لە جیهانێکدا کە تیایدا سنوورەکانی نێوان تایبەتی و گشتی، ڕاستەقینە و خەیاڵ، بەردەوام لە گۆڕاندان، ڕۆمانی “نەفرەتی نەوبەهاران”یی بەختیار عەلی وەک ئاوێنەیەک دەردەکەوێت کە ڕەنگدانەوەی ئاڵۆزییەکانی کۆمەڵگایەک لە قۆناغی گواستنەوەدا پیشان دەدات. ئەم ڕۆمانە چەندین چەمکی سەرەکی تێکەڵ دەکات بۆ دروستکردنی وێنەیەکی فرەڕەهەند لە ئەزموونی مرۆیی و کۆمەڵایەتی، سیاسی و کولتووری واقیعی کوردستان. ڕۆمانەکە لەسەر دوالیزمی بینین و نەبینین دامەزراوە. کامێرا، وەک ئامرازی سەرەکی بینین، لە هەمان کاتدا دەبێتە ئامرازی نەبینین. ئەوەی دەبینرێت، ئەوەی تۆمار دەکرێت، لە ڕاستییدا پەردەیەکە بۆ شاردنەوەی ئەوەی نابینرێت. لێرەدا دەتوانین پەیوەندی بە تیۆری “ژاک دێریدا” دەربارەی “ئامادەیی/ نائامادەیی” بکەین. ئەوەی لە وێنەکەدا ئامادەیە، لە هەمان کاتدا ئاماژەیە بۆ نائامادەیی شتێکی تر.
شەرەف، وەک چەمکێکی ناوەندی لە ڕۆمانەکەدا، دەبێتە بارێکی قورس لەسەر شانی کۆمەڵگا، بەتایبەت ژنان. ئەم چەمکە، کە زۆر جار وەک بەهایەکی پیرۆز و نەگۆڕ پێناسە دەکرێت، لە ڕاستییدا دەبێتە زنجیرێک کە ئازادی تاکەکان بەند دەکات. لە جیهانی ڕۆمانەکەدا، ژنان بەردەوام لە ژێر چاودێری و کۆنترۆڵی کۆمەڵگادان، وەک بڵێی ژیانیان بەردەوام لەبەردەم کامێرایەکی نادیاردایە کە هەموو جووڵەیەکیان تۆمار دەکات. کامێرا لەم ڕۆمانەدا تەنها ئامرازێکی تەکنیکی نییە، بەڵکو دەبێتە سیمبوڵێک بۆ چاودێری بەردەوامی کۆمەڵگا. لە لایەکەوە وەک ئامرازێک بۆ تۆمارکردنی مێژوو و پاراستنی یادەوەریی کار دەکات، لە لایەکی ترەوە دەبێتە هێمایەک بۆ چاودێری بەردەوامی کۆمەڵگا. ئەم چاودێرییە، کە لە ڕواڵەتدا بۆ پاراستنی بەها و نەریتەکانە، لە قووڵاییدا دەبێتە هۆی دروستبوونی کۆمەڵگایەکی کۆنترۆڵکراو کە تیایدا تاکەکان بەردەوام لە ژێر فشاری خۆگونجاندن و خۆدەرخستندان.
ئەم دۆخە پرسیارێکی گرنگ دەوروژێنێت؛ ئایا لە کۆمەڵگایەکدا کە هەموو شتێک دەبێت شەفاف و ئاشکرا بێت، چ جێگایەک بۆ تایبەتمەندی و ئازادیی تاک دەمێنێتەوە؟ ڕۆمانەکە هەروەها ڕووبەڕووی پرسیارێکی گرنگمان دەکاتەوە؛ ئایا ئەو مێژووەی کە لە ڕێگەی وێنە و تۆمارکردنەوە دەپارێزرێت، بەڕاستی دەتوانێت گوزارشت لە قووڵایی و ئاڵۆزی ئەزموونی مرۆیی بکات؟ بەڵام لە لایەکی ترەوە، ژن وەک هێزێکی ئالەنگاریکار و بەرەنگاربوونەوە دەردەکەوێت. ژن لێرەدا تەنها بابەتی چیرۆکەکە نییە، بەڵکو دەبێتە خودی گێڕەرەوە و بکەری سەرەکی. ئەم دووفاقییە لە ڕۆڵی ژندا، وێنەیەکی ئاڵۆز لە دۆخی ژن لە کۆمەڵگای کوردییدا پێشکەش دەکات.
