دۆلار لەكۆتایی شەڕی جیهانی دووەم باڵادەستی خۆی سەپاند، ئەمەش، پاش ئەوەی هاوپەیمانان بەسەركردایەتی ئەمەریكا سەركەوتنیان لەجەنگ بەدەستهێنا. ئەمەریكا بەئابوورییەكی بەهێزی ئەو سەردەمە و دراوێكی بەبەهای جێگیر دەركەوت، لەكاتێكدا وڵاتانی تر، مەژغولی ئاوەدانكردنەوەی وڵاتە وێرانەكانیان بوون، هەربۆیە بۆ دووركەوتنەوە لە بەرزونزمی دراوەكانیان (44) وڵات، ڕێككەوتن كە دراوەكانیان ببەستنەوە بەدۆلاری ئەمەریكییەوە، ئەمەش لەكۆنگرەی “بریتون وودز” لەساڵی (1944) ئیمزا كرا. لەكاتێكدا بەهای دۆلار خۆی پەیوەست بوو بەزێڕەوە، بەو پێیەی دۆلار دراوێكی سەلامەت بوو، زۆربەی وڵاتان شمەك و كاڵاكانیان بەدۆلار هەناردە وهاوردە دەكرد، هەرچەندە لەساڵی (1971) پەیوەستی دۆلار بەزێڕەوە لەیەكجیاكرایەوە، سەرەڕای دابەزینی بەهاكەی، بەڵام تائێستا باڵادەستی دۆلار لە بازرگانی نێودەوڵەتیدا بەردەوامە.
دۆلار بەتاكە دراوی جیهانی دادەنرێت، كە نزیكەی سەد ساڵە باڵادەستی خۆی سەپاندووە و بەردەوامه، هەڕەشەكانی سەرۆكی ڕووسیا (ڤلادیمێر پۆتین) بەوەستاندنی هەناردەی غاز بۆ ئەو وڵاتانەی كە نایانەوێت حساب لە بانكەكانی ڕووسیا بكەنەوە پارەكەش بەڕۆبڵ بدەن، ئەمە لەلایەك، لەلایەكی ترەوە، ئاراستەی هەندێ لەوڵاتان بۆ پشت بەستن بە (یووان)ی چینی لە مامەڵە بازرگانییەكانیاندا لە هەڵكشاندایە، ئەمانە و هەندێ گۆرانكاری تر، كاریگەرییان لەسەر دۆلار دەبێت و دەرئەنجامیش كاریگەرییەكە لەسەر ئابووری جیهانی زیاتر دەبێت. بە پێی شیكردنەوەیەكی تۆڕی(سی ئێن ئێن) نزیكەی (60%) لەیەدەگی دراوی جیهانی، زیاتر لە (12.8) ترلیۆن بەدۆلار هەڵگیراوە، ئەمەش وا لە ئەمەریكا دەكات تایبەتمەندی گەورەی هەبێت بە بەراورد بەهەر دەوڵەتێكی تر. قەرزەكانی ئەمەریكا بەدۆلارە، واتە؛ كەمبوونەوەی بەهای دۆلار، كەمبوونەوەی قەرزەكانیەتی، هەروەها بۆ كۆمپانیا ئەمەریكییەكان هەیە، هەركارێكی بازرگانی ومامەڵەی نێودەوڵەتی بەدۆلار بكەن، بەبێ ئەوەی دەڵاڵانە(عمولە)ی گواستنەوە بدەن.
لە هەندێ بارودۆخدا، حكومەتی ئەمەریكا پەنا دەباتە بەر پێنەدان و نەگەشتنی دۆلار بۆ هەندێ لە بانكە ناوەندییەكانی وڵاتان، ئەمەش دەبێتەهۆی پەراوێزخستن و لەدەستدانی ئابووری ئەو وڵاتە، هەر بۆیە دۆلار بووەتە چەكێكی ئابووری كاولكەر. ئەم چەكە ئەمەریكا بەكاری هێنا لەسەرەتای ساڵی2022دا، دوای داگیركاری مۆسكۆ بۆ سەر ئۆكرانیا، نزیكەی (630) ملیار دۆلار لەیەدەگی بیانی نەختینەیی ڕووسیای بلۆك كرد، ئەمەش بوو بەهۆی دابەزینی بەهای رۆبڵ، بەم هەنگاوە واشنتۆن بەبێ بەشداری سەربازی لەجەنگدا، توانی سزای مۆسكۆ بدات. بێگومان لەگەڵ بەهێزی دۆلار، لەهەمانكاتدا بەرپرسیارییەتی گەورە لەسەر دۆلار هەیە، كاتێك وەك چەكێكی كاولكەر بەكاردەهێنرێت، هەرچەندە ئابوریش بێت. زۆرێك لەوڵاتان تووشی دڵەڕاوكێ دەبن، پەنا دەبەنە بەر پاراستنی خۆیان نەوەك لەداهاتوودا هەمان دەردی ڕووسیایان تووش ببێت. هەربۆیە زۆرێك لەوڵاتان، وەبەرهێنان دەكەن دوور لە دۆلاری ئەمەریكی بەدراوی تر ئەنجامی دەدەن. وا پێشبینی دەكرێت مەترسی دۆلار وادەكات لەداهاتوودا خواست لەدۆلار كەمببێتەوە.
