حکومەتی هەرێم و سیاسەتی زمانی کوردی

لە ساڵی ١٩٩٢ەوە، حکومەتی ھەرێمی کوردستان دامەزرێنراوەو پایتەختەکەی ھەولێرە. پەرلەمانی ھەرێم بە لایەنگرێکی زۆرەوە ھەڵبژێردرا‌و ناوی ئەنجومەنی نیشتمانیی کوردستانی ئێراقەو کابینەیەکی حکومەت پێکھێنرا. بە هۆی ناکۆکی نێوان دوو هێزە سەرەکییەکی کوردستانەوە کە پارتی دیموکراتی کوردستان بە سەرۆکایەتی مەسعود بارزانی و یەکێتی نیشتیمانی کوردستان بە سەرۆکایەتی جەلال تاڵەبانی، حکومەتی هەرێمی کوردستان بەسەر دوو زۆنی زەرد و سەوز دابەش کرا و دوو حکومەتی خۆجێی دانران ، یەکەمیان پایتەختی هەولێر بوو و دووەمیشیان سلێمانی، لە هەردوو حکومەتەکەدا وەزارەتەکانی رۆشنبیری، پەروەردە و خوێندنی باڵا سەروکارییان لەگەڵ پێگەی زماندا هەبووە.

دوای ڕزگاری عێراق لە ٢٠٠٣، سیاسییەکانی کورد بوونە ئەندام لە ئەنجومەنی حوکمی ئێراق. لە ٣٠ی کانونی دووەمی ٢٠٠٥ سێ ھەڵبژرادن ئەنجام درا ١) بۆ ئەنجومەنی نیشتمانی ئینتیقالی ٢) بۆ ئەنجومەنی نیشتمانی کوردستانی ئێراق و ٣) بۆ ئەنجومەنی پارێزگاکان. یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەتی ئێراق بۆ سەردەمی ئینتیقالی، حکومەتی ھەرێمی کوردستانی ئۆتۆنۆم-ی سەلماند بە “سەروەریی تەواو”‌و ڕێزگرتن لە دەستووری ھەمیشەیی. حکومەتی ھەرێمی کوردستان دەسەڵاتی دەستووری ھەیە بەسەر پارێزگاکانی ھەولێر، دھۆک‌و سلێمانی‌و چەند ناوچەیەکی دیالەو نەینەوا‌و کەرکوک.

حکومەتی هەرێمی کوردستان لە ساڵی 2005ەوە تا ئێستا لەگەڵ ئەوەی کە نەبووەتە خاوەنی سیاسەتێکی زمانەوانی بۆ زمانی کوردی کە بە شێوەی نوسراو هەبێت بەڵام لە بەڵگەنامە فەرمییەکان و نوسراوە رەسمییەکاندا زمانی کوردی پەیڕەو دەکات.

مادەی 14ی رەشنووی دەستووری هەرێمی کوردستان 2005 پێگەی زمانی بەم شێوەیەی دیاریکردووە: لە بڕگەی یەکەمدا هاتووە: کوردی و عەرەبی دوو زمانی فەرمی هەرێمی کوردستانن و ئەم دەستوورە مافی هاوڵاتیانی هەرێمی کوردستان دەستەبەر دەکات لە فێرکردنی منداڵەکانیان لە دام و دەزگاکا فێرکارییەکانی حکومەتدا بە پێی مەرج و رێککارە پەروەردەیی بە زمانی زگماکی خۆیان، هەروەها لە بڕگەی 3یەم دا هاتووە: “لە هەرێمی کوردستان کار بە حکموکانی مادەی 4ی دەستووری ئێراقی دەکرێت لە بارەی زمانی فەرمییەوە لە هەر جێیەک بواری یاسایی هەبێت بۆ جێبەجێکردنی”.

