پاراستنی سنوری كوردستان لەلایەن كەسایەتیەكانی كوردەوە هەڵوێستی برایم خانی دەلۆ و برایم ئاغای دزەیی بەنموونە.
براهیماغا (ئیبراهیم ئاغا)ی دزەیی لە سەردەمی خۆیدا هەموو عەرەبەكانی سنوری مەخمور دەردەپەڕێنێت. هاوار ئاغای كوڕی دەڵێت: ئێستاش هەموو سەركردایەتی كورد هێندەی باوكمیان پێناكرێت كە بە (24) كاتژمێر هەموو عەرەبی ناوچەكەی دەركرد. لە ناوچەی كفری، شۆڕشگێڕەكان تەرمەكەی ئیبراهیم خانی دەلۆ دەبەنو لە شوێنێكی پەنهانیی سەر زنجیرە چیای حەمرین وەكو هێمایەك بۆ دوایین خاڵی سنوری كوردستان، بە بێدەنگی ئەسپەردەی دەكەن.
براهیماغا كەسایەتی شاری هەولێرو سەرۆك عەشیرەتی دزەییان، لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمو لە دەوروبەری (1840) لەدایكبووە، لە (4/ئاب/1920) كۆچی دوایی كردوە. لە سەردەمی خۆیدا بەرەنگاری دەسەڵاتی عوسمانییەكان بووەتەوە. حاكمی سیاسی بریتانیا لە هەولێر (دابلیو ئاڕ هێی) لە كتێبەكەیدا دوو ساڵ لە كوردستان دەڵێت “ئەو پیرە پیاوێكی لێزانو زیرەكو دیبلۆماسی و قسەكەرێكی نایاب بوو. لەناوخۆدا دورستكەری مێژوو بوو، چونكە بەدرێژایی (38) ساڵو لە سەردەمی باوكیدا سەركردایەتی دەستەیەك لە كوردەكانی دەكرد لەڕێگای چیای قەرەچوغەوە و مەخموری دامەزراند. لەوێ دوای چەندین ساڵ، شەڕی عەرەبە شەممەرەكانو دواتریش توركەكان، لە دروستكردنی قەوارەیەك بۆ خۆی سەركەوتوو بوو گۆڕینی دەشتی قەرەچوغ لە بیابانێكی وشكەوە بۆ دەشتێكی داچاندراوو ئاوەدان، بۆ دەستپێشخەری ئەو دەگەڕێتەوە،ئەو لەگەڵ براكانی نزیكەی (30) گوندیان هەیەو بێ ركابەر سەرۆكی دزەییانە”
ئاوەدانكردنەوەی مەخمور
لە بەڵگەنامە نهێنییەكانی بەریتانیادا، بەم جۆرە باس لە ڕۆڵ و كاریگەری برایماغا كراوە: مەخمور و كەندێناوە بۆ كشتوكاڵ بەكارنەدەهات و تەنیا وەك لەوەڕگایەكی بەپیت ناسرابوون و بەكاردەهاتن، بەڵام پاش 25 ساڵ بایز ئاغا بیری لەوە كردەوە هەوڵبدات ئەم كێڵگە نوێیە بۆ كشتوكاڵ بەكاربهێنێت. پاش ئەوەی شوێنی ژیانیان گواستەوە بۆ مەخمور، تەنیا ساڵێك ژیا، بەڵام ئەم ساڵە بەس بوو بۆ بایزو برایمی كوڕی كە دڵنیاببنەوە لەوەی زەوییەكیان دۆزیوەتەوە كە زۆر لەو زەوییە ماندوانەی قوشتەپە بەپیت ترە. ئەم بارودۆخە لەبارە بووە هۆی ئەوەی دەستبەجێ سەرنجی ئەوانی دیكەش رابكێشێت و لەماوەی چەند ساڵێكی كەمدا نزیكەی 100 گوند چونە مەخمورو پەنجا گوندیش چونە كەندێناوە،لەو 376 گوندەی لە قەزای هەولێرن 200گوندییان سەر بە دزەیین و(85 گوندییان سەر بە هۆزە كوردییەكانی دیكەن و ئەوەی دیكەش عەرەبن.