لەڕاپۆرتێكی شیكاریدا، كە سندوقی نەختی نێودەوڵەتی ئامادەی كردووە، تێدا هاتووە، كەبەشی دۆلار لەیەدەگی نێودەوڵەتی بەردەوام ڕوو لەكەمبونەوەی كردووە لەدوو دەیەیی ڕابردودا، ئەمەش دوای ئەوە هات كەئەمەریكا شەڕی دژی تیرۆری دەستپێكرد، سەپاندنی سزاكان پەیوەست بە بەڕەنگاربوونەوەی تیرۆرەوە، هەندێ لەوڵاتان، خاوبوونەوە لەمامەڵەكردن بەدۆلارەوە، هەندێ لەیەدەگی دراوی وڵاتان، بە یووان-ی چینی هەڵگیراون. ئەم هەنگاوانەی هەندێ لەوڵاتان ڕەنگە لەداهاتوودا سیستەمی دارایی و نەختینەیی جیهانی گۆرانكاری بەسەردا بێت و تاك دراوی دۆلار لاواز ببێت. لەگەڵ سەركردایەتی ئەمەریكا بۆ ئابووری جیهانی، (ڕووسیاو چین) لە هەوڵدان ئاراستەی بەرە و پێشچوونی سیستەمی دراوی نوێ ی جیهانی هەنگاو بنێنن.
بۆ ئەمەش، جارێكی تر ڤلادیمیر پۆتین، هەڕەشەی وەستاندنی غاز بۆ وڵاتان كردەوە، ئەگەر بێت و حسابی تایبەت لەبانكەكانی ڕووسیا نەكەنەوە و پارەكانیان بەڕۆبڵ بدەن، هەرەشەكەیشی جێبەجێكرد، ئەمە لەكاتێكدا یەكێتی ئەوروپا (40%) غازی لەڕووسیاوە بۆ دابین دەكرێت و لە(30%) نەوتیش هەر لەڕووسیاوە دابین دەكەن. ئەم هەڕەشەیەی پۆتین، بووەتەهۆی زیادبوونی خواست لەسەر ڕۆبڵ و لەئێستادا سەرەڕای سزاكانی ئەوروپا و ئەمەریكا، بەهای روبڵ بەرەو بەرزبوونەوە دەچێت. هەندێ لەڕاپۆرتەكان باس لەوە دەكەن كە سعودیە گفتوگۆی لەگەڵ پەكین ئەنجامداوە، لە مامەڵە بازرگانییەكانیاندا، ڕەزامەندە بە وەرگرتنی یووان-ی چینی لەبری دۆلار، بەڵام ئاستەنگەكە لەوەدایە، سەرەڕای هەوڵەكانی “پەكین” بۆ پاڵپشتی یووان، هێشتا مامەڵەی جیهانی بەم دراوە نزیكەی (3%) ە. لەكاتێكدا، مامەڵە بەدۆلار (40%) ە، هەروەها هێشتا ئەمەریكا لە ڕاكێشانی وەبەرهێنانی بیانیدا لەڕیزی پێشەوەی وڵاتانە.