بە پێی دەستوری ئێراقی زمانی کوردی هاوکات لەگەڵ زمانی عەرەبیدا زمانی فەرمی ئێراقە و دەبێت لە هەموو دامەدەزگایەکدا نیشان بدرێت، بەڵام چەندین هەوڵ هەببوون و بەردەوامییان هەیە بۆ پەراوزخستنی زمانی کوردی لە ئێراقدا، حکومەتی هەرێمی کوردستانیش لەو رووەوە هەڵوێستێکی وای نەبووە، دوایین هەوڵیش ئەوە بوو کە لە کۆتایی ساڵی 2017 دا حکومەتی ئێراقی نوسینەکانی زمانی کوردی لەسەر فۆڕمی خۆراک لادا، لەو بارەیەشەوە ئارام شێخ محمەد جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئێراق کە کوردە، داوای روونکردنەوەی کرد، بەپێی نووسراوێکی نووسینگەی ئارام شێخ محەمەد جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئێراق ڕۆژی ۲۸ ی دیسامبەری 2017 ، بەنووسراوی فەرمی ژمارە (م.ن/ ۲۹٦) داوای لەفەرمانگەی پلاناندان و بەدواداچونی سەر بەوەزارەتی بازرگانی ئێراق کردوە ڕوونکردنەوە بدات لەبارەی هۆکاری بەکارنەهێنان و لابردنی زمانی کوردی لەسەر پسولەی خۆراکی هاوڵاتیانی هەرێمی کوردستان، ئەو کارە پێشێلکردنی مادەی ٤ دەستوری ئێراقە. هەمان ڕۆژ فەرمانگەی ناوبراو بە دوو نووسراوی جیاواز، وەڵامی جێگری سەرۆکی پەرلەمانی ئێراقی داوەتەوە، کە لە نووسراوی یەکەمیاندا ئاماژەی بەوە کردوە کە بەهۆی نەبوونی پەیوەندییان لەگەڵ فەرمانگەکەکانی پسوڵەی خۆراکی هەرێم، بەبێ مەبەست زمانی کوردی لەسەر پسوڵەکان نەنووسراوە، هاوکات پەیوەندییان کردوە بەچاپخانەی (نەهرەین) کەئەرکی چاپکردنی پسوڵەکانی لە ئەستۆیە بۆ چارەسەرکردنی ئەو پرسەو تەئکیدیشیان کردوە کە ئەو داوایە بۆساڵانی داهاتو بەهەند وەردەگرن.

لە ئێستادا زۆرینەی زۆری نوسراوە فەرمییەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان بە زمانی کوردی دەنوسرێن کە دیالێکتی کوردی ناوەڕاستە و حزبە سیاسییەکانی هەرێمی کوردستانیش هەمان دیالێکتی کوردی بەکاردەهێنن.

ئەگەر وردتر سەرنج بدەین، لە رووی سیاسییەوە زمانی کوردی لە حکومەتی ئێراق و هەرێمی کوردستانیشدا بە پێی یاسای و دەستوور پێگەی خۆی دیاریکراوە بەڵام هێزە سیاسییەکان بە تایبەت کوردییەکان کەمترین بایەخیان بە سیاسەتی زمانی کوردی داوە، هەروەها لە وەزارەتەکانی خوێندنی باڵا و پەروەردەی حکومەتی هەرێمی کوردستاندا زمانی کوردی بایەخی کەمتر کراوەتەوە و زمانی ئینگلیزی لە پێشترە لە گرنگی پێداندا، ئەوەش بە هۆی هەژموونی زمانی ئینگلیزییەوە کە بۆتە زمانی گلۆبال، هەروەک لە رووی بازرگانیەوە زمانی کوردی پێگەی دیاریکراوی نیە چونکە کورد دەوڵەت نیە و ئەو خواردنو شتومەکانەشی هەناردەی دەرەوە دەکرێن بە زمانی ئینگلیزی و عەرەبی لەسەریان دەنوسرێت، هاوکات بۆ گەشتیاران کە روودەکەنە هەرێمی کوردستان کۆرسی زمانی کوردی بوونی نیە، میدیاکانیش دابەشبوون بەسەر هەردوو بەرەی ئەفبێی کوردی و لاتینیدا و زمانی کوردیان زیاتر پەرتەوازە کردووە.

 لە کۆتاییدا ئەم بەشەدا ئەم چەند خاڵەی خوارەوە دەبنە ریکۆمێندەیشنی گرنگ سەبارەت بە سیاسەتی زمان لە هەرێمی کوردستاندا، ئەوەش بۆ ئەوەی سیاسەتی زمان وەكو وڵاتان و هەرێمەكانیان بەپلاندانان بەڕێوە بچێ ، پێویستییەكی هەمیشەییمان بەم خاڵانە هەیە، تاكو بەڕێكوپێكی لە هەموو ئاس تو بوارەكاندا جێبەجێ بكرێت:-

یەکەم: دەرچوواندنی یاسای زمانە فەرمییەكان لە پەرلەمانی كوردستان و لە پەرلەمانی ئێراق، تاكو ماددەی چوار لە دەستووری كۆماری ئێراق 2005 بەڕاست یو دروستی پراكتیزە بكرێ.

