جەنگی ئیسرائیل-حەماس کاریگەری و مەترسی لەسەر بازاڕی وزەو (نەوت و گاز) بەخێرای دروستکردوە و وڵاتانی بەرهەمهێن و کڕیاران تا دێت ئامادەکاری بۆ ڕووبەڕوو بوونەوەی کاریگەرییەکانی دەکەن، ئێمەش بەپێی توانا دەیانخەینە ڕوو و شیکارییان بۆ دەکەین، بەم شێوەی لای خوارەوە:-
١- ئیسرائیل ڕایگەیاند؛ هاوردەکردنی نەوت بەرەو بەندەری دەریای سوور دەگوازێتەوە بۆ ئەوەی نەتوانرێت بە ئامانج بگیرێت.
٢- دابینکردنی غازی جۆری LNG لە ئەوروپا لە مەترسیدایە لەگەڵ زیادبوونی گرژییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
٣- فڕۆکەی بێفڕۆکەوان هێرش دەکاتە سەر کێڵگەی غازی سوریا، لە کاتێکدا ململانێکانی ئیسرائیل زیاد دەکات.
٤- بازاڕەکانی نەوت و بە کەم سەیرکردنی مەترسی تەقینەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
٥- ئایا ئاڵۆزییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەبێتە هۆی ئەوەی سعودیە سیاسەتی نەوتی وڵاتەکەی بگۆڕێت؟
٦- شەڕی فراوانتر لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەتوانێت ئابووری جیهان بەرەو پاشەکشە ببات،
هێرشی بزووتنەوەی حەماس و وەڵامدانەوەی ئیسرائیل زیانی مرۆیی قورسی لێدەکەوێتەوە. ڕەنگە دابەزینێکی ئابووری جیهانی بەدوای خۆیدا بهێنێت. وەک شەڕەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ڕابردوودا، ململانێی نێوان ئیسرائیل و حەماس کە لەم هەفتەیەی ڕابردوودا سەریهەڵدا، توانای تێکدانی ئابووری جیهانی هەیە، تەنانەت ئەگەر وڵاتانی زیاتر ڕابکێشرێن، بیخاتە پاشەکشە. ئەو مەترسییە ڕاستەقینەیە، لە کاتێکدا سوپای ئیسرائیل خۆی ئامادە دەکات بۆ داگیرکردنی غەززە لە وەڵامی هێرشێکی ئەو گرووپە چەکدارە. ژمارەی کوژراوانی هێرشی حەماس و هێرشە ئاسمانییە بەردەوامەکانی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە لە ئێستاوە بە هەزاران کەسە. نیگەرانی ئەوە هەیە میلیشیاکانی لوبنان و سوریا کە پشتگیری لە حەماس دەکەن بەشداری شەڕەکە بکەن.
پەرەسەندنی توندتر دەتوانێت ئیسرائیل بخاتە ململانێی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئێران، کە دابینکەری چەک و پارەیە بۆ حەماس کە ئەمریکا و یەکێتیی ئەورووپایان بە گرووپێکی تیرۆریستی ناوزەد کردووە. لەو سیناریۆیەدا، کۆمپانیای “بلومبێرگ ئیکۆنۆمیکس” مەزەندە دەکات کە نرخی نەوت دەتوانێت بەرزبێتەوە بۆ ١٥٠ دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک و گەشەی جیهانی بۆ ١.