش ئەزموونکراوە سەرەڕای جیاوازییەکان لە کات و ساتی ناکۆک و لێوانلێو لە قەیران و کێشە، کورد بەردەوام ترووسکاریی رووناکیی خۆری ئومێدی کوردبوونی خۆی دۆزیەوەتەوە و لەسەر پێیی خۆی وەستاوە، ئەگەر ئەمەش بە کردار بەرجەستە و پەیڕەو بکرێت، هیچ کام لەو هەڕەشانە بێجگە لە مەترسییەکی کاتیی هیچی دیکە بڕ ناکەن. بێگومانیش تا مەترسیی ئەو میلیشیایانە جڵەو نەکرێت و هەڵنەوەشێنەوە (کە زۆر ئەستەمە) و هاوسەنگییەکی ڕاستەقینە لە دابەشکردنی دەسەڵات و هێز بەرجەستە نەکرێت، ئێراق بەرەو نمونەیەکی دەوڵەتی شکستخواردوو، یان دەوڵەتێکی ملکەچ تا لێواری داڕمانی کۆتایی دەڕوات، بێ نمونە و هاوشێوە بێت و جەنگی تائیفی و نەژادی پێشی پێبگرن. ئەم رووانینە تەنیا پەیوەندی بە کوردەوە نییە وەک نەتەوەیەک کە خاوەن ئاواتە مێژووییەکانیەتی بۆ دیارکردنی چارەنووسی سیاسیی، بەڵکو پەیوەندی بە هەموو پێکهاتەیەکی ئێراقییەوە هەیە کە هەوڵدەدات لەژێر دەسەڵاتێکی شارستانی لە چەکداماڵراوی ناتائیفییدا بژیت و سوود لە دیموکراسییەکی دوور لە چەک و ئایدۆلۆژیای سەپێنراودا وەربگرێت.
لەم چوارچێوەیەشدا پێویستە حکومەتی هەرێمی کوردستان کۆمەڵێک سیاسەتی خۆپارێزی و ستراتیژی بگرێتەبەر بۆ دەستەبەرکردنی پاراستنی هەرێم و دەستکەوتەکانی لە بەرامبەر ئەم داڕمانە سیستەماتیکییەی بهغداد، کە دەستی پێکردووە و ماوەیەک دەخایەنێت. یەکەم: پێویستە پەیوەندییە ئەمنی و سەربازییەکانی لەگەڵ ئەمریکا و هاوپەیمانی نێودەوڵەتی پتەوتر بکرێن. گرنگیشە لەو چوارچێوەیە لەوانەش فراوانکردنی مەشق و ڕاهێنان و چەکداری و هاوبەشکردنی زانیاری هەواڵگری. دووەم: هەرێم دەبێت وەبەرهێنان لە بەهێزکردنی ژێرخانی ئەمنی ناوخۆیی خۆی بکات و هەوڵی پەردان بدات بە سیستەمی بەرگری ئاسمانی و بەهێزکردنی سنوورەکانی لە بەرامبەر هەر جۆرە فراوانخوازیی یان هەوڵی تێکدەرانەی میلیشیاکان. سێیەم: دەبێت ئابووریی کورد بەردەوام بێت لە گەشەکردن و هەمەچەشنکردنی سەرچاوەکانی داهاتی دوور لە بهغداد و گەڕاندنەوەی سەربەخۆیی دارایی خۆی، چونکە هەرکەسێک خاوەنی سەرچاوەکانی بێت خاوەنی بڕیارەکانیەتی. چوارەم: پێویستیشە لە هەمان کات هەرێمی کوردستان درێژە بە هەمان رەوتی پەیوەندییەکانی خۆی لەگەڵ وڵاتانی هەرێمیی بە هاوسەنگیی بدات. پێنجەم: زۆر گرنگە هاووڵاتیانی کوردستان لەتەک داوا رەواکانیان بۆ شایستە فیدراڵییەکان و داهاتوو و مووچە و داواکارییەکانیشیان لە هەرێم، بە هەمان ئامانج، بابەتە ناوەندیی و سەرەکییەکەیان لە یاد نەچێت بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئەو واعقەی هەوڵی سەپاندنی بەسەر هەرێمدا دەدرێت و گرنگە کوردستانیان ئەوە بزانن ئەوەی لە ئێراقدا ڕوودەدات هەرگیز جێگەی ئومێد و هیوا نییە و گەلەکۆمەکییەکی ئێراقیی و هەرێمیی لە دژی خواستی مانەوەی کورد لە چوارچێوەی سیاسیی خۆڕێبەریی و فیدڕاڵی و ئۆتۆنۆمییدا هەیە. وێڕای ئەوەش گرنگە حکومەتی هەرێمی کوردستان لە کەناڵە فەرمییەکان لە پەیوەندی لەگەل بهغداد بەردەوام بێت، بەڵام نەچێتە ژێر کاریگەرییەکانی کابینەی داهاتوو و ئەجێندەکانی و بیر لە بژاردەی کشانەوە لە پرۆشەی سیاسی، ئەگەر کارتی سیاسییش بێت، بکاتەوە. هاوکات، هەرێمی کوردستان نابێت بە هیچ شێوەیەک بە هەوڵی هێورکردنەوەی ڕووکەش یان “شەراکەتی سیاسی کاتی” کە بهغداد بە نەریتیی هەوڵی جێبەجێکردنی دەدات، فریو بخوات و پێویستە چەند هەنگاوێک لە پێشەوە بێت.
