تاکە نووسەرە کە لەلایەن ژیاننامەنووسان، ڕۆمانووسان، دەرهێنەرانی فیلمی بەڵگەنامەیی(دۆکیۆمێنتەری) و خەیاڵی، کۆدەنگی لەسەر بێت، ڕومانووسێکی ئەمریکی کە ژیانی بووەتە بابەتی ژیاننامە و ڕۆمان و فیلم، یەکێک لەو فیلمانەی کە لەبارەی داشل هامیتەوە بەرهەمهێنراوە فیلمێکە بە ناوی (Hammett) لە ساڵی (1982) کە دوو دەرهێنەر بە هاوشی کاری دەهێنانیان بۆ کردووە ئەوانیش “فرانسیس فۆرد کۆپۆلا، ڤیم ڤیندەرس”. لە ڕێگای پێنج ڕۆمان و پتر لە پەنجا چیرۆک، هامیت توانی سیماکانی ئەدەبی پۆلیسی بگۆڕێت کاتێک ڕۆمانی ژانری نوار – ڕۆمانی تاوان – نووسی. لە سەرەتای ساڵی (1922) و لە ماوەی دوازدە ساڵدا، وی پاڵەوانێکی نوێی بە خوێنەران ئاشنا کرد، ئەویش لێکۆڵەرێکی تایبەتە کە بەرەنگاری تاوانی ڕێکخراو و دەسەڵات دەکات. وە لە چوارچێوەی هەمان تەوەردا، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی (Allia) کتێبی ” لێکۆڵینەوە “ی بە زمانی فەرەنسی چاپ و بڵاوکردەوە، کە لە زمانی ئینگلیزییەوە لەلایەن (ناتالی بۆنا)وە وەرگێڕدراوە و سێ دانیشتنی داشیل هامیت لە نێوان (9/ 7/ 1951) و ئاداری ساڵی (1953) لەبەردەم دادوەر لەخۆدەگرێت.
لە ساڵی (1953) ڕۆژنامەنووسێک پرسیاری لە هامیت کرد کە بۆچی سێ ئامێری پتچنین(تایپ)ی لە ماڵەوە داناوە؟ ئەویش لە وەڵامدا گووتی: “بۆئەوەی لەبیرمنەچێتەوە کە من ڕۆژێک لە ڕۆژان نووسەر بووم”. ڕەنگە وەڵامێکی تاڵ بێت چونکە حکومەتی ئەمریکا حورمەت و شکۆی ئەم نووسەرەی پێشێلی کرد کاتێک هێرشی کردە سەر و شکاندی و زەلیلیکرد، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی هامیت واز لە نووسین بهێنێت لەبەرئەوەی یاساکانی وڵات نەیانتوانی بیپارێزن. ناتالی بۆنا ئاماژە بەوە دەکات کە “ڕەخنە لە نیهانی نووسەردا ئەو جیهانە واقیعییەی کە خوڵقاندبووی لە شێوازی زبری ڕەخنە و ڕیتمی جوڵە و بەکارهێنانی ئاخاوتن و دیالۆگ و ئافۆریزم زیندووکردەوە”. هامیت نووسەرێکی گەورە نەبوو، بەڵکو چالاکوانێکی چالاک بوو لە پاڵ چەپی ئەمریکیدا. لە ناوەڕاستی سییەکانی سەدەی ڕابردووەوە، لە هەموو شەڕە ڕەمزییەکانی خۆیدا، لە بەدەستهێنانی مافە مەدەنییەکان بۆ ڕەشپێستەکانەوە تا خەبات دژی فرانکۆیزم و نازیزم، بەشدار بووە. بەڵام لە ساڵی (1947)ەوە جەنگی سارد گومانێکی سەراپاگیری لە شیوعییەکان یان ئەوانەی کە گومانی کۆمۆنیست بوونیان لێدەکرێت دروست کرد. ئەمە سەرەتای “ڕاوەدوونانی جادووگەرەکان” بوو کە لەلایەن لیژنەی چالاکییە نائەمریکییەکانی ئەنجومەنی نوێنەرانەوە بەرجەستە بوو، هەڵمەتەکە کاریگەری لەسەر ڕۆشنبیران و بە تایبەتی سینەماکاران هەبوو. هەرکەسێک گومانی شیوعی بوونی لێبکرایە، خۆی له لیستی ڕەشدا دەبینییەوە و کارەکەی لەدەست دەدا و لێپرسینەوەی لەگەڵدا دەکرا. ڕاوکردنی سوورە جادووگەرەکان کاریگەری لەسەر سەدان کەس هەبوو.