لەڕاستیدا بازاڕی پشكی ئەمەریكا، گەورەترین بازاڕی كاغەزە داراییەكانە لەجیهاندا، زۆرترین نەرمی نواندنی هەیە، هەروەها زۆرترین دەستاودەستی سەرمایەی بیانی بەخۆوە دەبینێت. وەبەرهێنانی سەرمایەی بیانی لەئەمەریكا ساڵانە بە(323) ملیار دۆلار خەمڵێنراوە. هەرچەندە بەرزی ئاستی هەڵاوسان، لەئابووری ئەمەریكا، لەوانەیە ئاستەنگێكی گەورەی بەردەم باڵادەستی دۆلار بێت، لەهەمانكاتدا پلانی بەرزكردنەوەی نرخی سوو-یش بەربەستە لەبەردەم وەبەرهێنەراندا، بەڵام لەماوەی ڕابردوودا؛ بەهۆی سیاسەتی بەرزكردنەوەی نرخی سوودەوە، خواست لەسەر دۆلار زیاتر بەرزبوویەوە. لەپاش داگیركارییەكەی ڕووسیا بۆ سەر ئۆكرانیا، بازارەكان لەسەرتاسەری جیهاندا، تووشی هەڵچوون و دابەزین بوون بەتایبەت بازاڕی ووزە و خواردن وخواردەمەنی، تەنانەت كێشە بۆ ئاسایشی خۆراك سەری هەڵدا. زۆرێك لەشارەزایان پێیان وایە؛ كاتی ئەوەیە چاو بخشێنرێتەوە بەسەرمایەی ڕاستەقینەدا، هەڵسەنگاندنێكی زانستی بۆ دراوەكان بكرێت، بەتایبەت دراوی یووان و رۆبڵ و یەنی یابانی.
لێكۆڵەرانی بواری دارایی و ئابووری، سێ هۆكاری مەترسیدار ئەژمار دەكەن، كەدەبێتەهۆی لاوازی باڵادەستی دۆلار، ئەوانیش:-
یەكەم:- هەڵگرتنی پارەی یەدەگی وڵاتان بە دۆلار لەدابەزیندایە، لەكاتێكدا بانكەناوەندییەكانی وڵاتان، پێشتر ڕێژەیەكی گەورەی یەدەگی دراوەكانیان بەدۆلار هەڵدەگرت، بەڵام دوای بلكۆكردنی سەرمایەی ڕووسیا و ئێران و ڤەنزەوێلا، هەندێ لەوڵاتان هەڵگرتنی یەدەگی دراوەكانیان بەدۆلار كەمكردووەتەوە، بەمەبەستی خۆدوورگرتن لە زەرەر و زیانەكان كە لەهەر بارودۆخێكدا لەوانەیە تووشیان ببێت، پشكی دۆلار لەیەدەگی دراوەكان بەڕێژەی (71%) لەساڵی 2000 بۆ نزیكەی (59%) لەئێستادا دابەزیوە.
دووەم:- پەرەپێدانی چیین، بۆ تەرازووی بازرگانی بەسیستەمی ( CIPS) كەهەوڵ دەدەن جێگرەوەی ( SOFIT ) ی نێودەوڵەتی بێت.
سێ یەم:- نرخدانانی شمەك وكاڵاكان بەبێ دۆلار، چین لەساڵی (2018) پێشنیاری كردووە، كەگرێبەستی كڕین بۆ نەوت بە یووان ئەنجام بدرێت. بەپێ ی ڕێكارەكانی بازرگانی بەدۆلار، شمەك و كاڵا بەنرخی دۆلار، دەچێتەوە ژێر ڕكێفی بانكی فیدراڵی ئەمەریكی و بەئاسانترین شێوە دەتوانرێت سزای هەر وڵات و كۆمپانیایەك بدرێت كەواشنتۆن بیەوێت، ئەمەش مەترسییەكە زۆرێك لەكۆمپانیاو وڵاتان دەیانەوێت دوور بن لێی.
هەرچەندە لەمانگی رابردودا، بەهای دۆلار بەرامبەر زۆربەی دراوەجیهانیەكان بەرزبووەتەوە، بەڕێژەی(20%) هەروەها خواست لەسەر دۆلار زیاد بووە، پسپۆڕان بەرزكردنەوەی نرخی سوود، بەهۆكار دەزانن.
لەبەرئەوە بۆ جیهان، زۆر قورسە بەبێ دۆلار، مامەڵە بازرگانی و دارایی ونەختینەیی و تەنانەت یەدەگەكانیشیان بەدراوێكی تر بێت، هەوڵەكانی چیین وڕووسیا و هەندێ وڵاتی تر، بەردەوامن بۆ لاوازكردنی دۆلار، بەڵام ئەوەتا هێشتا دۆلار باڵاترینی دراوەجیهانیەكانە.
