“بەیاننامەی (11ی ئازاری1974)”
“بەندی یەكەم”
بۆ ئەوەی بە واقیعی بە نەخشە و پیلانەكانی حكومەتی ئێراق و پارتی بەعسی عەرەبی سۆشیالیستی ئاشنا ببین، دەقی بەیاننامەكەی (11ی ئازاری1974) دەخەینەڕوو. بەو پێیەشی دەقی بەیاننامەكە لە (سێ) بەندی سەرەكی پێكهاتبوو، بۆیە پێمان باشە، هەر بەندە و لە (سێ) باسی تایبەتدا شرۆڤە دەكەین، تا باشتر لە كۆی بەیاننامەكە و بەند و بەش و ماددە و برگەكانی تێبگەین. دەقی بەندی یەكەمی بەیاننامەكەش بەم شێوەیە:
بەندی یەكەم: بنچینەكانی ئۆتۆنۆمی
بەشی یەكەم: بنچینە گشتییەكان
ماددەی یەكەم:-
ا. ناوچەی كوردستان بە مافی ئۆتۆنۆمی دەگات و شوینێكیش ئەم یاساییە بیگرێتەوە بە (ناوچەی ئۆتۆنۆمی) ناودەبرێت.
ب. ناوچەكە بەوە دیاری دەكرێت، كە زۆرینەی دانیشتوانی كوردن. ئەمینداری گشتی ناوچەكەش سنوورەكەی دیاری دەكات. لەوەشدا پشت بە رێكەوتنامەی (11ی ئازاری1970) دەبەستێت. بۆ ئەو مەبەستەش تۆماری سەرژمێری ساڵی (1957) دەكرێتە پێوەری دیاریكردنی سروشتی نەتەوەیی ئەو ناوچانەی زۆرینەی ڕەهای دانیشتوانی كوردن.
ج. ناوچەكە بەیەك یەكەی كارگێڕی دادەنرێت و خاوەنی كەسایەتییەكی مەعنەوییە و بەشێكە لە چوارچێوەی سیاسی و یاسایی وئابووری كۆماری ئێراق. خودی ناوچەكەش بۆ چەند یەكەیەكی كارگێری دابەش دەكرێت و یاسای پارێزگاكانی ئێراقی بەسەردا دەچەسپێت.
د. ناوچەكە بەشێكی دانەبڕاوی خاكی ئێراق و خەلكەكەشی بەشێكی جیانەبووی گەلی ئێراقە.
ه. شاری (هەولێر) ناوەندی كارگێری ناوچەی ئۆتۆنۆمییە.
و. دەستەكانی ناوچەی ئۆتۆنۆمی، بەشێكن لە دەستەكانی كۆماری ئێراق.
ماددەی دووەم:-
ا. زمانی كوردی لەپاڵ زمانی عەرەبی، زمانی فەڕمی دەبێت لە ناوچەكە.
ب. زمانەكانی عەرەبی و كوردی، زمانی فێركردنی هەموو قۆناغ و بەشەكانی خوێندن دەبن. ئەمەش بەپێ بڕگەی (ه)ی ئەم ماددەیە جێبەجێ دەكرێت.
ج. بە ڕچاوكردنی زمانی زكماكی هەر پێكهاتەیەكی ناوچەكە، هەموو رۆڵەكانیان مافی هەڵبژاردنی ئەو خوێندنگایەیان هەیە، كە خۆیان بڕیاری لێئەدەن.
ه. فێركردن لە هەموو قۆناغەكانی خوێندن لە ناوچەكە سەر بە سیاسەتی پەروەردە و فێركردنی گشتی دەوڵەت دەبێت.
ماددەی سێیەم:-
ا مافی ئازادی ڕۆڵەكانی نەتەوەی عەرەب و كەمایەتییەكانی تر لە ناوچەكە، بەپێ یاساكانی دەستوور و ئەو یاسایانە دەبن، كە لەو بارەوە دەردەچن. دەستەی كارگێڕی ناوچەی ئۆتۆنۆمیش پابەندی دەستەبەر و پەیڕەوكردنیان دەبێت.
ب. ڕۆڵەكانی عەرەب و كەمایەتییەكانی تر بەپێ ریژەی ژمارەی دانیشتوانیان، بەشداری لە ئەرك و فرمانەكانی ئەو دەستە و دامەزراوانە دەكەن، كە لە ناوچەی ئۆتۆنۆمی بوونیان دەبێت.
ماددەی چوارەم:-
دادوەری سەربەخۆییەو لەیاسا بەولاوە هیچ دەسەڵاتێكی تر لەسەروو یاساوە نییە. پێكهاتەكانی ناوچەكەش بەشێكی دانەبڕاوی كۆی رێكخستنی دادوەری كۆماری ئێراق دەبن.
بەشی دووەم: بنچینە داراییەكان
ماددەی پێنجەم:-
ناوچەكە یەكەیەكی دارایی سەربەخۆییە لەنێو یەكەی دارایی دەوڵەتدا.
ماددەی شەشەم:-
ناوچەكە بودجەیەكی تایبەتی هەیە، كە بەپێ پرنسیب و بنچینە كارپێكراو یاسا باوەكان ئامادە دەكرێت و ڕێك دەخرێت و پەسند دەكرێت.
ماددەی حەوتەم:-
بودجەی ناوچەكە لەم داهاتانەی خوارەوە پێكدێت:
ا. داهاتی ئاسایی ناوچەكە.
ب. داهاتی ئەنجومەنەكانی یەكە كارگێڕییەكانی ناوچەكە.