هاندانی كوردو دەركردنی عەرەب
هاوار ئاغای دزەیی كوڕی برایم بایزئاغا دەڵێت “باوكم دەشتی مەخموری ئاوەدان كردۆتەوە، لە دەوروبەری ساڵی1850 دەچێتە مەخمور، تەمەنی هەژدە تا بیست ساڵ بووە. كرمانجەكانی ئەو دەوروبەرەشی ئاگاداركردۆتەوە كە بێن لەو شوێنە خانوو دروست بكەن” لەدوای دروستكردنی مەخمور باوكم 15 ساڵ لەگەڵیاندا ژیاوە، بەڵام بەدرێژایی ئەو ماوەیە لەژێرەوە كوردەكانی تێگەیاندوە كە بێن لەناو مەخمورو گردەكانی دەوروبەر خانوو دروست بكەن، كوردەكان چەكداریش بوون، بۆیە ئەو كاتەی باوكم زانی كورد لە عەرەب زیاترە لەناو مەخمورو دەوروبەری، یەكسەر دوا مۆڵەتی دانێ كە دەبێ عەرەب لە ماوەی 24 كاتژمێر مەخمور جێبهێڵن، ئەگەرنا كوردەكان بەسەریاندا دەدەن، هەرچەندە عەرەب داوا لە باوكم دەكەن بەرگرییان لێبكاتو نەهێڵێ كورد پەلاماریان بدەن، باوكم دەڵێ ئەوە لە دەسەڵاتی مندا نییە و ئەگەر نەڕۆن دەتانكوژن.
ناوبراو، لە درێژەی گێڕانەوەكانیدا دەڵێت: باوكم شەوێك هەموو گەورەكانی عەرەب كۆدەكاتەوەو پێیاندەڵێ “ئەم مەملەكەتە كوردستانە” لەو رۆژەوە هەرچی عەرەب هەبوونە، لە مەخمور دەریپەڕاندوونەتە ئەوبەری زێ ئێستاش هەموو سەركردایەتی كورد هێندەی باوكمیان پێناكرێت كە هەموو كەس دەزانێ برایماغا بە (24) كاتژمێر هەموو عەرەبی ئەو ناوەی دەركردوە بۆ ئەوبەری زێ، عەرەب كە چوبونە ئەوبەری زێ هێشتا دەترسان كە باوكم لەوێش دەریانبكات، بۆیە كچی جوانیان دەدایە باوكم تاكو لێگەڕێ لەوێ بژین. باوكم سێ ژنی عەرەبی هەبووە كە یەك لەوان دایكی منەو كچی سەرۆك عەشیرەتی (تەی) بووە.
دەوڵەتی ئێراق و تەعریبی مەخمور
هونەرمەندو نوسەر هۆمەر دزەیی دەڵێت “كەسایەتی كورد پەروەری ناسراوی كورد عەونی یوسف بۆی گێڕامەوە كە یوسف ئەفەندی باوكی لە سەردەمی دەسەڵاتی برایماغا قازی هەولێر بووە. باوكی بۆی گێڕاوەتەوە جارێكیان برایماغا ئاگادار دەكرێت هەندێ عەشایری عەرەبی ئەو ناوە وا خەریكی گوند دروستكردن و جوتكردن و كشتوكاڵن، بەردەوام حوشترو پەزیان لە دەشتی قەراج دەلەوەڕێنن و هەوڵدەدەن بەخشكەیی خۆیان لە قەراج نیشتەجێ بكەن. برایماغا هەست بە خەتەری ئەم دیاردەیە دەكات و رۆژێكیان بەدوای سەرۆكی ئەو عەشیرەتانەدا دەنێرێ بێن بۆ قەڵاكەی. بۆ بەیانی سەر لە زوو یەكسەر بەبێ گیربوون ئەو سەرۆكانە دەگەنە دیوەخانەكەی برایماغا لە قەڵای مەخمور. ئەویش لە ماڵەوە نانی بەیانی دەخوات و وردە وردە بەرەو دیوەخان هەڵدەكشێ. كە دەگاتە لای میوانەكان هەموویان یەكسەر لەبەری هەڵدەسن. بەڵام لەجیاتی بەخێرهاتن كردیان لێیان دەپرسێ: (منو بیكم الكلب الكبیر؟) واتە كامەتان سەگە گەورەكەتانە. ئیتر كە ڕیش سپییەكەیان بەجواب دێت و دەڵێت (تۆمر مولانا، واتە ئەمر دەكەیت گەورەم). برایماغا پێیان ڕادەگەیەنێ هەتا بەیانی یەك حوشترەوانی عەرەب، یەك جوتیاری عەرەب، یەك شوان و مەڕو ماڵاتی عەرەب لەو دەشتی قەراجە بەدی بكرێ، خاك و خۆڵیان دەخاتە ناو تورەكەوە. هەروای لێهات تا برایماغا مابوو یەك عەرەبی نیشتەجێ بۆ دەرمانیش لەو دەشتی قەراجە نەمابوو” لەپاش كۆچی دوایی ئەو میرە گەورەیە لە (4/ئاب/1920)و دامەزراندنی دەوڵەتی ئێراق، هەر یەك ساڵ دواتر، وردە وردە گوندی عەرەبان لێرەو لەوێ لە دەشتەكەی قەراجی قوت دەبوونەوە.