هامیت وەک سەرۆکی سندوقی مافە مەدەنییەکان کە ڕێکخراوێکی شیوعی زۆر چالاک بوو، دووجار بانگهێشتی ئامادەبوون لەبەدەم دادگا کرا، یەکەمجار لە ساڵی (1951) و بە شەش مانگ زیندانی سزا درا، دواتر لە ساڵی (1953) بۆ ئامادەبوون بۆ لێکۆڵینەوە لەلایەن سیناتۆر جۆزێف مەکارتی – ئەو کەسەی کە ناوەکەی پەیوەستە بە قۆناغەکەوە-بانگهێشتی بەردەم لیژنەی چالاکییە نائەمریکییەکان کرا. ئیدی بەم شێوەیە کتێبەکانی داشل هامیت لە کتێبخانەکان کشێنرانەوە و سەرۆک ئایزنهاوەر ناچار بوو بە شێوەیەکی کەسی دەستێوەردان بکات و ڕایبگەیەنێت کە “بۆ من ڕۆمانەکانی هامیت وای نیشان نادەن کە نیاز لێیان چالاکییەکی ڕوخێنەر بن” ئەمەش بۆ ئەوەی جارێکی تر کتێبەکانی بگەڕێنەوە بۆ شوێنی خۆیان بۆسەر ڕەفەکان. ناتالی بۆنا، لە پێشەکییەکەیدا ئاماژە بەوە دەکات کە خەریکی بڵاوکردنەوەی ڕاستییەکانی سێ گەواهیدانەکەیە، لەوانە دەقی دانیشتنێکی داخراو کە پێشتر بڵاونەکرابووەوە وەک بەڵگەیەک لەمەڕ ئەخلاقی نووسەر، ئەو پیاوە ئازادەی کە ڕەتی کردەوە زمان لە هاوڕێکانی بدات و ناویان بدات، بێدەنگییەکەی لەبەردەم دادوەرەکاندا کەسی تووشی سەرسوڕمان نەکرد. هامیت کە هەمیشە ڕاستگۆ بوو لەگەڵ خۆیدا و ئەوەی دەبوو بکرێت بەبێ گلەیی و گازندە ئەنجامیدا. ژیانی ئەدەبی ناوبراو لە ساڵی (1934) کۆتاییهات و ئەوەی بۆی مایەوە وەک ڕەخنەگر ژان پیێر دولو دەڵێت: “هەر مایەوە بۆ ئەوەی بیست ساڵ لە ترس و ئەشکەنجەی لاپەڕەی سپی، سیستمی کاری زنجیرەیی ستۆدیۆکانی هۆڵیوود، کحول، نەخۆشی، جەنگ، پابەندبوونی سیاسی، سوکایەتی، ستەم، زیندانی، ململانێ و گەڕانەوەی ڕێز و حورمەتی ڕۆیشتوودا بژی”.
