سەرەتا
لە سەروبەندى سەرجەم ئەو قەیرانانەى کە بەرۆکى ئێراق بە گشتى و هەرێمى کوردستانى بەتایبەتى گرتۆتەوە لە بابەتى بێ مووچەیى و لاوازى دام و دەزگا کارگێڕی و یەکە خۆجێى یەکانى حکومەتى هرێم لە ڕووبەرو بوونەوەو چارەسەرکردنى کێشەو قەیرانەکان، گەلێک پێشنیار و بابەت تەرح دەکرێت وەک دەرچەو چارەسەر.
هەندێک پێ ى وایە چارەسەر گەڕانەوە بۆ حکومەتى ناوەند و ڕادەستکردنى مەلەفى نەوت و تەواوى مەلەفە دارایى یەکانى ترە لەلایەن حکومەتى هەرێمەوە بە بەغدا، چونکە حکومەتى هەرێم لە ئیدارەدانى ئەو مەلەفانەداو مەلەفى نەوت بە تایبەتى شکستى بەرچاوى بەدەست هێناو سەرکەوتوو نەبوو لە خستنەگەڕى ئەم مەلەفە بۆ بەرژەوەندى نیشتمانى و بەڵکو بە پێچەوانەوە ئەوەى لێ ى سوودمەند بوو حزب و گروپ و بنەماڵەکان و کۆمەلێک دەستەو تاقم بوو.
هەندێکى تر لەبەرامبەردا پێیان وایە چارەسەر نەفەس درێژى و بەکارهێنانى کارتى فشارە لەبەرامبەر حکومەتى ناوەند تا ئەندازەى ناچارکردنى بە دانپیانان و ناردنى سەرجەم مووستەحەقات و شایستە دارایى یەکان کە پشکى ئەم هەرێمەن وە بە دەستوور و یاسا چەسپاون، بۆ ئەم مەبەستەش بەکارهێنانى مەلەفى ئاو وەک کارتێکى فشار کەم تا زۆر باسى لێوە دەکرێت.
لە نێوان ئەم دوو تەرحەى سەرەوەدا کە تا ڕادەیەکى زۆر بە حیزبى کراون و وەکو زۆرێک لە بابەتەکانى تر ململانێ ى توندى حیزبیان لەسەر بنیات نراون، تەرحى سێهەم لە ئێستادا هاتۆتەوە ئاراوەو باس و خواسێکى گەرمى لەسەر دەکرێت وەک چارەسەر بۆ ئەم دۆخە چەقبەستووەى هەرێم کە ئەویش بابەتى لامەرکەزى کارگێڕى پارێزگاو یەکە خۆجێى یەکانە وەک چارەسەرێکى ناوچەیى لەبەرامبەر بێباکى حکومەتى هەرێم و دەستەو سانى لە ئاست کێشەو قەیرانە یەک لەدواى یەکەکان.
ئەگەرچى لە ئێستادا باس و خواسى لامەرکەزیش بەدەر نیە لە بابەتى بە حیزبى کردن و ناوچەگەریى و پشک پشکێنە، بەڵام ئەکرێت وەک تەرح و بابەتێکى ئەکادیمى قسەى لەسەر بکرێت و لە ڕووى ئیدارى و یاسایی یەوە هەڵبسەنگێنرێت کە تا چ ڕادەیەک چارەسەرەو خزمەت بە دۆخى قەیرانى دارایى و سەرجەم قەیرانەکانى ترى هەرێم دەکات.
ئەوەى کە تێبینى دەکرێت زۆربەى وتەو لێدوانەکان لەسەر پرسى لامەرکەزى بەداخەوە تەنها قسەى ناو کتێبن وە لە چوارچێوەى بابەتێکى تیۆرى و یاسایى ڕووت دا تەرح دەکرێت دوور لە لێکدانەوەى شیکارى کە ئایا ئەم بابەتە تا چەند لەگەڵ واقعى ئێستاى هەرێمى کوردستان دەگونجێت؟ تا چەند دەتوانێت چارەسەرى بێ مووچەیى و قەیرانە دارایى و کارگێڕییەکانى ترى ئەم هەرێمە بکات؟ ئایا لامەرکەزى لە دۆخێکدا کە وڵات لە قەیرانێکى سەختى دارایى دا بێت (دروست کراو بێت یان سەپێنراو)گونجاوەو چارەسەرە؟ یاخود ئەوەندەى تر قەیرانى دارایى تۆخ دەکاتەوەو تەنگ و چەڵەمەکان سەخت تر دەکات.
