دبەیاننامەی (11ی ئازاری1974)
بەندی دووەم
دەستەكانی ناوچەی ئۆتۆنۆمی
بەشی یەكەم
ئەنجومەنی یاسادانان
ماددەی دەیەم:-
ئەنجومەنی یاسادانان، دەستەیەكی یاسادانانی هەڵبژێردراوی ناوچەكەیەو بەپێی یاسا، پێكهێنان و رێكخستنی دیاری دەكرێت.
ماددەی یانزەیەم:-
ا. ئەنجومەنی یاسادان، سەرۆك و جێگر و سكرتێرێك بۆ خۆیان و لەنێو ئەندامەكانیدا هەڵدەبژێرن.
ب. دانیشتنەكانی ئەنجومەن بە ئامادەبوونی زۆرینەی ئەندامەكانی دەبەسترێت. بڕیارەكانیشی بەپێ ژمارەی ئامادەبووانی دەبێت، تەنیا لەو حاڵەتەدا نەبێت، كە دەقێك بە پێچەوانەی ئەو یاسایە یان یاسای ئەنجومەنی یاسادانان دەربچێت.
ماددەی دوانزەیەم:-
ئەنجومەنی یاسادانان لە سنووری دەستووردا پەیڕەوی لەم دەسەڵاتانەی خوارەوە دەكات:-
ا. دانانی پەیڕەوی ناوخۆ.
ب. دەركردنی بڕیاری یاسادانانی پێویست بۆ پەرەپێدانی ناوچەكە و بەرزكردنەوە و هەستانەوەی بوارەكانی كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری و ئاوەدانكردنەوەو ئابووری ناوچەكە و ئەوانەی مۆڕكی ناوخۆییان پێوەیە و لە سنووری سیاسەتی گشتی دەوڵەتدان.
ج. دەركردنی بریاری یاسادانانی ئەوتۆ، كە پەیوەندییان بە پەرەپێدانی ڕۆشنبیری و خەسڵەت و دابونەریت و ڕەسمی نەتەوەیی هاووڵاتیانی ناوچەكە هەیە.
د. دەركردنی بڕیاری یاسادانان تایبەت بە فەرمانگە نمیچە فەڕمییەكان و دامەزراوەو ناوخۆییەكان، دوای ڕاوێژ لەگەڵ لایەنە تایبەتمەندەكانی ناوەند. (مەبەست حكومەتی ناوەندییە)
ه. بڕیاردان لەسەر پرۆژەو پلانە دوورمەوداكانی ئەنجومەنی راپەراندن بۆ پێشخستنی ئابووری و كۆمەڵایەتی و پرۆژەكانی گەشەكردن و كاروباری پەروەردە و فێركردن و تەندروستی و كار. ئەوەش بەپێ داخوازی و پلانێك ئامادە دەكرێت و بۆ لایەنە ناوەندییەكان بەرزدەكردێتەوە، تا بڕیاری لەبارەوە بدەن.
و. ڕەزامەندی نیشاندان لەسەر بودجە ئاساییەكانی ناوچەكە دوای پەسەندكردنی لەلایەن ئەنجومەنی ڕاپەراندنەوە و بەرزكردنەوەی بۆ لایەنە ناوەندییەكان بۆ بڕیاردان لەسەری.
ز. هەمواركردنی بودجەی ئاسایی ناوچەكە دوای پەسەندكردنی. ئەمەش لە سنووری ئەو گوژمەی تەرخانكراوانەو ئەو مەبەستانەی لەپێناویدا تەرخانكراون، بەمەرجێك لەگەڵ ئەو یاسایانەدا دژ نەبێت، كە كاریان پێدەكرێت.
ح. وتووێژ و لێپرسینەوە لە ئەندامانی ئەنجومەنی ڕاپەراندن لەو كاروبارانەی، كە لە تایبەتمەندی ئەواندان.
بەشی دووەم
ئەنجومەنی ڕاپەراندن
ماددەی سیانزەیەم:-
ا. ئەنجومەنی ڕاپەراندن دەستەی راپەراندنی بەرێوبردنی ئۆتۆنۆمی ناوچەكەیە.