“داشل هامیت” لە تەمووزی ساڵی (1951) وەک شایەتحاڵ لەبەردەم دادوەری دادگای تێهەڵچوونەوەی نیویۆڕک (سلڤستەر ڕیان) و بە هاوکاری دوو پارێزەر، یەکەم گەواهی خۆی دا. سەرەتا پرسیار لە ناوبراو کرا کە ئایا یەکێکە لە پێنج ئەندامی سندوقی گەرەنتی مافە مەدەنییەکان، وەیش ڕەتی کردەوە، وەڵام بداتەوە چونکێ وەڵامەکە لەوانەیە زیانی پێبگەیەنێت و ناوبراو ئەو مافەی کە دەستووری ئەمریکا پێی بەخشیوە لە بەرژەوەندی خۆی بەکارهێنا (هەموو هاوڵاتییەک دەتوانێت ڕەتی بکاتەوە لە دۆسیەیەکی تاوانکاریدا لە دژی خۆی ئیفادە بدات). دادگا بەڵگەنامەیەکی حکومەتی پێشکەش کرد کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی (1949) کە ناوبراو شایەتحاڵی ئەوە بوو کە بەڕێوەبەرانی سندوقەکە کەفالەتێکیان بە بڕی (260) هەزار دۆلار داوە بۆ ئەوە یازدە سەرکردە شیوعییەی کە بە گوێرەی یاسای سمیس سزا دراون، بە گوێرەی یاسای سمیس “لێپێچینەوە لە هەر کەسێک یان کۆمەڵەیەک کە داوای ڕووخاندن یان سەروژێرکردنی حکومەتی ئەمریکا بە هێز یان توندوتیژی بکات، دەکرێت”. هامیت ڕەتی کردەوە وەڵامی ئەو پرسیارە بداتەوە کە ئایا پێشتر ئەم دۆسیەی بینیوە؟ ئایا دوو پیتی یەکەمی ناوەکەی لە تەنیشت ناوی هاوڕێکانی، ئەوە ناوی خۆیەتی؟ سەرەڕای فەرمانە دووبارەکانی دادوەر، دواتر پرسیاری لێ کرا کە ئایا پیلان یان یارمەتی یان دەستی هەبوو لە ئامادە نەبوونی هەریەکە لە “ڕۆبەرت تۆمسن، گێڵبەرت گرین، جێس هۆڵ، هێنری وێنستن” لەبەردەم دادگا. ئەم چوار کەسە بە گوێرەی یاسای سمیس دەستگیرکران و لە ساڵی (1949) ئازاد کراون، بەڵام لە ساڵی (1951) لەبەردەم دادوەر ئامادە نەبوون و هەڵاتن. هەروەها هامیت ڕەتی کردەوە وەڵامی هەموو ئەو پرسیارانە بداتەوە کە ئاڕاستەی کرابوو (ئایا ڕۆبەرت تۆمسنی ناسیوە، ئایا پەیوەندی لەگەڵ گێڵبەرت گرین هەبووە، ئایا ڕۆژێک چاوی بە هەریەکە لە جێس هۆڵ و هێنری وێنستن کەوتووە، ئایا شوێنی چوار هەڵاتووەکە دەزانێت، و دانپێدانان بەپێی ئەوەی سەرۆکی سندوق بووە).
پاشان دادوەر هەڕەشەی لە داشل هامیت کرد کە وەک بەڕێوەبەری سندوقەکە و گەرەنتی گەڕانەوەی ئەو چوار هەڵاتووە بەرپرسیارە کە سوودمەندبوون لە ئازادکردنی کاتی بە کافالەت و دەبێت هامیت شوێنی هەڵاتووەکان ئاشکرا بکات یان خۆی بۆ قورسترین سزا ئامادە بکات… پاشان داوای لە هامیت کرد تۆمارە ژمێریارییەکانی سندوقی کەفالەتی تایبەتی نیویۆڕک، وەک سەرۆک و بەڕێوەبەری ئەم سندوقە بخاتە بەردەم دادگا. بەڵام جارێکی تر هامیت ئەم داوایەشی ڕەت کردەوە. پارێزەرانی هامیت ڕەتیانکردەوە هیچ پرسیارێک لە هامیت بکەن کاتێک دادگا داوای لێکردن. کاتێک نوێنەری مافە گشتییەکان وەڵامێکی دەست نەکەوت، داوای لە دادگا کرد کە شایەتحاڵەکە واتە هامیت بە تۆمەتی سووکایەتیکردن بە دادگا بداتە قەڵەم و دادوەریش