نەریت لەم ڕۆمانەدا وەک هێزێکی دووفاقی دەردەکەوێت. لە لایەکەوە، نەریت وەک سەرچاوەی شوناس و بەردەوامی کولتووری کوردی پێشکەش دەکرێت. بەڵام لە لایەکی ترەوە، نەریت دەبێتە بەربەستێک لە بەردەم گۆڕانکاری و پێشکەوتندا. ئەم ڕۆمانە هەوڵ دەدات پرسیار لەسەر ڕۆڵی نەریت لە کۆمەڵگای هاوچەرخدا بوروژێنێت و پێمان بڵێت کە پێویستە بە شێوەیەکی ڕەخنەگرانە مامەڵە لەگەڵ نەریتدا بکەین. تووندوتیژی چەمکێکی تری گرنگە لەم ڕۆمانەدا. تووندوتیژی لێرەدا تەنها فیزیکی نییە، بەڵکو فۆرمی جۆراوجۆر وەردەگرێت؛ تووندوتیژی کولتووری، تووندوتیژی زمانەوانی، و تووندوتیژی سیمبوڵیک. تووندوتیژی دەبێتە ئامرازێک بۆ سەپاندنی دەسەڵات و پاراستنی سیستەمی باو. بەڵام لە هەمان کاتدا، ڕۆمانەکە پیشانی دەدات کە چۆن تووندوتیژی دەبێتە هۆی تێکچوونی پەیوەندییە مرۆییەکان و لەناوچوونی متمانە لە کۆمەڵگادا.
مێژوو و یادەوەریی دوو چەمکی تری گرنگن لەم ڕۆمانەدا. کامێرا، وەک ئامرازێک بۆ تۆمارکردنی مێژوو، ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت. بەڵام ڕۆمانەکە پرسیار دەکات:- ئایا دەکرێت مێژووی نەتەوەیەک لە ڕێگەی تەنها یەک وێنەوە تۆمار بکرێت؟ ئەم پرسیارە ئێمە بەرەو تێگەیشتنێکی قووڵتر لە چۆنیەتی دروستبوونی مێژوو و ڕۆڵی یادەوەری لە پێکهێنانی شوناسی نەتەوەییدا دەبات. شوناس چەمکێکی تری سەرەکییە لەم ڕۆمانەدا. شوناس لێرەدا وەک شتێکی نەگۆڕ و جێگیر پێشکەش ناکرێت، بەڵکو وەک پرۆسەیەکی بەردەوامی دروستبوون و گۆڕان دەردەکەوێت. ڕۆمانەکە پیشانی دەدات کە چۆن شوناسی تاکەکەسی و نەتەوەیی لە ژێر کاریگەری فاکتەرە جۆراوجۆرەکاندا دروست دەبێت و دەگۆڕدرێت. دەسەڵات چەمکێکی تری گرنگە کە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە ڕۆمانەکەدا ئامادەیە. دەسەڵات لێرەدا تەنها سیاسی نییە، بەڵکو لە هەموو پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا ئامادەیە. ڕۆمانەکە پیشانی دەدات کە چۆن دەسەڵات لە ڕێگەی چەمکەکانی شەرەف، نەریت، و کولتورەوە کار دەکات و چۆن کاریگەری لەسەر ژیانی تاکەکان دادەنێت.