٧% دابەزێت – پاشەکشەیەک کە نزیکەی یەک تریلیۆن دۆلار لە بەرهەمهێنانی جیهان دەبات. بێگومان کاریگەرییە لاوەکییەکانی وەک ئەمانە لە سەرووی پێشبینی کراوەوە نین دوای کارەساتی مرۆیی هەفتەی ڕابردوو. زۆرینەی زۆری کوژراوانی هەردوولا خەڵکی سڤیلن، دەیان بارمتەی ئیسرائیلی براونەتە غەززە، مووشەک و هێرشێکی زەمینی کە لە ئارادایە، مەترسی لەسەر ژیانی ئەو فەلەستینیانە دروست دەکات کە لەناو ئەو ناوچەیەدا گیریان خواردووە و هیچ ڕێگەیەکی هەڵهاتنیان نییە، وێرانکارییەکە هەستی لایەنگیری سۆزداریونەتەوەی وئاینی و سیاسی بەرز دەکاتەوە، و ئەگەری بەرز بوونەوەی سەربازی زیاتر دەکات. ململانێ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەتوانێت لەرزین بە جیهاندا بنێرێت چونکە ناوچەکە دابینکەرێکی چارەنووس سازە بۆ وزە و ڕێڕەوێکی سەرەکی کەشتیوانییە. شەڕی عەرەب و ئیسرائیلی ساڵی 1973 کە بووە هۆی گەمارۆی نەوت و ساڵانێک لە ئابووری پیشەسازیدا چەقبەستوویی، ڕوونترین نموونەیە. ململانێکانی دیکە کاریگەری سنووردارتریان هەبوو، تەنانەت کاتێک ژمارەی قوربانیانی مرۆڤەکان زۆر بوو. ئابووری جیهانی ئەمڕۆ بە لاوازی دەردەکەوێت، هێشتا لە هەڵاوسانێکی هەڵاوسان کە بەهۆی لەشکرکێشییەکانی ڕووسیا بۆ سەر ئۆکرانیا ساڵی ڕابردوو خراپتر بوو، چاک دەبێتەوە. شەڕێکی دیکە لە ناوچەیەکی بەرهەمهێنەری وزەدا دەتوانێت هەڵاوسان بەرزبکاتەوە.
دەرئەنجامە بەرفراوانەکان دەتوانن لە نوێبوونەوەی نائارامییەکانی جیهانی عەرەبیەوە درێژببنەوە، بۆ هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ساڵی داهاتوو لە ئەمریکا، کە نرخی بەنزین کلیلی هەستی دەنگدەرانە. هەموو ئەم کاریگەرییە ئەگەرییانە پەیوەستن بە چۆنیەتی پەرەسەندنی شەڕەکە لە هەفتە یان مانگەکانی داهاتوودا. کۆمپانیای “بلومبێرگ ئیکۆنۆمیکس” لە ژێر سێ سیناریۆدا کاریگەرییە ئەگەرییەکانی لەسەر گەشەی جیهانی و هەڵاوسان تاوتوێ کردووە.
“ململانێی سنووردار یان شەڕی ناوچەیی؟”
یەکەم:- شەڕ و پێکدادانەکان تا ڕادەیەکی زۆر لە غەززە و ئیسرائیلدا قەتیس ماوە.
دووەم:- ململانێکان دەڕژێتە سەر وڵاتانی دراوسێی وەک لوبنان و سوریا، کە میوانداری میلیشیا بەهێزەکانی سەر بە تاران دەکەن، لە بنەڕەتدا دەیکاتە شەڕێکی بە وەکالەت لە نێوان ئیسرائیل و ئێران.
سێیەم:- بریتییە لە پەرەسەندن بۆ ئاڵوگۆڕێکی سەربازی ڕاستەوخۆ لە نێوان هەردوو دوژمنی ناوچەکەدا.
لە هەموو ئەم حاڵەتانەدا ئاراستەکە وەک یەکە، نەوت گرانتر، هەڵاوسانی بەرزتر و گەشەکردنی خاوتر، بەڵام گەورەیی جیاوازە. تا ململانێکان بەرفراوانتر بڵاوببێتەوە، کاریگەرییەکەی زیاتر جیهانی دەبێت نەک ناوچەیی.
