(ڕێكەوتنامەی جەزائیر) چۆن واژۆكرا؟
دوای ئەو زنجیرە كۆبونەوەو دیدارانەی نێوان پادشا و سەرۆكەكانی وڵاتانی (ئێران، میسر، ئوردون، جەزائیر)، تا بە كۆبوونەوەی وەزیرانی دەرەوەی (ئێران، ئێراق، توركیا) دەگات، بۆ نزیككردنەوەی هەردوو وڵاتی دراوسێ (ئێران و ئێراق)، دواجار هەمووان لە (بیست و یەكەمین) كۆنگرەی سەرانی وڵاتانی نەوتی ناسراو بە (ریكخراوی ئۆپێك) لە شاری (جەزائیر)ی پایتەختی وڵاتی جەزائیر كۆكردەوە. یەكەمین ڕۆژی كۆبوونەوەكەش لە (5 ئازاری1975)، تایبەت بوو بە كاروباری نرخی نەوت و دیاریكردنی بڕی بەرهەمهێنان و هەناردەكردنی بۆ وڵاتانی جیهان و چەند پرسێكی تری رێكخراوەكە. دوای كۆتایی هاتنی كارەكانی ڕۆژی یەكەم و چەند دیدارێكی جیاجیا، بۆ شەوەكەی (هەواری بومیدیان) سەرۆك كۆماری جەزائیر، هەریەك لە (موحەممەد ڕەزا پەهلەوی) شای ئێران و (سەدام حوسێن) جێگری سەرۆك كۆماری ئێراقى لە كۆشكی كۆماری (جەزائیر)ی پایتەخت كۆكردەوە، تا چارەسەری كۆتا گرژییەكانی نێوانیان بكات.
كۆبوونەوەكە، تا كاتژمێر (3)ی نیوەشەو درێژەی كیشا، تێدا هەردوو وڵات، بۆچوون و دیدگای خۆیان لەسەر لایەنی بەرامبەر و وڵاتی بەرامبەر دەربڕی و سەرۆكی جەزائیریش هەوڵیدا بۆچوونەكان لەیەك نزیك بكاتەوە. لەو دانیشتنەدا نزیكبونەوەی بەرچاو لەلایەن سەرانی هەردوو وڵاتەوە بەدیكرا. تەنانەت (هەواری بۆمیدیان) ئەوانی بەجێ نەهێشت، تا گەیشتن بە ڕێكەوتن، چونكە پێشتر (سەدام حوسێن) ئەوەی بە سەرۆك كۆماری جەزائیر ووتبوو، كە ’’ئیتر وڵاتەكەی توانای شەڕی كوردەكانی نەماوەو ئامادەیە ئەوەی لە دژی كوردەكان خەرجی دەكات، بیداتە دەوڵەتی ئێران. هەربۆیە ئامادەی هەر سازشێكە بۆ دەوڵەتی ئێرانى بكات, لەپێناو گەیشتن بە ڕێكەوتن‘‘. (موحەممەد ڕەزا پەهلەوی)یش ئەو هەلەی قۆستەوە، تا سەرجەم داواو مەرجەكانی بخاتە بەردەم لایەنی ئێراقی. بەمەش ئەو داواو مەرجانەو دوا هەڵوێستی سەرۆك كۆماری جەزائیر لەسەریان، گەڵاڵەنامەیەكی لە شێوەی ڕێكەوتنامە، ئامادە و واژۆ كرا.
هەروەها بڕیاردرا دواتر وەزیرانی دەرەوەی هەردوو وڵات و وەزیرانی پەیوەست بە ماددەكانی رێكەوتنامەكە كاری لەسەر بكەن. بەو شێوەیە كۆبوونەوە (سێ) قۆڵییەكە كۆتایی هات و هەریەكەیان بۆ شوێنی حەوانەی خۆیان گەڕانەوە. ڕۆژی دواتریش و لە بەرواری (6ی ئازاری1975)و لە دوایەمین ڕۆژ و دانیشتنی كۆنگرەی سەرانی رێكخراوی ئۆپێك، (هەواری بۆمیدیان) وەك سەرۆكی كۆنگرەكە، لە ووتاری كۆتاییدا ئەوەی ڕاگەیاند، كە: ’’ئێستا كاتی ئەوە هاتووە هەردوو دەوڵەتی ئەندامی ئەم ڕێكخراوە ئاشت بكەینەوەو كێشەكانی نێوانیان چارەسەر بكەین‘‘. بەدوای ئەو ووتارەدا داواى لە (موحەممەد ڕەزا پەهلەوی) شای ئێران و (سەدام حوسێن) جێگری سەرۆكی كۆماری ئێراق كرد، بێنە بەردەم ئامادەبوان و ئاشتەوایی خۆیان ڕابگەیەنن. ئەوانیش هاتنە سەر سەكۆ و باوەشیان بەیەكدا كرد و ئاشتبوونەوەی خۆیان لەبەردەم تەواوی ئەندامانی بەشداربووی كۆنگرەكە ڕاگەیاند.ئەوەش چەپڵە لێدانی ئامادەبووانی لەگەڵ خۆی هێناو پێشوازیان لەو هەنگاوە كرد.