ب. ئەنجومەنی ڕاپەڕاندن لە سەرۆكێك و جێگرەكەی و ژمارەیەك ئەندام پێكدێت، كە یەكسانن لەگەڵ ژمارەی ئەو ئەنجومەنە كارگێڕیانەی لە ماددەی چوارەمدا باسكراون. هەروەها دەكرێت زیاتریشبن.
ج. سەرۆك كۆمار داوا لە یەكێك لە ئەندامانی ئەنجومەنی یاسادانان دەكات بۆ سەرۆكایەتی و پێكهێنانی ئەنجومەنی راپەراندن.
د. دەقی بڕگەی (د) لە یاسای سیانزەیەم و خاڵی ژمارە (1)ی برگەكە پێك دێنێ و خاڵەكانی (2، 3، 4)ی بەم شێوەیەی خوارەوە بۆ زیاد دەكرێت:-
- ئەگەر پلەی جێگری سەرۆكی ئەنجومەنی ڕاپەراندن یان یەكێك لە ئەندامەكانی چۆڵ بوو، ئەوا سەرۆكی ئەنجومەن یەكێك لەوانە دەپالێوێت، كە مەرجەكانی ئەندامیەتی تێدایە، تا ئەو پۆستە پڕبكاتەوە. دواتر مەرسومێك بۆ دامەزراندنی پاڵیوڕاوەكە دەردەچێت و بە زۆرینەی ژمارەی ئەندامەكانی، متمانەی ئەنجومەنی ڕاپەڕاندن بەدەست دەهێێنێت.
- سەرۆك و ئەندامانی ئەنجومەنی ڕاپەراندن بە فەرمانێكی گشتی و دەرچوونی مەرسومێكی كۆماری بۆ پێكهێنانی ئەنجومەنی نوێ، بەدەست لەكاركێشاوە دادەنرێن.
- ماوەی ئەندامییەتی لە ئەنجومەنی ڕاپەراندن لە دەوڵەتدا بە خزمەتكردن دادەنرێت و دەتوانرێت ئەو ماوەیەش بۆ هەموو خزمەتێك سوودی لێوەربگرێت.
ه. سەرۆك و ئەندامانی ئەنجومەن بە پلەی وەزیر لە كاردان.
و. سەرۆك كۆمار بۆی هەیە، سەرۆكی ئەنجومەنی ڕاپەراندن لە پۆستەكەی لاببات. لەو كاتەشدا ئەنجومەن بە هەڵوەشاوە دادەنرێت.
ز. لە حاڵەتی هەڵوەشاندنەوەەی ئەنجومەنی ڕاپەراندن، یان متمانە لێسەندنەوەی، ئەوا ئەنجومەن تەنیا لەسەر كارە ئاساییەكان بەردەوام دەبێت، تا ئەنجومەنێكی نوێ پێكدەهێنرێت، بە مەرجێك ئەو كارە لە (11) ڕۆژ تێپەڕ نەكات.
ماددەی چواردەیەم:-
ا. 1. پارێزگاكانی ناوچەكە بە سەرۆكی ئەنجومەن دەبەسترێنەوە.
- سەرۆكی ئەنجومەنی ڕاپەراندن سەرۆكی باڵای ڕاپەراندنە لە بەرێوەبردنی ناوچەی ئۆتۆنۆمی. ئەو فەرمانگانەشی بە ناوچەكەوە بەستراونەتەوە، بڕیارو فەرمانەكانی بەناوی ئەوەوە دەردەچن.
ب. ئەنجومەنی ڕاپەراندن بۆ پەیڕەوكردنی كارەكانی پشت بەم نووسینگانەی خوارەوە دەبەستێت:-
- نووسینگەی ئەنجومەنی ڕاپەراندن.
2.نووسینگەی بەدواداچوون و پشكنین.
- نووسینگەی ئامار و پلاندانان.
- ا. كارگێری كاروباری ناوخۆ: (ئەنجومەنەكانی یەكە كارگێڕییەكان و بەرگری شارستانی و باری شارستانی) دەگرێتەوە.
