“بۆچی شۆڕشی ئەیلول شكستی خوارد؟”
ت. هۆكارە نێودەوڵەتییەكان
هۆكارە نێودەوڵەتییەكان، لایەنێكی تری شكست پێهێنانی شۆڕشی ئەیلول بوو. ئەو هۆكارەش بەشێكی سەرەكی وابەستەی دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێران بوو، كە تا ئەو كات تاكە پشتیوانی دارایی و جەنگی و سیاسی شۆڕشەكە بوو، بۆیە كاتێك ئەو دەوڵەتە پشتی كردە شۆڕش و شوێن بەرژەوەندییەكانی خۆی كەوت، ئیتر دۆخی نێودەوڵەتیش بۆ شۆڕشەكە پێچەوانە گەڕا. ئەوەش بەو هۆیەی لەو سەردەمەدا بەسەر (دوو) بلۆكی (سۆشیالیستی و سەرمایەداری)دا دابەشبوو.
وڵاتانی سۆشیالیستی بە سەرۆكایەتی (یەكێتی سۆڤیەت) هەر لەساڵی (1972) بوونە پشتیوانی دەوڵەتی ئێراقی نەیار بە كوردی باشوور و شۆڕشەكەیان، بۆیە بوونی هەر شۆڕشێكیان لە دژی دەوڵەتی ئێراق، بە مەترسی بۆ سەر خۆیان و تەواوی هاوپەیمانییەكەیان و كۆی جیهان دەزانی. تەنانەت پێیان وابوو ئەو شۆڕشە خزمەتی بەرەی نەیاریان دەكات، كە وڵاتانی سەرمایەداری بوون و لەو كاتەدا (ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا) رابەرایەتی دەكرد و دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێران یەكێك بوو لە هاوپەیمان و دۆستە هەر نزیكەكانی. دیارە كاتێكیش بەرەی سۆشیالیستی لە دژی شۆڕشی ئەیلول بووبێت و پشتیوانی لە دەوڵەتی ئێراق كردبێت، هەروەها وڵاتانی سەرمایەداری خۆرئاوای نەیار بە دەوڵەتی ئێراقیش، لە رێگای دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێرانەوە پشتیوانی شۆڕشی كورد بووبن و ئەو دەوڵەتەش بەهۆی ڕێكەوتنامەی جەزائیر لەگەڵ دەوڵەتی ئێراق ئاشت بووبێتەوە، ئیتر دۆستێك لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بۆ كورد نەمابوو. تەنانەت لەماوەی (چواردە) ساڵی تەمەنی شۆڕشدا، هەر پەیوەندییەكی دەرەكی شۆڕشەكە لەگەڵ وڵاتانی (ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، بەریتانیا، فەڕەنسا، ئیسرائیل،….ـتاد)، لە رێگای دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێرانەوە ئەنجام درابوو، بۆیە دوای رێكەوتنامەی جەزائیر، ئیتر دەروازییەك بۆ ئەو ڕایەڵە دیپلۆماسی و پشتیوانیانە نەما.
لەلایەكی دیكەوە بەو هۆیەی دەوڵەتی ئێرانیش مافی پەنابەری بە هەموو ئەندام و لایەنگرانی شۆڕشداو حكومەتی ئێراقیش لێخۆشبوونی بۆ هەموو بەرپرس و كادیر و ئەندام و لایەنگرانی شۆڕشەكە دەكرد، ئیتر پاساوێك بۆ پێشێلكردنی مافی مرۆڤ نەما، تا ڕای گشتی وڵاتانی خۆرائاوای ئەوروپای لەسەر بێتە دەنگ. ئەمەو جگە لەوەی ئەو سەردەمەش وەك ئێستا، بواری میدیا و تەنانەت سۆشیال میدیا، بەو ئاستە گەشەی نەكردبوو، تا دەنگی شۆڕشێكی كپكراوی كورد و نەتەوەیەكی ستەم دیدی بێ پشت و پەنا بگەیەنێتتە كۆمەڵگای نێودەوڵەتی و جیهان.