لە هەمووى گرنگ تر ئایا لامەرکەزى بابەت و تەرحێکى تازەیە، یاخود ساڵانى پێشوو لەم هەرێمەدا پیادە دەکرا؟ ئەگەر پیادە دەکرا ئەنجامەکەى چى بوو؟ تا چەند ئاستى ژیارى کۆمەڵگە بە گشتى و کۆمەڵگەى کوردى بە تایبەتى کاریگەرى هەیە لەسەر بابەتى لامەرکەزى و ئەنجامى چاک و خراپى؟ لە سۆنگەى ئەم پرسیار و بابەتە گرنگانەوە دەکرێت بڕیار لەسەر باشى و خراپی ئەم پرسە بدرێت بۆ ئێستاى هەرێم نەک بە تەنها لە ڕووى تیۆرى و دێڕ و ووشەى ناو کتێبەکان.
گومان لەوەدا نى یە کە سیستەمى لامەرکەزى سیستەمێکى کارگێڕى پێشکەوتووەو لایەنى باش و چاکى زۆر زیاترە لە سیستەمى مەرکەزى، بەڵام ئەمە لە کوێ؟ واقعى حاڵ سەلماندوێتى کە لامەرکەزى لە ووڵات، هەرێم، یاخود شوێن و ناوچەیەگدا چارەسەر و فریادڕەسە کە خاوەنى حکومەتێکى تەکنۆکرات بێت، حکومەتێک لەسەر بنەماى لێهاتوویى وسیڤى و خەمخۆرى خەڵک بونیاد نرابێت، ئەگەر نا لە حکومەتى پشک پشکێنەو وەلائى حیزبى سیستەمى لامەرکەزى هەرگیز ناتوانێت ڕۆڵى خۆى ببینێت و ئەو یۆتۆپیایەى لێ بەرهەم بێت کە لە ڕووپەرى کتێبەکان باسى لێوە دەکرێت. زۆر بەسادەیى لەبەر ئەوەى لە حکومەتى محاسەسەو وەلائى حیزبى هەر زوو دەسەڵاتەکان قۆرخ دەکرێت بۆ بەرژەوەندى حیزب و دواتریش بۆ بەرژەوەندى دەستەو تاقم و کوتلەو دەست ڕۆیشتووى ناو حیزبەکان. هەر زوو دەسەڵاتى خەرجى پارەو واژووى گرێبەستەکان دەخرێنە بەرژەوەندى کۆمپانیاى حیزبى و شخێى. لامەرکەزى دەردو پەتایە لە ووڵات و هەرێمێک دا کە پارێزگار و ئەنجومەنە خۆجێى یەکانى لە ژێر ڕکێف و هەیمەنەى مەڵبەند و لق و مەکۆ و سەکۆدا بێت.
لە دۆخێکى لەم شێوەیەدا لامەرکەزى باشترین هەل و کورتترین ڕێگایە بۆ بە تاڵان بردنى خێر و داهاتى ووڵات و دەوڵەمەند بوونى هەلپەرستان بەبەرچاوى خەڵکى ڕەش و ڕووت و بێ لایەن و تەماشاکەر. زۆر بە کورتى و بە پوختى شۆڕکردنەوەى دەسەڵاتەکان بە تایبەتى دەسەڵاتە دارایى یەکان لە حکومەتى پشک پشکێنەى حیزبى خزمەتە بە بەرژەوەندى کۆمپانیا و مل ئەستوورەکانى حیزب هەر یەکەو لە دەڤەر و زۆنەکەى خۆى.
ئەوانەى لامەرکەزى وەک تەرحێکى تازەو لۆک نمایش دەکەن – لەگەڵ رێزى زۆرم بۆیان – ئەوانەن کە بۆ ڕۆژێکیش کاریان لە دام و دەزگاکانى حکومەتى هەرێم دا نەکردووە، یاخود کەم تا زۆر ئاگادارى دۆخى کارگێڕى و دارایى ئەو دام و دەزگایانە نەبوون لە پێشتر بە تایبەتى بەر لە قەیرانى دارایى، یاخود ئەو بەڕێزانەن کە بەردەوام وەک تیۆریستێک قسەى ناو کتێبەکانمان بۆ ڕیوایەت دەکەن بەبێ خوێندنەوەى واقع و بارودۆخە جیاوازەکان.
