جیاوازی نێوان نیشتمان و حکومەت
لە هەرێمی کوردستانیش وەک زۆر شوێنی جیهان، زۆرجار چەمکەکانی نیشتمان و حکوومەت تێکەڵ بەیەکتری دەکرێن، ئەمەش دەبێتە هۆی بێزاری و بێهیوایی لە شوێنی هەڵە. جیاوازیکردن لە نێوان ئەم دوو لایەنەدا زۆر گرنگە بۆ پەروەردەکردنی تێگەیشتنێکی قووڵتر و قەدرزانیی مرۆڤ لە زێدی خۆی، بەبێ گوێدانە ئەدای حکومەت. لێرەدا زۆر کات پیرۆزی ئاڵا و هێمایە نیشتمانییەکان دەخرێنە ژێر پرسیارەوە. لە وڵاتێک کە خاوەن کۆمەڵگایەکی هۆشیاری سیاسییە، خۆپێشاندان لە دژی نیشتمان و ئاڵا و هێمایە نیشتمانییەکان ناکرێت، بەڵکو خۆپێشاندان لە دژی بڕیارێکی حکومەتی وڵاتەکەیان دەکەن، بەڵام ئەو تووڕەیی و زنجیرە خۆپێشاندانەش نابنە هۆکاری ئەوەی کە داوا بکەن حکومەتی وڵات و نەتەوەیەکی تر حکومی نیشتمانەکەیان بکات.
نیشتمان: سەرچاوەیەک بۆ ناسنامە و ڕەچەڵەک
نیشتمان بەشێکی قووڵی چەسپاوە لە ناسنامەی تاک. ئەو خاک و کولتوور و نەریت و مێژووی هاوبەش لەخۆدەگرێت کە کۆمەڵگەیەک بەیەکەوە دەبەستێتەوە. بۆ گەلی کورد، نیشتمان نوێنەرایەتی تابلۆی دەوڵەمەندی میرات و زمان و یادەوەری بەکۆمەڵی خەبات و سەرکەوتنەکانی کورد دەکات. ئەو فەزا فیزیکی و سۆزدارییەی کە مرۆڤ ڕەگ و ڕیشەی تێدا دەچێنێت، هەستکردن بە ڕەچەڵەکی باوباپیرانی دەڕەخسێنێت.
حکومەت: قەوارەیەکی کارگێڕییە
لەبەرامبەردا حکومەت قەوارەیەکی ئیدارییە کە بەرپرسیارە لە بەڕێوەبردنی کاروباری دەوڵەت. پێکهاتووە لە بەرپرسانی هەڵبژێردراو یان دامەزراو کە یاسا دروست دەکەن و جێبەجێی دەکەن و خزمەتگوزاری گشتی پێشکەش دەکەن و سیستەم دەپارێزن. حکومەتەکان دەتوانن لە کاریگەری و شەفافیەت و وەڵامدانەوەی پێداویستییەکانی هاووڵاتییاندا جیاوازییەکی زۆریان هەبێت. بە پێچەوانەی نیشتمان کە ئامادەیییەکی بەردەوامی هەیە، حکومەتەکان ڕاگوزەرن و لە ڕێگەی هەڵبژاردن، چاکسازی، یان شۆڕشەوە دەگۆڕدرێن.
کاریگەری حوکمڕانی لەسەر تێڕوانین
حوکمڕانی خراپ دەتوانێت ببێتە هۆی ناڕەزایی و بێهیوایی بەرفراوان لە نێو خەڵکدا. گەندەڵی و ناکارامەیی و نەبوونی لێپرسینەوە دەتوانێت متمانە بە دامەزراوە حکومییەکان بشێوێنێت. بەڵام زۆر گرنگە دان بەوەدا بنێین کە ئەم پرسانە لە خودی نیشتماندا نین بەڵکو لە تاکەکانی نێو دەسەڵات و سیستەمەکانی دەسەڵاتدان. نیشتمان وەک قەوارەیەکی بەردەوام و نەگۆڕ دەمێنێتەوە کە بەردەوامە لە هەڵگرتنی گرنگی کولتووری و مێژوویی، بەبێ گوێدانە ئەدای حکومەت.
گرنگی جیاکردنەوەی دوو چەمکەکە
تێگەیشتن لە جیاوازی نێوان نیشتمان و حکومەت بۆ پەروەردەکردنی هەستکردن بە شانازی و یەکێتی نیشتمانی زۆر گرنگە. تاکەکان بە جیاکردنەوەی ئەم چەمکانە دەتوانن پەیوەندییەکی ئەرێنی بە نیشتمانەکەیانەوە بپارێزن و لە هەمان کاتدا بانگەشە بۆ حوکمڕانی باشتر بکەن. ئەم دابڕانە ڕێگە دەدات بە ڕەخنەی بنیاتنەر لە حکومەت بەبێ کەمکردنەوەی خۆشەویستی و ڕێزگرتن لە نیشتمان.
دەرئەنجام
لە کۆتاییدا دەڵێین نیشتمان و حکومەت لە بنەڕەتدا چەمکێکی جیاوازن. نیشتمان سەرچاوەی ناسنامە و کولتوور و ڕەچەڵەکە، لە کاتێکدا حکومەت قەوارەیەکی ئیدارییە کە بەرپرسیارە لە بەڕێوەبردنی کاروباری دەوڵەت. داننان بەم جیاکارییە بۆ پاراستنی پەیوەندییەکی ئەرێنی نەتەوە لەگەڵ نیشتمانەکەیدا زۆر گرنگە، تەنانەت لە بەرامبەر حوکمڕانی خراپدا. بەم شێوەیە گەلی کورد دەتوانێت بەردەوام بێت لە بەنرخ کردنی میراتی دەوڵەمەندی خۆی و کار بۆ ئایندەیەکی گەشاوەتر بکات بە باشترکردنی حوکمڕانی. هەرچیەک بێت، هەرچیەک ڕووبدات ئێمە ناکرێت چەمکەکانی نیشتمان و دەسەڵات تێکەڵ بەیەکتری بکەین. دەسەڵات بە تێپەڕبوونی کات دەگۆڕێت، بەڵام لە دوای مردنیشمان هەر ئەم نیشتمانە لە ژێر خاکەکەیدا دەمانگرێتە باوەش.