برایمخانی دەلۆو سنوری كوردستان
دوای كۆتایهاتنی جەنگی یەكەمی جیهانیو داگیركردنی ئێراق لەلایەن ئینگلیزەوە، لە ساڵی (1920) شۆڕش و بزاڤی چەكداری لەدژی ئینگلیز دەستیپێكرد. شۆڕشی بیست لە ئێراق بە زنجیرە قۆناغێكدا تێپەڕی، لە كوردستان شێخ مەحمودی حەفید بەگژ داگیركەراندا چووەوە، لە سنوری كەركوك و گەرمیانیش برایم خانی دەلۆ لەسەر داوای خەڵك و وەك كەسایەتییەكی كاریگەری ناوچەكە لە دەسەڵاتی ئینگلیز راپەڕی، كفری و زۆر ناوچەی دیكەی ئازادكرد و ئینگلیزەكانی تەنگەتاو كرد. ئەگەرچی بەهۆی بەهێزی ئینگلیزو كەمیی توانای لۆجستیی شۆڕشگێڕانەوە سەركەوتنەكە زۆری نەخایاند، بەڵام بووبهلاپەڕەیەكی پرشنگدار لە مێژوی بزوتنەوەی رزگاریخوازیی خەڵكی كوردستاندا.
ڕووداوێكی سەیر لە كۆتایی شۆڕشەكەدا روویدا كە بۆ مێژوی كورد و دیاریكردنی سنوری كەركوك و كوردستان بایەخی زۆری هەیە، ئەویش ئەمەیە: برایم خانی دەلۆ بەهۆی زۆریی تەمەن، ماندوێتی، نەخۆشی و نەبوونی چارەسەری پزیشكییەوە كۆچی دوایی دەكات، بۆ ئەوەی تەرمەكەی نەكەوێتە دەست ئینگلیز، شۆڕشگێڕەكان تەرمەكەی دەبەن و لە شوێنێكی پەنهانیی سەر زنجیرە چیای حەمرین بە بێدەنگی ئەسپەردەی دەكەن.
ئینگلیزەكان بە مردنی زۆر دڵخۆش دەبن، لەگەڵ ئەوەشدا كەفوكوڵی دڵیان دانامركێتەوەو بڕیاردەدەن تەرمەكەی لە گۆڕ دەربهێنن و بە مردوویی دادگایی بكەن، خۆشبەختانە لەو هەوڵەیاندا سەركەوتوو نابن. كاتێك شۆڕشگێڕەكان بەو نیازەی دوژمن دەزانن، دەمودەست خۆیان كۆدەكەنەوە و دەچن تەرمی پیرۆزی سەركردەكەیان لە گۆڕەكەی دەردەهێنن و هێندەی تر ئینگلیز لە بەدیهاتنی ئامانجەكەیان بێهیوا دەكەن.
ئەسپەردەكردنی تەرمی برایم خانی دەلۆ لەسەر چیای حەمرین، لەدوا هێڵەكانی سنوری كوردستان هێما بووە بۆ ئەوەی ئەوێ سنوری كوردستانە. بۆیە تەرمەكەیان گۆڕ غەریب نەكردوەو ویستویانە بڵێن بە گیان، رۆح و خوێنی سەركردەكەیان سنووری كەركوكو كوردستان دیاریدەكەن.
سەرچاوەكان:
1- گۆڤاری دیوان، ژمارە دە، ئاداری (2022)، دۆسێیەكی تایبەت بە برایم ئاغای دزەیی. ئەم گۆڤارە لە بڵاوكراوەكانی ناوەندی هەولێری مەكتەبی راگەیاندنی یەكێتی نیشتیمانی كوردستانە.
2 – نەرمین عوسمان: گەڕانەوە بۆ كەركوك (وتاری گۆڕەكەی برایم خانی دەلۆو سنووری كەركوك)، لە بڵاوكراوەكانی ئینستتیوتی نارین بۆ توێژینەوەو بڵاوكردنەوە، چاپی یەكەم، 2022، سلێمانی. لاپەڕەكانی (68، 69)