ئەگەرنا ئەوەى لە پێگەیەکى کارگێڕى بچووگى ئەم هەرێمەدا بووبێت دەزانێت کە ساڵانى بەر لە قەیرانى دارایى لامەرکەزیەت بە تەواوى مانا بەرقەرار بوو وە تا ئاستێکى زۆر باش دەسەڵاتە کارگێڕى و دارایى یەکان شۆڕکرابۆوە بۆ دەسەڵاتى پارێزگاکان کە هاوشێوەى لە زۆرێک لە ووڵاتانى دەورووبەردا نەبوو.
تا ساڵى 2014 و بەر لە دەستپێکى قەیرانى دارایى لە هەرێم، لە چوارچێوەى لامەرکەزیەتى پارێزگاکان سەرجەم پارێزگارەکان بێ جیاوازى بە ئەندازەیەک دەسەڵاتى کارگێڕى و دارایى یان پێدرابوو کە دەیانتوانى بەبێ گەڕانەوە بۆ دەسەڵاتى وەزیر و سەرۆکایەتى ئەنجومەنى وەزیران گرێبەستى زۆر قەبەو گەورە واژوو بکەن هەریەک لە چوارچێوەى قەڵەمڕەوى پارێزگاکەى خۆى.
هەریەک لە بۆدجەکانى (تنمیەى اقالیم)و (پترۆ دۆلار)و چەند جۆرێکى ترى خەرجى ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ پاش دابەشگردنى بەسەر پارێزگاکان دا سەرف کردن و مامەڵە پێوەکردنیان لە ژێر دەسەڵاتى ڕەهاى پارێزگاکان دا بوو. پارێزگارەکان دەسەڵاتى کڕین و فرۆشتنى موڵک و ماڵى گشتى و ڕحالە کردن و واژوو کردنى گرێبەستى پرۆژە و مقاولات و خزمەت گوزارى لەگەڵ چەندین دەسەڵاتى ێەرفى تریان پێ سپێردرابوو.
ئەمە بەدەر لە شۆڕکردنەوەى دەسەڵاتە کارگێڕییەکان کە بەجۆرێک بوو پارێزگار لە تواناى دابوو لە سنوورى پارێزگاکەى خۆى فەرمانبەر لە چوارچێوەى وەزارەتێک بگوازێتەوە بۆ وەزارەتێکى تر بە بێ گەڕانەوە بۆ وەزارەتى پەیوەندیدار. هەموو ئەم دەسەڵاتانەو زیاتریش لە فەرمانى ساڵانەى سەرۆکایەتى ئەنجومەنى وەزیران بۆ پارێزگارو ئیدارە سەربەخۆکان جێگیر کرابوو جگە لە شۆرکردنەوەى دەسەڵات بۆ قایمقام و بەڕێوەبەرە گشتى یەکان کە هەموویان لە ئەرشیفى پارێزگاکان جێگیر کراوە کە هەر کەسێک عەوداڵى زمانى دۆکیومێنت و داتا بێت دەتوانێت بگەڕێتەوە سەریان و کارێکى قورس نى یە.
ئێستا پرسیارە سادەکە ئەوەیە ئەم لامەرکەزى و دەسەڵاتە بێ شومارەى درابوو بە پارێزگاکان لەسەردەمى پارە زۆرى و ڕەفاهیەت بۆچى شکستى هێنا؟ بۆچى نەیتوانى خزمەتى دۆخى پارێزگاکان بکات؟ ساڵانى 2007 و 2008 کاتى ڕوودانى قەیرانى ووشکە ساڵى لە هەرێم، بە فەرمانى سەرۆکایەتى ئەنجومەنى وەزیران بڕە پارەیەکى چەند ملیارى تەرخان کرا بۆ پارێزگاى سلێمانى و ئیدارەى گەرمیان شێوازى خەرج کردنەکەشى لامەرکەزییەکى تەواو بوو وە لە ژێر دەسەڵاتى ڕەهاى پارێزگاردا بوو، مەگەر تەنها رب العالمین بزانێت کە ئەو پارووە چەورە چۆن بە گەندەڵى ئیدارە دراو و لە چوارچێوەى دەسەڵاتى پارێزگاکان دا چۆن خەرج کراو چەند کۆمپانیاو شەخێێک لێ ى سوودمەندبوون، چەندان تحقیق و دۆسیەى لێکۆڵینەوە لە کەیسى ووشکە ساڵى کە بەشێکیان ڕەوانەى دادگاکانى لێکۆڵینەوە کران شایەتى ئەو ڕاستییەن.