بەدوای ئەوەشدا هەر یەك لە ئێزگەكانی (ئیسرائیل، بی بی سی، دەنگی ئەمریكا، قاهیرە، تاران، بەغداد) هەواڵی ئەو ئاشتبوونەوەیان بڵاوكردەوەو (ڕێكەوتنامەی جەزائیر)یان ڕاگەیاند بەپێ ئەو رێكەوتنەش دەوڵەتی ئێراق دانی نا بەو سنوورە ئاوییانەی، كە بەپێی (ڕێكەوتنامەی قوستەنتینیە)ی ساڵی (1913) لەنێوان هەردوو وڵاتی (قاجاری و عوسمانی) دیاریكرابوو. دەوڵەتی ئێراقیش، مافی تەواوی هاتوچۆی لە ڕووبەڕە ئاوی شەتولعەرب، تا دەگاتە ڕووبەڕە ئاوی كەنداوی عەرەبی بە دەوڵەتی ئێراندا. هەروەها هەردوو وڵات ڕێكەوتن، كە پارێزگاری لە سنووركانی نێوانیان بكەن. تەنانەت ڕیگری لە هەر كارێكی ئاژاوەگێڕی و سەرهەڵدانی هەر جۆرە ڕاپەڕین و هەڵچوونێك بگرن، كە ئاسایشی هەر یەك لەو دوو دەوڵەت دەخاتە مەترسییەوە. دەوڵەتی ئێرانیش بەلێنیدا هەموو یارمەتی و هاوكارییەك لە (مستەفا بارزانی)و شۆڕشەكەی ببڕێت و سنوورەكانیان بەڕوودا دابخات. لەبەرامبەردا حكومەتی عێراقیش بەلێینیدا، یارمەتییەكانی لە حیزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران و شۆڕشی زەفار لە وڵاتی عومان بببڕێت و دامودەزگاكانیان لە ئێراقدا بپێچێتەوە.
دوای (نۆ) ڕۆژ لە واژۆكردن و ئاشكراكردنی ڕێكەوتنامەكە، واتە لە (15ى ئازارى1975)، وەزیری دەرەوەی ئێراق (سەعدون حەمادی)و وەزیری دەرەوەی ئێران (عەباس خەلعەتبەری) لەگەڵ (عەبدولعەزیز بۆتەفلیقە) وەزیری دەرەوەی جەزائیر بۆ داڕشتنی كۆنووسی كۆتایی ڕێكەوتنامەكە و دیاریكردنی لیژنەیەكی (سێ) كەسی بۆ دیاریكردنی سنووری نێوان (ئێران-ئێراق) كۆبوونەوە. هەر بە دوای ئەو ڕووداوەدا لە (20ى ئازارى1975) لە ئێزگەی دەنگی كوردستانی ئێراق و لەسەر زاری (ڕەشید سندی) فەرماندەی هێزەكانی پێشمەرگە، بەناوی بارزانییەوە بڕیاری ڕاگرتنی شەڕ دراو داوا لە كۆمەڵانی خەڵك كرا، كە ئازادی تەواویان هەیە، خۆیان بە دەست هێزەكانی ئێراقەوە دەدەن؟ یان دەچنە ناو ئێران؟. بەوەش رێكەوتنامەی جەزائیر كاری خۆی كرد و كۆتایی بە شۆڕشێكی (چواردە) ساڵی كورد هێنا. خودی ئەو مێژووە و ڕووداوەكانی دەریانخست، كە دەوڵةتی ئێراق، بە چ هەوڵێكی درێژخایەن و تاقەت پڕۆكێن، گەیشتە (ڕێكەوتنامەی جەزائیر)و كۆتایی بە قۆناغێكی شەڕی كوردی وڵاتەكەیدا.