“کاریگەری ئابووری جەنگ”
گەشەی جیهانی و کاریگەری هەڵاوسانی سێ سیناریۆ بۆ چۆنیەتی پەرەسەندنی ململانێی ئیسرائیل و حەماس کاریگەرییەکان بە پشتبەستن بە شەڕی غەززە لە ساڵی ٢٠١٤، شەڕی ئیسرائیل-لوبنان لە ٢٠٠٦، و شەڕی کەنداو لە ساڵی ١٩٩٠-١٩٩١ قەبارەکراوە. **کاریگەری لەسەر گۆڕانی ساڵ بە ساڵ لە بەرهەمی ناوخۆیی جیهانی و هەڵاوسان بۆ ساڵی 2024، کە بە بەکارهێنانی Bayesian Global VAR خەمڵێندراوە، بێگومان مەودای ڕاستەقینەی مەترسی و ئەگەرەکان فراوانتر و ئاڵۆزترە لەوەی کە ئەم سیناریۆیانە دەتوانن بیگرن. تەنانەت زنجیرە ئابوورییە تەسکەکانی هۆکار و کاریگەریش سەلماندوویانە کە پێشبینیکردنیان قورسە لە نێوان ناجێگیرییەکانی ساڵانی ڕابردوودا و پێشبینیکردنی شەڕەکان زۆر قورسترە. هێشتا ئەو سیناریۆیانەی لێرەدا نەخشەیان بۆ دادەڕێژین، لانیکەم دەبێ یارمەتیدەر بن بۆ چوارچێوەی بیرکردنەوە لە ڕێگاکانی داهاتوو.
سیناریۆی یەکەم:- ململانێ کە لە غەززەدا قەتیس کراوە.
ساڵی 2014 ڕفاندن و کوشتنی سێ ئیسرائیلی لەلایەن بزووتنەوەی حەماسەوە؛ بووە هۆی لەشکرکێشی زەمینی بۆ سەر غەززە کە زیاتر لە دوو هەزار کەسی کوژران. شەڕ لە دەرەوەی خاکی فەلەستین بڵاو نەبووەوە و کاریگەرییەکانی لەسەر نرخی نەوت و ئابووری جیهانی بێدەنگ بوو. ژمارەی مردووانی هەفتەی ڕابردوو لە ئێستاوە زیاترە. هێشتا یەکێک لە ڕێڕەوی ئەگەری بۆ ململانێی ئێستا لە بنەڕەتدا دووبارەکردنەوەی ئەو چیرۆکە دڵتەزێنە دەبێت، لەگەڵ جێبەجێکردنی تووندتری سزاکانی ئەمریکا لەسەر نەوتی ئێران. تاران لەمساڵدا بەرهەمی نەوتی خۆی بەو ڕادەیە 700 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا زیادکردووە، ئەمەش بەهۆی ئەوەی ئاڵوگۆڕی زیندانییەکان و بەستنی سەروەت و سامانەکان ئاماژەیە بۆ توانەوەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئەمریکا. ئەگەر ئەو بەرمیلانە لەژێر فشاری ئەمریکادا نەمێنن، کۆمپانیای “بلومبێرگ ئیکۆنۆمیکس” بە ٣ بۆ ٤ دۆلار بەرزبوونەوەی نرخی نەوت دەخەمڵێنێت.
کاریگەری لەسەر ئابووری جیهانی لە ژێر ئەم سیناریۆیەدا کەمترین دەبێت، بە تایبەت ئەگەر سعودیە و ئیمارات بە بەکارهێنانی توانای یەدەگی خۆیان بەرمیلەکانی ئێران لەدەست بدەن.
“چی نرخی نەوت دەباتە پێشەوە، بەشداری شۆکەکانی خواست و دابینکردن لە گۆڕانی نرخی نەوت”
کڕیارانی تێرمیناڵ:- ئامرازەکانی ئۆپێک و IMO ی بلومبێرگ کەڵک وەربگرن بۆ دانانی بەرهەمی ئێران و نرخی نەوتی ناوچەیی لە چوارچێوەیەکدا، لە چاوپێکەوتنێکدا لە کۆبوونەوە ساڵانەیەکانی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی لە مەغریب، وەزیری گەنجینەی ئەمریکا “جانێت یێلن” وتی؛ کە لەم قۆناغەدا نیشانەکانی “کاریگەرییە گەورەکانی شەپۆلی ئابووری” نابینێت. یێڵن وتی: “زۆر گرنگە کە ململانێکان بڵاونەبنەوە.”
سیناریۆی دووەم:- شەڕی بە وەکالەت.