دووەم: لیژنەی زمانپارێزی لەلیژنە هەمیشەیییەكانی پەرلەمانی كوردستان لەنزیكترین دەرفەتدا لەیاساناسا نو زمانزانان بڕیاری پێكهێنانی بدر ێ، بۆ ئەو پڕۆژە یاس او بڕیارانەی بە (دە)پەرلەمانتار پێشكێش دەكرێن.

سێیەم: لیژنەیەكی هەمیشەیی لە زمانناسان و یاساناسان بۆ داڕشتنی یاساو بڕیارەكان بەهەردوو زمانی كوردی و عەرەبی لە ئەنجومەنی وەزیران پێكبهێنرێ بۆ ئەو پڕۆژە یاس او بڕیارانەی لەئەنجومەنی وەزیران و لایەنەكانەوە پێشكێش دەكرێن، نەك فەرمانبەرێك یا دووان وەكو هەر ئەركێكی فەرمانبەری ئاسایی ئەنجامی بدەن.

چوارەم: دەبێ ئەكادیمیای كوردی فراوانتر كاتی بۆ زمانی كوردی تەرخان بكات، چونكە هەستان ەم ئەركە دیرۆكییە ئەمڕۆ یەكجار پێویستە ئەویش بەدانانی زاراوە بۆ هەموو بوارەكانی ژیان و ساڵانە بەدواداچوونیان بۆ بكات بەگوێرەی گۆڕانكارییەكان. هەروەها لەگەڵ لایەنی پەیوەندیدار تابلۆی نووسینی دەزگاكانی حكومەت و كەرتی تایبەتی لەلایەنی زمانەوانی بە بەردەوامی جەختی لەسەر بكەنەوە، تاكو پەرەپێدانی ئەكادیمیای زمانی كوردی.

پێنجەم: بۆ زانستە مرۆڤایەتییەكانیش لە زانكۆكانی كوردستان دەبێ بەپلاندانان لەلایەن وەزارەتی خوێندنی با ڵاو توێژینەوەی زانستی هەموو بابەتەكان بەوەرگێڕان و دانان و ئامادەكردن ئەنجامبدرێن و چیتر دوانەخر ێ كە نۆزدە ساڵە دواخراوە، تاكو دیواری بەرلین تەخت بكرێ و نەمێنێ و جگەرگۆشەكانمان لەجیاتی ئەوەی دڵەڕاوكێ و بێزارییان لەزمانی كوردی هەبێ ، بەئاسوودەیی و دڵنیایی بەزمانێكی كوردیی پاراو بخوێنن و سەرچاوەش بەزمانی كوردی پت رو فراوانتر بكرێت، ئەمڕۆ تێزی ماستەر و دكتۆراە لەزانكۆكانی كوردستان ڕێژەیەكی زۆر كەمیان بەزمانی كوردین و ئەوانی دیكەش زۆرینەیان بە زمانی عەرەبین.

شەشەم: دەبێ ڕاگەیاندن میدیاكان و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی بە خەمخۆرییەكی وڵاتپارێزانە چاودێری زمانپارێزی بكەن و بەئەركی دیرۆكەیییان بەگوێرەی پێویست ڕابن، كە تاكو ئێستاشی لەگەڵداب ێ بەڕێكوپێكی جەختی لەسەر نەكراوە.

حەوتەم: زمان بنەمایەكە لە ئاسایشی نەتەوەیی، ستراتیژە، دەبێ ببێتە بەشێكی دانەبڕاو لە هزر و بیری هەر تاكێكی كورد لەهەر شوێنێكی دونیادا بن. ئەوەی بەچاوێكی كەم و نزم و خوارتری دابنێ ئەوا پێویستە یەكسەر وەڵامی بدرێتەوە و داواكاری گشتی لە دادگاكان داوای لەسەر تۆمار كردوون، چونكە پەیوەستە بەپیرۆزی و مەزنی و بەرزی لەلای چل ملیۆن كورد و لەهیچ زمانێكی دیكە كەمتر نییە، بەڵكو یەكسانە لەگەڵیان و پێكەوەژیان و لێبوردەیی وای كردووە كە نەتەوەكانی دیكەی كوردستانیش ئەم مافە ڕەوایەیان هەب ێ چ لە شاخ چ لە شار پراكتیزە كراوە بەخوێندن بەزمانی توركمانی و سریان یو ئەرمەنی و هەرس ێ دەسەڵاتی هەرێمی كوردستان بەشداری دەكەن. بەڵام هەندێ لەو قوتابخانانەی لە كوردستان كراونەتەوە جگەرگۆشەكانیان لەهەستی نەتەوایەتی دوور دەخەنەو ەو پێویستە لایەنی بەرپرس پلانیان هەب ێ بۆ نەهێشتنی ئەم مەترسییە كە لەئایندەدا چاوەڕوان دەكرێ.