ج. داهاتی ئەنجومەنی شارەوانییەكان.
د. پلانی ساڵانە.
ماددەی هەشتەم:-
سەرچاوەكانی بودجەی ناوچەكە لەم بەشانەی خوارەوە پێكدێن:
ا. سەرچاوە خۆییەكان و ئەوانیش لەم بەشانە پێكدێن:
- ئەو داهاتانەی بۆ شارەوانییەكان و كارگێڕییە خۆجییەكانی ناوچەكە بەپێ یاسای باو و كارپێكراو، بڕیاریان لەسەر دراوە.
- نرخی شمەكە فرۆشراوەكان و ئەو كرێ و خزمەتگوزاریبانەی سەر بەو فەرمانگەو دامەزراو بەرژەوەندییانەی لەڕووی كارگێڕی و داراییەوە، بەناوچەی ئۆتۆنۆم بەستراونەتەوە.
- پشكی بڕیار لەسەر دراوی قازانجی ئەو بەرژەوندی و دامەزراوانەی ناوچەكە دەیانگرێتەوە.
- باجی بنچینەیی و تۆماری خانوبەرە لە ناوچەكە.
- باجی زەوییە كشتوكاڵییەكان و پشكی بەروبومی چاككردنی كشتوكاڵی لە ناوچەكە.
- باجی زەوی بیناكردن لە ناوچەكە.
- باجی میرات.
- ئەو رەسمانەی بەپێ یاسای فەڕمی تاپۆی خانوبەرە دانراون.
- ڕەسمی دادگاگان و باجی ئەو سزایانەی بەسەر دامەزراو سزادراوەكاندا سەپێنراون.
- پولی دارایی.
- ڕەسمی تۆماری ئۆتۆمبێل و گوڕینی موڵكداریی.
ب. ئەوەی لە بودجەی ئاسایی دەوڵەت و بەرنامەی وەبەرهێنانی ساڵانە و پلانی گەشەكردن تەرخان دەكرێت بۆ پڕكردنەوەی بودجەی ناوچەكە، بەشێوەیەك، كە گەشەكردن و پەرەسەندنی هاوسەنگی لەگەڵ لایەنەكانی تری ئێراقدا دەستبەر بكات.
ماددەی نۆیەم:
هەموو ڕوپێوییەكی ژمێریاری ناوچەكە دەكەوێتە ژێر چاودێری دیوانی چاودێری دارایی و ووردبوونەوەی ناوەندی.
ئەم بەندە چی بە كورد و دۆزەكەی گەیاند؟ كاتێك شرۆڤەی (دوو) بەش و (نۆ) ماددە و (28) بڕگەی ئەم بەندە دەكەین، دەگەینە ئەوەی، كە حكومەتی ئێراق بەهۆی تیمێكی تایبەتی یاسایی و پسپۆڕی زمانی عەرەبی و ئەندام لە پارتی بەعسی سۆشیالیستی عەرەبی، ناوچەی ئۆتۆنۆمی دیاریكردووە. بە ووردبوونەوە لەكۆی بەشی یەكەمی ئەم بەندەش، كە تایبەتە بە سنووری ناوچەی ئوتۆنۆمی، بۆمان دەردەكەوێت، نە سنووری ناوچەكە دیاریكراوە، نە ئەو شوێنانەشی دەكەونە نێو ئەو سنووری ئەو ناوچەیەوە، چونكە مەبەستی بووە، دواتر ئەو ناوچانە بە ئۆتۆنۆمی بناسرێن، كە كەمترین زیانی سیاسی و دارایی بە حكومەتی ناوەندی دەگەیەنن. ئەمەو پێكهاتەی عەرەبی بەسەرتر لە پێكهاتەی كورد داناوەو حیساب بۆ ئەوەش كراوە، رؤژێك عەرەب بكاتە خاوەنی ئەم ناوچەیە. ئەمەو بە زمان و خوێندن دەستی پێكردووە، تا بیكاتە بناغەیەكی بەهێزی داهاتووی پێگەی نەتەوەی عەرەب و زمانی عەرەبی لەو شوێنانەی بە (ناوچەی ئۆتۆنۆمی) ناوی بردووە.
لە بەشی دووەمیش، كە بۆ لایەنی ئابووری و دارایی تەرخانكراوە، كۆی سەرچاوە ئابوورییەكانی ناوچەكە و داهاتەكانی بە ماددەی نۆیەم قوفڵ كراوە. هەموو سەرچاوەكانی ئابووری و داراییەكانی ناوچەی ئۆتۆنۆمیش، خراوەتە ژێر چاودێری دەستەی چاودێری و ووردبینی حكومەتی ناوەندی لە شاری (بەغداد)ی پایتەختی ئێراق. واتە بۆ ناوچەی ئۆتۆنۆمی نەبووە، بێ حكومەتی ناوەندی هیچ بەرەو پێشچوونێكی ئابووری بەخۆیەوە ببینێت، تا لە داهاتوودا نەبێتە خاوەنی ئابوورییەكی سەربەخۆ و هەرگیر بیر لە جیابوونەوە نەكاتەوە و هەمیشە لەژێر هەژموونی حكومەت ودەوڵەتی ئێراقدا بێت. بەم پێوەرانەش بێت، بەندی یەكەمی بەیاننامەكە، ئەوەندی لە خزمەتی ئێراق و یەكپارچەیی ئێراقدا بووە، چارەكی ئەوەندە خزمەتی بە كورد نەكردووە.