چی ئەگەر بڵاوبێتەوە؟ حزبوڵڵا، پارتێکی سیاسی و میلیشیایەکی سیاسییە کە لەلایەن ئێرانەوە پشتیوانی دەکرێت و یاریزانێکی بەهێزە لە لوبنان، پێشتر تەقەی لەگەڵ هێزەکانی ئیسرائیل کردووە لەسەر سنوورەکان، و ڕایگەیاندووە، بە مووشەکی ڕێنمایی کراو پۆستێکی سوپای ئیسرائیلی داوە. ئەگەر ململانێکە بۆ لوبنان و سوریا بڵاوبێتەوە، کە ئێران پشتگیری لە گرووپە چەکدارەکانیش دەکات، ئەوا بە شێوەیەکی کاریگەر دەگۆڕێت بۆ شەڕی بە وەکالەت لە نێوان ئێران و ئیسرائیلدا و تێچووی ئابووری بەرز دەبێتەوە.
“یایر جۆلان” جێگری پێشووی سەرۆک ئەرکانی سوپای ئیسرائیل دەڵێت:- “ئێران و حزبوڵڵا چاودێری دۆخەکە دەکەن و هەڵسەنگاندنیان بۆ دەکەن”. ئەگەر هەسەدە بچێتە ناو هەڵمەتەکەوە، دەکرێت کاتی دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنی زەمینی لە غەززە بێت. پەرەسەندنی ئەم هێڵانە ئەگەری ململانێی ڕاستەوخۆی نێوان ئیسرائیل و ئێران بەرز دەکاتەوە و پێدەچێت نرخی نەوت بەرزبێتەوە. لە شەڕی کورت بەڵام خوێناوی ئیسرائیل و هەسەدە لە ساڵی ٢٠٠٦دا، نەوتی خاو بۆ هەر بەرمیلێک ٥ دۆلار بازدانی بەخۆیەوە بینی. لە سەرووی شۆکی سیناریۆی شەڕی داخراوەوە، هەنگاوێکی هاوتای ئەمڕۆ دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی 10% بۆ نزیکەی 94 دۆلار.
هەروەها دەکرێت گرژییەکان لە ناوچەکە فراوانتردا بەرزببنەوە. میسر و لوبنان و تونس هەموویان لە چەقبەستوویی ئابووری و سیاسیدا نوقم بوون. وەڵامدانەوەی ئیسرائیل بۆ هێرشی بزووتنەوەی حەماس لە ئێستاشدا ناڕەزایەتیی ژمارەیەک وڵاتی ناوچەکەی لێکەوتووەتەوە. لەسەر شەقامی عەرەبی، مەودای ڕێپێوانی دژە ئیسرائیل تا نائارامی دژە حکومەت کورتە. دووبارەبوونەوەی بەهاری عەرەبی، شەپۆلێکی ناڕەزایەتی و یاخیبوون کە لە سەرەتای ساڵانی ٢٠١٠دا حکومەتەکانی ڕووخاند – شتێکی بێ بیرکردنەوە نییە.
“ململانێ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەتوانێت گەشەی جیهانی ڕابگرێت”
سیناریۆی سێیەم:- ئێران-جەنگی ئیسرائیل.
ململانێی ڕاستەوخۆی نێوان ئێران و ئیسرائیل سیناریۆی ئەگەری کەمە، بەڵام سیناریۆیەکی مەترسیدارە. دەکرێت ببێتە هۆکاری پاشەکشەی جیهانی. بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و دابەزینی سەروەت و سامانی مەترسیدار زەربەیەکی گەورە لە گەشەکردن دەدات و هەڵاوسانیش یەک قات بەرزتر دەکاتەوە. “حەسەن ئەلحەسەن”، توێژەر لە پەیمانگای نێودەوڵەتی بۆ لێکۆڵینەوە ستراتیژییەکان دەڵێت: “هیچ کەسێک لە ناوچەکە، تەنانەت ئێرانیش نایەوێت ببینێت ململانێی حەماس و ئیسرائیل پەرەبستێنێت بۆ شەڕێکی سەرتاسەری ناوچەیی”. ئەوە بەو مانایە نییە کە ڕوونادات، بە تایبەت کە هەستەکان بەرز دەبنەوە. ئەلحەسەن دەڵێت: ئەگەری حیساباتی هەڵە زۆرە. ئیسرائیل لە مێژە تەماحە ئەتۆمییەکانی ئێران وەک هەڕەشەیەکی وجودی سەیر دەکات. هەنگاوەکانی تاران بۆ بنیاتنانی هاوپەیمانی سەربازی لەگەڵ ڕووسیا، گەڕاندنەوەی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان لەگەڵ سعودیە و پەیوەندییە ڕێکوپێکەکانی لەگەڵ ئەمریکا نائارامی زیاتر کردووە.