- كارگێڕی پەروەردە و فێركردن.
- كارگێری ئەشغال و نیشتەجێكردن.
- كارگێری كشتوكاڵ و چاككردنی كشتوكاڵ.
- كارگێڕی ڕۆشنبیری و لاوان.
- كارگێڕی شارەوانی و هاوینەهەوارەكان.
- كارگێڕی كاروباری كۆمەڵایەتی.
- كارگێڕی كاروباری ئابووری و دارایی.
تایبەتمەندی ئەو كارگێڕیانە لە شێوەی خوارەوە دیاری دەكرێت:-
- كارگێڕی كاروباری ناوخۆ: (ئەنجومەنەكانی یەكە كارگێڕییەكان و بەرگری شارستانی و باری شارستانی) دەگرێتەوە.
- كارگێڕی كاروباری كۆمەڵایەتی: (تەندروستی و كاروكاروباری كۆمەڵایەتی) دەگرێتەوە.
- كارگێڕی كاروباری ئابووری و دارایی: (فەرمانگە داراییەكان و بەشە بازرگانی و پشەسازییە ناوخۆییەكان) دەگرێتەوە.
ج. 1. ئەندامانی ئەنجومەنی ڕاپەراندن، كە پێیان دەوترێت (ئەمینداری گشتی) بەرپرسیاریەتی ئەو كارگێڕییەكانی دەگرنە ئەستۆ، كە لە بڕگەی پێشوودا ئاماژەیان پێكراوە. هەریەكیش لەوان جێگرێكی دەبێت و بە پلەی تایبەت دادەمەزرێت.
- ئەمینداری گشتی سەرۆكی باڵای ڕاپەراندنە لەو كارگێڕییەی خۆیداو بڕیار و فەرمان بەناوی خۆیەوە دەردەچێت.
د. ئەمیندارە گشتییەكان بە سەرۆكی ئەنجومەنی ڕاپەراندنەوە دەبەسترێنەوە.
ماددەی پانزەیەم:-
ئەنجومەنی ڕاپەراندنە ئەم دەسەڵاتانەی خوارەوەی دەبێت:-
ا. دەستبەری جێبەجێكردنی یاسا و پەیڕەوكان.
ب. پابەندبوون بە حكومی دادگا.
ج. بڵاوكردنەوەی دادپەروەری و ئاسایش و پاراستن و پاراستنی دامودەزگا گشتییە نیشتمانی و ناوخۆییەكان و موڵك و ماڵی گشتی دەوڵەت بە پێ بڕگەكانی یاسا.
د. دەركردنی بڕیاری یاسایی بۆ كاروباری ناوخۆی ناوچەكە.
ه. ئامادەكردنی پلانی دوورمەودا بۆ بوارەكانی (ئابووری، كۆمەڵایەتی، پرۆژەكانی گەشەكردن، كاروباری پەروەردە و فێركردن، تەندروستی، كار). ئەوەش بەپێ داخوازی و پلانێك ئامادە دەكرێت و دواتر بۆ ئەنجومەنی یاسادانان بەرزدەكرێتەوە بۆ پەسندكردنی.
و. سەرپەرشتیكردنی دامودەزگا و دامەزراوە گشتییە ناوخۆییەكان لە ناوچەكە.
ز. دامەزراندنی فەرمانبەرانی كارگێری ئۆتۆنۆمی، ئەوانەی پێویست بە مەرسومی كۆماری، یان ڕەزامەندی سەرۆك كۆمار ناكات. ئەوەش بەپێ یاسای خزمەت و میلاك و بڕگەكانی ئەو یاسایانەی بەسەر بە فەرمانبەرانی كۆماری ئێراقدا جێبەجێ دەكرێت، بەمەرجێك فەرمانبەرەكانی لەو دابەشكردنە كارگێڕییەی زۆرینەی كوردییان تێدا نیشتەجێن، كوردبن، یان لەوانە بن، كە كوردی باش دەزانن، لەگەڵ ڕچاوكردنی ماددەی دووەمی ئەم یاساییە.