هەشتەم: دەبوایە ئەوانەی زمانی بیانی دەزانن و توانای وەرگێڕانیان هەیە ئەزموونی وڵاتانی فرەزمان بكەنە زمانی كورد یو عەرەبی چ دەستووری وڵات و هەرێمەكانیان یان یاسای زمانی وڵات یا هەرێمەكانیان، هەروەها ئەو شاندانەی سەردانیان كردوون دەبوایە لەبارەی ئەزموونیان لە كەناڵەكانی ڕاگەیاندن بینراو، بیستراو، خوێنراو پەخش و بڵاو بكەنەوە، چونكە لەم بارەوە نەك بەزمانی كوردی، بەڵكو بەزمانی عەرەبیش نییە و بۆ وشیاری نەتەوەیی و یاسایی و فیدڕاڵی ئەم جۆرە بابەتانە یەكجار پێویستێكی هەمیشەیین بۆ ئەو كەسانەی لەیەك زمان و یەك نەتەوە ڕاهاتوون.

نۆیەم: پێویستە لەهەڵمەتی هەڵبژاردنەكانی پەرلەمانی كوردستان و پارێزگاكان و ئەوانی دیكەدا لەخاڵە سەرەكییەكان بێ تو پێویستە نەك هەر لەپەیڕەو و پڕۆگرامی ناوخۆی لایەنەكاندابێ، بەڵكو هەریەكێكیان بەرنامەی تایبەتی خۆی هەبێ بۆ سیاسەتی زمان هەروەكو پارتی سەوز لە كۆماری ئێرلەندا كە ماوەی بیست ساڵە 2009 – 2029 سیاسەتی زمانی داناوە. پێویستە سیاسەتی زمان هەمیشە جەختی لەسەر بكر ێو لە كارنامەی كابینە یەك لەدوا یەكەكانی حكومەتی كوردستان دابنرێت، تاكو هەر لایەنێك سیاسەتی زمانی خۆی هەبێ و ململانێ لە نێوانیاندا لەسەر زمانپارێزی بێ، چونكە لەستراتیژی ئاسایشی هەر نەتەوەیەكدایە، گەر سیاسەتی زمانمان نەبێ، نەوەی ئایندە پەنجەی كەمتەرخەم یو خەمساردی و بێباكیمان ئاراستە دەكات، منیش دەڵێم ڕاست دەكەن و دەپرسم تاكەی ب ێدەنگی و خۆ كڕكردن و تاكەی سیاسەتی زمانمان نەبێ؟ بەڵام چ كات و وەختێ ؟ دەبا چیتر دوانەكەوێ و دەستبەجێ دەستبەكاربین.

دەیەم: لە مەرجەكانی ئەو كەسەی دەیەو ێ بە بەردەوامی لە هەرێمی كوردستان نیشتەجێ ب ێ، پێویستە تاقیكردنەوەی زمانی كوردی بەنووسین و خوێندنەوەی بۆ بكرێ و هەمان تاقیكردنەوەش بۆ دامەزراندن لەدەزگاكانی حكومەت ئەنجام بدرێ. جگە لەوانەی كە بەزمانی كوردی خوێندوویانە.

یانزەیەم: لە بودجەی ساڵانەی حكومەتی هەرێمی كوردستان بڕە پارەیەكی چاك بۆ سیاسەتی زمانی كوردی و زمانەكانی دیكەی كوردستان تەرخان بكر ێ، چونكە زۆر دیدار و سیمینار و كۆنفرانس دەبەسترێ و پارەیەكی زۆری لێ سەرف دەكر ێ، بەڵام ئەم بوارە ناگرێتەوە، بۆ چو لەبەرچی ئەم بوارە سیاسەتی زمان كە لە ستراتیژی نەتەوەیییە سیاسەتێكی تایبەتی بۆ دانانرێ ؟

دوانزەیەم: كۆمسیۆنی زمانە فەرمییەكان بەئەركی پراكتیزەكردنی بەكارهێنانی لە هەموو بوارەكا نو لەئان و ساتی خۆیدا هەڵدەستێت بەهۆشداری و سزای ئەوانەش دەدا كە دەستبەج ێ نایخەنە بواری جێبەجێكردن و لەهەند ێ وڵاتیش پۆلیسی زمان هەیە كە چاودێری نووسینەكانی سەر دەزگاكانی حكومەت و كەرتی تایبەت دەكات.

سیانزەیەم: بەپلانێكی درێژخایەن زمانپارێزی لەبواری پەروەردە و فێركرد نو میدیاكان كاری بۆ بكر ێو دەستبەج ێ خەمخۆرانی بەم ئەركە ڕابن و  لیژنەی تایبەتی هەمیشەیی بۆ زمانپارێزی لە ئەنجومەنی وەزیران و وەزارەتەكان و ئەنجومەنی پارێزگاكان بەسەرپەرشتی لایەنە پەیوەندیدارەكان پێكبهێنرێ بەمەرج ێ بەپلاندانانی تۆكمە كارەكانیان ئەنجام بدەن تاكو جگە لە نووسراوەكان، نووسینی سەر شوێنە گشتی و تایبەتییەكانیش بەوردی و قووڵی چاودێری بكرێن، دەب ێ بەهەردوو زمانی فەرمی عەرەبی و كوردی بەپاراو یو ڕێكوپێكی بنووسرێن.

سەرچاوەکان:

١- ئەمیر حەسەن پوور (د)، دەربارەی کێشە ھەنوکییەکانی زمانی کوردی، (٢٠١٢)، سیمینار، لە کتێبخانەی کوردی لە ستۆکھۆڵم، سوید.

٢- تارق جامباز، یاسای زمانە رەسمییەکان، گ. پارێزەر، (٢٠٠٣)، ژ. (٥-٦).

٣- جەعفەر شێخولئیسلامی (د)، زمانی ستانداردو زمانی یەکگرتو… ھاوڵاتی، ٢/٧/٢٠٠٨، ژ (٤٣٦).

٤- دەستوری کۆماری عیراق، ئابی (٢٠٠٥).

٥- سەلام ناوخۆش (د)، ستاندارد بوونی زمانی کوردی لەنێوان زمانی سیاسەت و سیایەتی زمانی، (٢٠١٠)، لە بڵاوکراوەکانی رێکخراوی زمانناسی، منارە، ھەولێر.

٦- عەبدولمەناف رەمەزان ئەحمەد، ئەتڵسی زمان ھەرێمی کوردستان، (٢٠٠٩)، وەک نمونە، نامەی ماستەر، زانکۆی سەلاحەدین.

٧- غازی عەلی خورشید، زمانی فەرمی بۆ ھەرێمی کوردستان، (٢٠١١)، سەردەم سلێمانی.

٨- فوئاد محەمەد خورشید. زمانی کوردی و دابەشبوونی جوگرافی شێوە زارەکانی، (١٩٨٥)، بەغداد: ئافاقی عەرەبی.

٩- قەیس کاکل تۆفیق (د)، ئاسایشی نەتەوەیی و پلانی زمان، (٢٠٠٧)، چ. یەکەم، موکریان، ھەولێر.

١١-  محەمەد مەعروف فەتاح (د)، زمانەوانی، (١٩٩٠)، دار الحکمە، بەغدا.

١٢- محەمەد مەعروف فەتاح (د)، زمانی ستاندارد و زمانی یەکگرتووی کوردی، (٢٠٠٨).

١٣- محەمەدی مەحویی (د)، مەنامە، دەروازەی یەکەم، (٢٠١٧)، سلێمانی.

١٤- محەمەدی مەحویی، (د)، زمان و زانستی زمان، سەرەتایەک بۆ زانستی زمان، (٢٠١١)، بەرگی یەکەم، سلێمانی.

١٥- نەریمان عەبدوڵڵا خۆشناو (د)، زمانی ستانداردی کوردی، (٢٠١٣)، چاپی یەکەم، ھەولێر.

１. ١٦. هاشم ئەمین، زمانی کوردی و پێگەی زمان لە زمانە جیهانییەکاندا، گۆڤاری زانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی ٢٠١٧

١٧. سایتی شارپرێس: https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=103431

١٨. ئەمجەد شاکەلی، ئەوەی نابێ بگوترێ دەبێ بگوترێ، چاپی دووەم، 2013