لەوانەش مەرگەساتتر، ئاشتبوونەوەی هەردوو دەوڵەتی نەیار بەیەك (ئێران و ئێراق)، كەوتە كۆبوونەوەی سەرانی وڵاتانی خاوەن نەوتی جیهانی لە وڵاتی جەزائیر. ئەوەش بەو مانایە بوو، كە سەرجەم وڵاتانی نەوتی لەگەڵ ئەو رێكەوتنامەیە بوون و پشتیوانییان لەو ئاشتەواییە كرد. هەروەها دژی هەر كارێك بوون، ئاسایش و ئارامی و ئاشتەوایی نێوان ئەو (دوو) وڵاتە تێكبدات. واتە ئەگەر ئاشتەوایی هەردوو دەوڵەتی ئێراق و ئێران، تەنیا دوولایەنە و لەنێویان خۆیاندا بوایە و لە كۆبوونەوەیەكی وانێودەوڵەتی نەبوایە، كاریگەرییەكەی ئەوەندە قورس نەدەبوو. هەربۆیە دژایەتیكردنی ئەو رێكەوتنامەیە، مانای دژایەتیكردنی سەرجەم وڵاتانی نەوتی بوو لە جیهان. هۆكاری ئەوەش دیاربوو، كە ئاشتبوونەوەی هەردوو دەوڵەت بە ئامادەبوونی شای ئێران و جێگری سەرۆك كۆماری ئێراق، بە بەرچاوی سەرۆك و نوێنەری فەڕمی وڵاتانی نەوتی ڕاگەیەنرا. ڕاگەیەنراوەكەش لەسەر زاری سەرۆك كۆماری جەزائیر خوێنرایەوە. هەربۆیە هەر كارێكی پێچەوانە، بە دژی ئەو كۆبوونەوەیە بوو، كە ئەوەش لۆمە و ڕەخنەی وڵاتانی نەوتی جیهانی دەهێنایە سەر كۆمەڵگای نێودەوڵەتی.
لێرەوە شۆڕشی ئەیلول و سەركردایەتییەكەی بەو رێكەوتنامەیە، دەرگای پشتیوانی نێودەوڵەتیشیان لەسەر داخراو بە تەنیا مان. بەپێچەوانەوە حكومەتی ئێراق، كە تا ئەو كات دۆستەكانی سنووردار و هاوپەیمانییەتییەكانیشی بەرەی سۆسیالیستی بوون، لێرە بەدوا پشتیوانی و لایەنگری وڵاتانی نەوتی و سەرمایەداریشی بۆ پەیدا بوو. ئەوەش بەو مانایە نا، كە هەموو جیهان بە هەردوو بەرەكەوە پشتیوانی لێبكەن، بەڵكو پشتیوانی بەشێكیان بۆی وەك وڵاتانی سۆسیالیسی، تا بە وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامی دەگات، لەگەڵ بەشێك لە وڵاتانی بێلایەن، هەروەها بێدەنگی ئەوانی تریش وەك وڵاتانی سەرمایەداری و بەشێك لە وڵاتانی بێلایەن، هەر بە قازانجی دەوڵەتی ئێراق بوو. هۆیەكەش دیار بوو، بەوەی دەوڵەتی ئێراق دەیوویست لە لێدانی شۆڕشی كوردا، هیچ وڵاتێك دەستێوەردان نەكات، بەڵكو لێدانی ئەو شۆرشە بە كارێكی ناوخۆیی وڵاتەكەی بزانێت و خۆی چارەسەی بكات. هەربۆیە ئەو رێكەوتنامەیە دەرگای پشتیوانی چەندین وڵاتی لێكردەوە، كە سەرەتا بە وڵاتانی نەوتی دەستی پێكرد. بە پێچەوانەەوە شۆڕشی كورد، دەرگای پشتیوانییەكانی لەسەر داخراو تەنیا كەوت، بۆیە كۆتایی پێهات.