زمان و گێڕانەوە دوو چەمکی تری گرنگن لەم ڕۆمانەدا. بەختیار عەلی لە ڕێگەی بەکارهێنانی زمانێکی شیعری و تەکنیکی گێڕانەوەی تایبەت، هەوڵ دەدات ئەو شتانە بگێڕێتەوە کە لە ڕێگەی زمانی ئاساییەوە ناتوانرێت دەربڕدرێن. ئەمەش پرسیار دروست دەکات لەسەر سنوورەکانی زمان و توانای گێڕانەوە لە دەربڕینی ئەزموونە مرۆییەکاندا. سێکسیواڵیتە و جەستە دوو چەمکی تری گرنگن کە لە ڕۆمانەکەدا دەردەکەون. سێکسیواڵیتە لێرەدا تەنها بابەتێکی تایبەتی نییە، بەڵکو دەبێتە مەیدانێک بۆ ململانێی سیاسی و کۆمەڵایەتی. جەستە دەبێتە شوێنی نووسینەوەی یاساکانی کۆمەڵگا و لە هەمان کاتدا، شوێنی بەرەنگاربوونەوە و بەرخۆدان. ئەمەش پرسیارێکی گرنگ دەوروژێنێت: لە کۆمەڵگایەکدا کە تیایدا جەستە و سێکسیواڵیتە دەبنە بابەتی کۆنترۆڵی کۆمەڵایەتی، چۆن دەکرێت مانای ڕاستەقینەی خۆشەویستی و پەیوەندی مرۆیی بدۆزینەوە؟
لە جیهانێکدا کە تیایدا سنووری نێوان تایبەتی و گشتی، ڕاستەقینە و خەیاڵ، بەردەوام لە گۆڕاندایە، ئەم ڕۆمانە بانگەوازێکە بۆ بیرکردنەوەیەکی قووڵتر دەربارەی مانای ئازادی، شەرەف و مرۆڤبوون. هەروەها، ڕۆمانەکە ئاماژە بە گرنگی ڕێوڕەسم و نەریت دەکات لە پێکهێنانی ناسنامەی تاک و کۆمەڵگادا، بەڵام لە هەمان کاتدا پرسیار دەکات: ئایا ئەم ڕیتواڵ و نەریتانە، کە زۆر جار بە ناوی پاراستنی شەرەف و بەها کۆمەڵایەتییەکان ئەنجام دەدرێن، لە ڕاستیدا دەبنە هۆی بەردەوامبوونی سیستەمێکی کۆمەڵایەتی ناعادیلانە؟ هەروەها ڕۆمانی “نەفرەتی نەوبەهاران” تیشک دەخاتە سەر پەیوەندی نێوان تاک و کۆمەڵگا، ئەو فشارانەی کە کۆمەڵگا دەیخاتە سەر تاک بۆ پەیڕەوکردنی نۆرمە کۆمەڵایەتییەکان. ئەم فشارانە زۆر جار دەبنە هۆی دروستبوونی ناکۆکی ناوەکی لە تاکدا، لە نێوان خواستە کەسییەکانی و چاوەڕوانییەکانی کۆمەڵگا. ڕۆمانەکە بە وردی ئەم ناکۆکییە ناوەکییە دەخاتە ڕوو و هەوڵ دەدات پیشانی بدات کە چۆن تاکەکان هەوڵ دەدەن لە نێوان ئەم دوو هێزە دژ بە یەکەدا هاوسەنگی بدۆزنەوە.
ڕۆمانی “نەفرەتی نەوبەهاران”یی بەختیار عەلی تەنها ڕۆمانێک نییە لەسەر مێژووی کورد یان چیرۆکی ئافرەتێک. ئەمە وێنەیەکی ئاڵۆزە لە کۆمەڵگایەک کە لە نێوان نەریت و مۆدێرنیتە، نێوان مێژوو و داهاتوو، نێوان تاک و کۆمەڵدا ململانێ دەکات. ڕۆمانەکە بانگەوازی گۆڕانکاری و ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ کێشە قووڵەکانی کۆمەڵگا دەکات، بەڵام لە هەمان کاتدا هۆشداریمان دەداتێ کە ئەم گۆڕانکارییە لەوانەیە بە نرخێکی قورس بێت. ڕۆمانەکە ئێمە بەرەو تێگەیشتنێکی قووڵتر لە چۆنیەتی دروستبوونی مێژوو، ڕۆڵی یادەوەری لە پێکهێنانی شوناسی نەتەوەیی و مانای ڕاستەقینەی ئازادی و مرۆڤبوون لە جیهانی هاوچەرخدا دەبات.
ڕۆمانی “نەفرەتی نەوبەهاران” تەنها چیرۆکێک نییە دەربارەی کۆمەڵگایەکی دیاریکراو، بەڵکو ئاوێنەیەکە کە تیایدا دەتوانین ڕەنگدانەوەی ئەو کێشە و پرسیارە جیهانییانە ببینین کە سەردەمی ئێمە ڕووبەڕوویان بۆتەوە. ڕۆمانەکە بانگەشەی ئەوە دەکات کە پێویستە بە شێوەیەکی ڕەخنەگرانە و بوێرانە ڕووبەڕووی ئەو کێشانە ببینەوە کە کۆمەڵگاکەمان ڕووبەڕوویان بۆتەوە، ئەگەرچی ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە لەوانەیە ئازاربەخش و ناخۆش بێت.