ح. جێبەجێكردنی بوجەی ئاسایی ناوچەكە، بەپێ ئەو یاسا و بنچینانەی لە سیستەمی ژمێریاریی دەوڵەتدا كاری پێدەكرێت.
ط. ئامادەكردنی ڕاپۆرتی ساڵانە لە بارەی بارودۆخی ناوچەكە بۆ ئەنجومەنی یاسادانان و لەوێشەوە بۆسەرۆك كۆمار بەرز دەكرێتەوە.
ی. ئامادەكردنی پرۆژە بودجەی ئاسایی ناوچەكە بە خەمڵاندنێكی گشتی و دواتر بەرزركردنەوەی بۆ ئەنجومەنی یاسادانان.
ئەم بەندەش چیمان پێ دەلێت؟ بە گەڕانەوە بۆ هەردوو بەشی یەكەم و دووەمی ئەم بەندەش، كە خۆی لە (شەش) ماددە و (پەنجا) بڕگە دەبینێتەوەو تایبەت كراوە بە هەردوو ئەنجومەنی (یاسادانان و ڕاپەڕاندن) لە ناوچەی ئۆتۆنۆمی، بۆمان دەردەكەوێت، كە حكومەتی ئێراق زۆر ژیرانە و یاساییانەش سیمایەكی جوانی بە ناوچەی ئۆتۆنۆمی كوردەكان داوە، بەوەی لەژێر سێبەری دەسەڵاتی پارتی بەعسی سۆشیالیستی عەرەبی دەبێتە خاوەنی یەكەم ئەنجومەنی یاسادان، كە وەك پەرلەمانی ناوچەكە وایە و لەلایەن كۆی خەڵكی دەنگدەری ناوچەكە هەڵدەبژێردڕین. دواتر ئەم ئەنجومەنە متمانە بە ئەنجومەنێكی تر ئەدات، كە ناوی (ئەنجومەنی ڕاپەراندن)ەو ڕۆڵی ئەنجومەنی وەزیران دەبینێت، چونكە بەرپرسی هەر دامەزراوەیەكی ئەو ئەنجومەنە لە پلەی وەزیردان، بەڵام بەپێ بڕگەی (ج) لە ماددەی سێیەم بەشی دووەم، كە سەرۆك كۆمار مافی دیاریكردنی سەرۆكی ئەنجومەنی ڕاپەراندنی هەیە، نەك ئەندامانی ئەنجومەن، بەو واتایە دێت، كە سەرۆكی ئەو ئەنجومەنە دەبێت متمانەپێكراوی سەرۆك كۆماری ئێراق بێت، نەك متمانەپێكراوی خەڵكی ناوچەكە. ئەمەو بەپێ بڕگەی (و)ی هەمان ماددە هەر سەرۆك كۆماری ئێراق دەتوانێت، سەرۆكی ئەو ئەنجومەنە لەسەر كار لابدات. دیارە ئەوەش دوای ئەوەی بۆی دەركەوت، كە كارەكانی بە دڵی سەرۆك كۆمار یان چوارچێوەی گشتی دەوڵەتی ئێراق و پارتی بەعسی فەرمانڕەوا نییە. دیاریشە، كە زیاتر جەخت لە پیگە و دەسەڵاتی سەرۆكی ئەنجومەنی ڕاپەڕاندن كراوەتەوە، بۆ ئەوەبووە، كە سەرۆك و ئەندامانی ئەنجومەنی یاسادانان، تەنیا سەرۆك و ئەندامانێكی ڕووكەشن و تەنیا مافی دەركردنی بڕیاریان هەیە، بێئەوەی بتوانن جێبەجی بكەن. هەربۆیە دروستكردنی (دوو) ئەنجومەن، تەنیا بۆ ڕووكەشێكی دیموكراسی دەسەڵاتی بەعسی فەرمانڕەوا بووە بۆ كورد لەبەرامبەر ڕای گشتی ئێراقی و هەرێمی و نێودەوڵەتی و هیچی تر.