ئیسرائیل و ئەمریکا پەیامی تێکەڵاویان سەبارەت بە هاوبەشی ئێران لە هێرشەکەی حەماس ناردووە. ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز لە 11ی تشرینی یەکەمدا بڵاویکردەوە؛ “ڕۆن دێرمر” وەزیری کاروباری ستراتیژی ئیسرائیل لە 9ی تشرینی یەکەم وتی: “هەندێک بەڵگە هەیە کە ڕەنگە ئەوان لەو بارەیەوە زانیبێتیان.” ئەوان ئێرانیان بە مانایەکی فراوانتر بە هاوبەش وەسف کردووە، چونکە ئێران پارەی حەماس دەدات و چەکدار دەکات. “ئەلحەسەن” وتی لە ڕووبەڕوو بوونەوەی ئیسرائیل و ئێراندا، “پێدەچێت تاران هەوڵی چالاککردنی تەواوی تۆڕی بە وەکالەت و هاوبەشەکانی لە سوریا، ئێراق، یەمەن و بەحرەین بدات”. “لیستی درێژی ئامانجە سەخت و نەرمەکانی ڕۆژئاوای لە ناوچەکەدا دەبوو کە دەتوانێت لەنێوانیاندا هەڵیبژێرێت.” لەم سیناریۆیەدا، زیادبوونی گرژییەکانی زلهێزەکان زیاد دەکات بۆ تێکەڵە ناجێگیرەکە. ئەمریکا هاوپەیمانێکی نزیکی ئیسرائیلە، لە کاتێکدا چین و ڕووسیا پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ئێران قووڵتر دەکەنەوە. بەرپرسانی ڕۆژئاوا دەڵێن: نیگەرانن لەوەی چین و ڕووسیا ململانێکان بقۆزنەوە بۆ ئەوەی سەرنج و سەرچاوە سەربازییەکان لە ناوچەکانی دیکەی جیهان لابدەن.
بەو پێیەی نزیکەی یەک لەسەر پێنجی دابینکردنی نەوتی جیهان لە ناوچەی کەنداوەوە دێت، نرخی نەوت بەرز دەبێتەوە. ڕەنگە نرخی نەوتی خاو چوار هێندە زیاد نەکات، وەک ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٣دا گەمارۆیەکیان سەپاند کە دەوڵەتانی عەرەبی وەک تۆڵەی پشتیوانی ئەمریکا بۆ ئیسرائیل لە شەڕی ئەو ساڵەدا گەمارۆیەکیان سەپاند. بەڵام ئەگەر ئیسرائیل و ئێران مووشەک ئاراستەی یەکتر بکەن، ئەوا دەکرێت نرخی نەوت هاوتەریب لەگەڵ ئەوەی دوای لەشکرکێشی عێراق بۆ سەر کوێت لە ساڵی ١٩٩٠دا ڕوویدا، بەرزببێتەوە. بە خاڵی دەستپێکی زۆر بەرزتر لەمڕۆدا، بەرزبوونەوەی بەم قەبارەیە دەتوانێت نەوت بگەیەنێتە ١٥٠ دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک. ڕەنگە توانای بەرهەمهێنانی یەدەگ لە سعودیە و ئیمارات ڕۆژەکە ڕزگار نەکات ئەگەر ئێران بڕیاری داخستنی گەرووی هورمز بدات، کە یەک لەسەر پێنجی نەوتی ڕۆژانەی جیهان تێیدا تێدەپەڕێت. هەروەها گۆڕانکارییەکی تووندتر لە مەترسییەکان لە بازاڕە داراییەکاندا ڕوودەدات، ڕەنگە بەراورد بکرێت بە بەرزبوونەوەی 16 خاڵ لە VIX لە ساڵی 1990.
