“كوردی باشوور لەبەردەم هەڵایسانی جەنگی (ئێراق-ئێران)دا”
لە (22ى ئەیلولی1980) كوردى هەردوو بەشی خۆرهەڵات و باشووری كوردستان، ڕووبەڕووی جەنگێكی قورس و گەورە بوونەوە. جەنگێك بە بیر و خەیاڵی كەسێكدا نەدەهات، نەك هەر ڕووبدات، بەڵكو (هەشت) ساڵ بخایەنێت، بەڵام ڕوویداو ئەو ماوەیەی خایاند. لەو ماوەیەشدا باجی گەورەی جەنگەكە بە پلەی یەكەم بەر كوردی هەردوو بەشی باشوور و خۆرهەڵاتی كوردستان كەوت. بەتایبەت دانیشتوانی ناوچە سنوورییەكانی هەردوو وڵات. وەك ئەوەی كوردە فەیلییەكان، یەكەمین قوربانی ئەو جەنگە و تەنانەت دەستپێكردن و ڕوودانی بوون. دیارە ڕوودانی ئەو جەنگەش پەیوەست بوو بەو گۆڕانكارییانەی لە هەردوو وڵات ڕوویاندا. لەوانە ڕژێمی سیاسی لە وڵاتی ئێران گۆڕاو لە ئێراقیش (سەدام حوسێن) دەستی بەسەر جومگەی دەسەڵاتدا گرت. بەو هۆیەوەش كوردی باشووری كوردستان، كەوتە نێو بەرداشی ئەو گۆڕانكارییە سیاسیانە، كە ئەنجامەكەی بە ڕوودانی جەنگەكە كەوتەوە.
وەك پێشتر ئاماژەمان پێدا لەگەڵ قوڵبوونەوەی ناكۆكییە سیاسییەكانی نێوان هەردوو وڵات و دەستپیكی جەنگەكە، نەك كوردی هەردوو بەشی باشوور و خۆرهەڵات پەرتەوازە بوون، بەڵكو هیچ ئامادەكارییەكیان بۆ جەنگێكی وەها نەكردبوو. هەربۆیە لەگەڵ ڕوودانی جەنگەكە بارێكی قورس كەوتە سەرشانیان و دەربازبوون لێ مەحاڵ بوو. بەو دۆخەوەش حكومەتی ئێراق، هەلەكەی قۆستەوەو ئەو كارەساتەی بەسەر كوردە فەیلییەكاندا هێنا. بە گەڕانەوە بۆ سەرچاوەكان و ئەو بەڵگەنامانەی دواتر كەوتنە دەست، (18) ڕۆژ پێش بەرواری (22ی ئەیلول)، كە بە ڕۆژی هەڵگیرساندنی جەنگەكە دانرا، واتە لە (4ی ئەیلولی1980ز)، كۆماری ئیسلامی ئێران چەند كردەوەیەكی سەربازی لەسەر سنوورەكانی باشوری خۆرهەڵاتی دەوڵەتی ئێراق ئەنجامدا، بەڵام وەك دەسپێكی جەنگ و هەڵایسانی سەیر نەكرا، تا ئەو كاتەی دەوڵەتی ئێراق لە (22ی ئەیلول) بە فەڕمی جەنگی لە دژی دەوڵەتی ئێران ڕاگەیاند. ئامانجیش لەو دوو بەروارە، تۆمەتباركردنی هەر لایەكیان بوو بۆ ئەوەی تریان. وەك ئەوەی ڕژێمی بەعس لە بەغداد ویستی كۆماری ئیسلامی ئێران بەوە تاوانبار بكات، كە (4ی ئەیلول) پەلاماری ناوچە سنورییەكانی وڵاتەكەی داوە، شیعە دەسەڵاتدارەكانی ئێرانیش ویستیان ڕای گشتی ناوخۆ و جیهانی بەوە بوروژێنن، كە ئەوە بەعسییەكانی بەغداد بوون، دەست پێشكەریان لەو پەلاماردانە كردووە و جەنگێكی نەخوازراویان بەسەر دەوڵەت و خەڵك و خاكەكەیاندا سەپاندووە. بە هەردوو بەروارەكەش بێت، جەنگ بەرپابوو، وە (دوو) دەوڵەتی هاوسێ ڕووبەڕووی یەك بوونەوە.