داواکەی پەسەند کرد. هامیت لە بەندینخانە تا دانیشتنی ئێوارە کاتژمێر حەوت و نیو مایەوە. هەر لەم دانیشتنەدا دادگا سزای شەش مانگ زیندانی بەسەر نووسەری ناوبراودا سەپاند. دادوەر وەڵامی یەکێک لە پارێزەکانی هامیت دایەوە و وتی: “پەنابردنی داشل هامیت بۆ دەستوور لە جێی خۆیدا نییە و پاساو نییە”. دانیشتنی دووەم کە دانیشتنێکی داخراو بوو لە مانگی ئاداری ساڵی (1953) لەبەردەم لیژنەی بچووکی سیناتۆری هەمیشەیی تایبەت بە لێکۆڵینەوەکانی لیژنەی ئۆپەراسیۆنی حکومەت بە ئامەدەبوونی ژمارەیەک سیناتۆر و لێکۆڵەر و دادنووس بەڕێوەچوو. پرسیار لە هامیت کرا سەبارەت بە ئینتیما و لایەنگری خۆی بۆ حیزبی شیوعی ئەمریکی، بەڵام ئەو وەڵامی نەدایەوە، دواتر پرسیاری لێکرا ئایا چیرۆکێکی لەمەڕ پرسێکی کۆمەڵایەتی نووسیوە، ئەویش بە ئەرێ وەڵامی دایەوت، پاشان پرسیارێکی تری ئاڕاستە کرا کە ئەگەر لە کاتی نووسی ئەو چیرۆکە کۆمەڵایەتییەدا شیوعی بووبێت ئایا ئەندامانی حیزبی شیوعی دەناسێت، ئایا چەندێتی مافەکانی وەک نووسەر دەزانێت، ئایا پارەی داوە بە حیزبی شیوعی ئەمریکی ؟ بەڵام لە کۆتاییدا وەڵامەکان هەمان وەڵامن.
دانیشتنی سێیەم لە سبەی بەیانی هەمان ساڵدا بەڕێوەچوو و “جۆزێف مەکارتی” سەرۆکایەتی کرد و بەشداری لە لێکۆڵینەوە و پرسیاردۆزییەکەدا کرد. دیسان پرسیاری سەبارەت بە پەیوەندیی لەگەڵ حیزبی شیوعی ئەمریکی لێکرا، ئایا کاتێک ڕۆمانەکانی نووسیوە ئەندامی ئەو حیزبە بووە یان نا، ئایا تا ئێستاش هەر لە ڕیزەکانی ئەو حیزبە ماوەتەوە یان نا، جۆزێف مەکارتی پرسیاری ئەوەی لێکرد ئایا بەشێک لەو پارەیەی کە لە فرۆشی کتێبەکانی لەلایەن وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا بەدەستی هێناوە، چووتە سەر خەزێنەی حیزبی شیوعی. دادگا ئەوەی زانیوە کە وەڵام نەدانەوەی پرسیارەکان لەلایەن داشل هامیتەوە کارێکی دستوورییە و دەستوور بە دەق ئەم مافەی پاراستووە، ئەمەش وای کرد کە دادوەر بە پێی تێبینی و دەرەنجامی هەڵسوکەوتەکانی حوکمی بەسەردا بدات. مەکارتی گووتی: ” (بۆدینز) سەرنووسەری پێشووی ڕۆژنامەی (Daily Worker) کە ڕۆژنامەیەکی شیوعییە دووپاتی کردەوە کە تۆ یەکێکت لەو کەسانەی کە لەلایەن حیزبی شیوعییەوە دامەزرێندرایت بۆ بەرەوپێشبردنی دۆزی شیوعییەت و وەک یەکێک لە پەیڕەوانی دیدگای کۆمۆنیستی ناسراویت “. دادگا بەردەوام هەمان پرسیاری دەکرد و هامیتیش هەر بێدەنگی هەڵبژارد، بە کورتی ڕەتی کردەوە وەڵام بداتەوە، چونکێ ڕەنگە وەڵامدانەوە ببێتە هۆی سەپاندی سزا بەسەریدا و بەم کارەی ماددەیەکی دەستووری جێبەجێ کرد. ئەم پرسیار و وەڵام نەدانەوەیە بە شێوەیەک لە شێوەکان لە یەکێک لە بەشی شانۆنامەی (لە چاوەڕوانیی گۆدۆ)ی ساموێل بێکێت دەچێت کە بە پوچگەرایی ناودەبرێت.
نووسین: عەبدولعەزیز جەدیر
وەرگێڕان: شڤان نەوزاد