“ڕێگایەکی تاریکتر”
زۆری ژمارەی کوژراوان لە ئیسرائیل ئەگەری تۆڵەسەندنەوەی خوێناوی زیاد دەکات، و شەڕێکی ناوچەیی. بەڵام هاوسەنگی ئەگەرەکان هێشتا بەرەو ململانێیەکی کۆنتڕۆڵکراو دەڕوات، کە تێچووی زۆری لە ئازارەکانی مرۆڤدا هەیە بەڵام کاریگەری ئابووری و بازاڕ سنووردار شتێک کە دڵنیاییە؛ هیواکان بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستێکی سەقامگیرتر لە دۆخێکی خراپدایە. لە ساڵانی ڕابردوودا، نزیکبوونەوەی نێوان سعودیە و ئێران و پەیماننامەی ئاشتی نێوان ئیسرائیل و چەند دەوڵەتێکی عەرەبی، بەو ئاسۆیەی کە ڕەنگە سعودییەکان بەم زووانە بەدوایدا بگەڕێن – چاوەڕوانییەکانیان بەرزکردەوە کە ڕەنگە ناوچەکە کۆتایی بە ململانێی دەیان ساڵە ببینێت. لەبری ئەوە ڕووبەڕووی ئاگرێکی نوێ بووەتەوە. لەشکرکێشی ڕووسیا بۆ سەر ئۆکرانیا، شەڕی بازرگانی ئەمریکا و چین و بەرزبوونەوەی گرژییەکان لەسەر تایوان نیشان دەدەن کە جیۆپۆلەتیک وەک بزوێنەری دەرئەنجامە ئابووری و بازاڕییەکان گەڕاوەتەوە. لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەرگیز بەڕاستی نەڕۆیشت.
“ئەنجام”
لەکۆی شیکارییەکەمان گەشتینە ئەو ئەنجامەی کە هێشتا کاریەگەرییەکان لەسەرەتادایە و هەموو لایەک لەخۆ ئامادەکردن دایە و ڕووبەڕووبوونەوەو خۆلادان بەکەمترین زیان، بەڵام ئەو ڕاستییە ناتوانرێت پێچەوانەبکرێتەوە کە بەپێی پەرەسەندن و فراوان بوونی جەنگەکە کاریگەریەکانیش بەردەرگای ماڵی دەوڵەتان دەگرێت و ئەوەتا بەپێی پێشبینیەکان و لەکاتی فراوانبوون لانی کەم پریشکی ئاگرەکە و کاریگەرییەکان بەر ئێران، ئێراق، سوریا، لوبنان، سعودیە و، وڵاتانی ئەوروپی لەبواری دابینکردنی گاز دەگرێتەوە.
“تایبەت بەهەرێمی کوردستان”
پێویستە هەرێمی کوردستان بەوردی و بەپلانەوە چاودێری دۆخەکە بکات، چونکە قۆناغی ئێستا ئیسرائیل و حەماس لەجەنگن و هەنگاوی دووەم دەبێتە شەڕی لەبری ئێران و سەردەکێشێت بۆ سوریا، لوبنان، ئێراق و ئێمەش لەناوجەرگەی جەنگەکە دەبین و لەقۆناغی سێیەم؛ ئێران و ئیسرائیل ڕووبەڕوودەبنەوە و مەترسیدارتر دەبێت. هەموو جوڵە و هەنگاوێکی کورد ئاستی کاریگەرییەکە زیاد دەکات پێویستە لەوپەڕی ئامادەباشیدابین بۆ خۆلادان لەکاریگەریەکانی ئەم جەنگە ماڵوێرانکەرە.