لەو دۆخەدا كوردی خۆرهەڵاتی كوردستان بەمانەوەی گوندەكانی، دۆخی ژیانی ئابووری و كۆمەڵایەتی باشتر بوو، بەڵام كوردی باشووری كوردستان، بەهۆی ئەوەی زۆرینەی ڕەهای گوندە سنوورییەكانی لەلایەن حكومەتی ئێراقەوە، خاپوور و وێران كرابوو، دۆخی ژیانی ئەوانی، نەك هەر خراپ كرد بوو، بەڵكو هیوای ژیانی تێدا نەمابوو. كاریگەری ئەو دۆخە خراپەش زیاتر بەسەر هێزی پێشمەرگەی كۆی لایەنە سیاسییەكانی باشووری كوردستانەوە بوو. كاتێك شوێنێكیان بۆ مانەوەو حەوانەوەو پشتیوانی نەما بوو. لەلایەكی دیكەوە، ڕاگوێزانی گوندنیشانی سەر سنوور، بۆ نێو ئۆردوگا زۆرەملێەكان، نەك هەر دۆخی ژیانی ئەوانی قورس كرد بوو، بەڵكو خەڵكەكەشی ناچار كرد بوو، لەبەر بێكاری و نەداری، ببنە چەكداری دەوڵەتی ئێراق، یان بچنە ڕیزی هێزی پێشمەرگەی پارتە كوردییەكان و ببنە پێشمەرگە.
جیاواز لەوانەش بەهۆی دۆخی جەنگەوە، بازاڕ و جوڵەی بازرگانی سست ببوو. كشتوكاڵیش بەهۆی ڕاگوێزانی گوندەكان و نەمانی دەستی ئیشكەر و جووتیار، بۆ كێڵانی زەوییەكان، ڕووی لە داڕمان كرد بوو. ئەمەو جگە لەوەی، گوڕینی پیشەكەیان لە جوتیارییەوە بۆ چەكداری یان كرێكاری و پیشەی تر، ئەوەندەی تر زیان بە كەرتی كشتوكاڵ گەیاند بوو. تەنیا هیوایەك بۆ خەڵك مابوو، مووچەخۆران و هێزی كاری بازاڕەكان بوون، كە ئەوانیش كەوتبوونە بەر داواكاری دەوڵەت، بۆ بەرەكانی جەنگ و ئەنجامدانی خزمەتی سەربازی، یان هاوكاریكردنی دامەزراوە ئەمنییەكان. هەربۆیە بەو دۆخەوە بەشێكی خەڵكی باشووری كوردستان، لەوانەی دەستی ئیشكەر بوون، یان چوو بوونە خزمەتی سەربازی، یان بوو بوونە چەكداری یەكێك لە هێزەكانی دەوڵەت، دۆخیان لەوانەی تر باشتر بوو. بەتایبەت دوای ئەوەی مووچەی مانگانەیان بەردەوام و خۆراك و پێداویستی ژیان، هەرزان بوو. ڕاستە ئەوان كێشەی مووچە و دۆخی داراییان كەمتر بوو، بەڵام بەردەوام لەژێر چاودێری تووندی دەوڵەت و دامەزراوە ئەمنییەكاندا بوون. ئەوانەشی وەك لایەنگر و پیاوی حكومەتی ئێراق ناسرابوون، لای خەڵكی خۆیان و پارت و لایەنە كوردییەكان خۆشەویست نەبوون. ئەمەو جگە لەوەی سەختی جەنگ و بەردەوامی بۆمباران تۆپبارانی شار و شارۆچكە و ناوچە سنوورییەكان، ئارامی لە تاك و خێزانەكان هەڵگرتبوو. بەو دۆخەوەش ژیان بەردەوام بوو.
سەربارەت بەوانەشی لە حكومەتی ئێراق یاساغ بوون، سا ئەو تاك و خێزانانە، لە شاخ بووبن، یان لە گوند و شارۆچكە و شارێكی ئێران، دۆخیان زۆر خراپ بوو. جارێ ئەوانەی لە رێزەكانی پارت و ڕەوتە كوردییەكان بوون لە شاخ، تا بەوانە دەگات لە شار و شارۆچكە و گوند و ئۆردوگایەكی دەوڵەتی ئێران نیشتەجێ بوون، كێشەی دووری خزم و ناسیاو و خراپی دۆخی دارایی و ژیانیان هەبوو. تەنانەت هیچ یەك لەوان، مووچەیەكی مانگانە، یان داهاتێكی بەردەوامیان نەبوو. ئەوەی هەیانبوو، پاداشتێكی حیزبی بوو، كە چەند مانگ جارێك بەوانە ئەدرا، كە لە ریزی یەكێك لە پارتە كوردییەكاندا بوون. یان ئەو پارەیەی لە ئەنجامی كاركردنیان، لەو شوێنانە پێیان ئەدرا، كە كاریان لێ دەكرد.