ئەمەو چەندین دۆسیەى ترى گەندەڵى سەلمێنەرى ئەو ڕاستییەن کە شۆڕکردنەوەى دەسەڵاتەکان و لامەرکەزى پارێزگاکان نەک هەر بە تەنها نەیتوانى ببێتە مایەى ڕەفاهیەت و خۆشگوزەرانى هاوڵاتى لە سنوورى پارێزگاو ئیدارە خۆجێى یەکان، بەڵکو هۆکارێک بوو لە بەهەدەردانى پارەو موڵک و سامانى گشتى بۆ بەرژەوەندى حیزب و گروپ و کۆمپانیاى حیزبى و شخێى هەر یەکەو لە زۆنى قەڵەمڕەوى خۆى دا. بۆیە لامەرکەزى لە ڕابردووى ئەم هەرێمەدا بە بڕواى من نەک چارەسەر نەبووە، بگرە هۆکارێکى دیار و ئاشکراى سەرهەڵدانى قەیرانى ئابوورى و دارایى بوو کە پارەو گیرفانى گەلێکى خاڵى کردەوە لە گرێبەستى کۆمپانیا زەبەلاحەکانى حیزب دا.
ئێستا کاتێتى بگەڕێینەوە بۆ ڕووپەڕى کتێب و نوسینە ئەکادیمییەکان لەبارەى سیستەمى لامەرکەزى و باشى و خراپى یەکانى.
زۆر وتراوەو دەوترێت لە بارەى چاکى و باشییەکانى سیستەمى لامەرکەزى و ڕۆڵى لە پێشخستن و کار ئاسانى بۆ ئیش و کارى هاوڵاتى، بەڵام لە هەمان کات دا توێژەر و یاساناسانى بوارى کارگێڕى لەسەر ئەوە کۆکن کە یەکێک لە خراپى یەکانى سیستەمى لامەرکەزى ئەوەیە کە خەرجى وڵات زیاد دەکات و قورسایى دارایى زیاتر دەخاتە سەر شانى خەزێنەى دەوڵەت.
هۆکارى ئەمەش بێگومان بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە لە سیستەمى لامەرکەزى دەسەڵاتى ێەرف زیاتر دەبێ و دابەش دەبێت بۆ چەند دەسەڵاتێکى ێەرفى جیا جیا. لە برى یەک دەست چەند دەستێک مافى ێەرف کردنى هەیە و دەست لە میزانیەى گشتى وەردەدات.
بێگومان ئەم خاڵە سەلبى یە لەبەرامبەر باشى و ئیجابیاتە زۆرەکانى سیستەمى لامەرکەزى خۆى ناگرێ و نابێت بە پاساو بۆ خۆدەربازکردن لە جێ بەجێکردنى ئەم سیستەمە، بەڵام ئەمە لە دۆخێکدا کە ووڵات بە بارێکى نائاسایى و ناهەمواردا تێپەڕ نەبێت وەک دۆخى قەیرانى دارایى و ئابوورى کە ئەولەوییەت بۆ کەمکردنەوەى خەرجی یەکانە.
بۆیە لە دۆخێکى وەک قەیرانى دارایى حکومەت پێویستە وەک چارەسەرێکى کاتى مەرکەزییەت بچەسپێنێ بۆ کەمکردنەوەى دەسەڵاتەکانى ێەرف و دووبارە کۆکردنەوەى داهاتەکان لەیەک دەست و خەرج کردنیان بە پێ ى پێویست.
بۆ دەربازبوون لە قەیرانى دارایى پێویستمان بە کەمکردنەوەى سەرچاوەکانى سەرفە نەک زیادکردنیان، پێویستمان بە قرتاندنى دەستە وەهمى و تاڵانچى و دەستە بڵاوەکانە نەک واڵاکردنیان. خۆ ئەگەر لە حاڵێک دا دەسەڵاتى یەکەم لە پایەخت دا خۆى دەسەڵاتێکى گەندەڵ و نادادپەروەر بوو ئەوە هێشتا یەک دەستى گەندەڵ و نادادپەروەر باشتر و ئەهوەنترە لە تەخشان و پەخشان کردنى دەسەڵات و خەرجی یەکان لە چەند دەستێکى گەندەڵ و نادادپەروەردا.
