دەستپێک
کاریگەری ئاین لەسەر تاکی کورد بەدرێژای مێژوورەنگدانەوەی خراپ و کاریگەری نەرێی هەبووە لەسەر پرۆسەی رامیاری کوردو و لەسەرخەڵک و لایەنی نەتەوەیی کورد و دروستنەکردنی دەوڵەتی سەربەخۆی گشتگیر کە هەموو کوردستانی گرتبێتەوە. بۆئەوەی بابەتەکەشێوازێکی زانستی وریزبەندی وەربگرێت بەپێی قۆناغەکانی مێژووباسی دەکەین و دابەشی دەکەین بۆچەند بەشێک:
بەشی یەکەم: تەرخان دەکرێت بۆ ئاین لەمێژووی کۆندا لەپەیدابوونەوە تافرەخوای و کۆمەڵەخوای وسەردەمی یەکتاپەرستی.
بەشی دووەم: کاریگەری ئاین لەسەدەکانی ناوەندا.
بەشی سێیەم: کاریگەری ئاین لەمێژووی نوێدا.
بەشی چوارەم: کاریگەری ئاین لەمێژووی هاوچەرخدا. بەشەکانی تریش تەرخان کراوە بۆکاریگەری ئاین لەسەرزمان وکلتوروفەرهەنگ وشارستانیمان.
لە هەرقۆناغێکی مێژووی دا نمونەیەک یان زیاتر باس دەکەین لەسەر لایەنی نەرێی و کاریگەری نەرێی ئاین ومەزهەب لەسەرتاکی کوردو رەنگدانەوەی لەسەرکۆی پرۆسەی رامیاری ودروست نەکردنەوەی دەوڵەتی کوردستان. هەموونەتەوەکان ئاینیان کردەقوربانی نەتەوە کورد نەتەوەی کردە قوربانی ئاین.
گەلانی زاگرۆس لایەنێکی گرنگى پرۆسەى مێژوى دروست بوونى گەلی کوردن و رۆڵى سەرەکیشیان گێڕاوە لە دامەزراندن و پەرەپێدانى کلتورى و شارستانیەتى کوردستاندا، دیارە ئاینیش وەک بەشێکی گرنگ لەلاى گەلانى کوردستان یەکێکە لە لایەنەگرنگەکانی شارستانیەت کە جێی بایەخ و لێکدانەوەیە.(١)
سەرەتا بابزانین چۆن بیری پەرستن وباوەر ِلە کوردستان سەریهەڵداوە؟
بەپێی زانستی شوێنەوارناسی یەکەم جار مرۆڤ لەچاخی بەردینی کۆنی سەرو و ئاشنایەتی هەبووە لەگەڵ دیاردەپەرستی وئاین و دواترلە چاخی بەردینی نوێدا باوەڕی بە خودا زیاتر گەشەی کردووەوپێی ناوەتەقۆناغێکی ترەوە.(٢) ئەم بەڵگانەش لە شاندەر وبەردەبەلەکەو چەرمۆ وزەرزێدا هەن، واتە لەماوەی نێوان (٧٠٠٠٠ – ٦٥٠٠) ساڵ دەبێت وسەرەتای دیاردەپەرستی وئاین لێرەوەدەستی پیکردوە.(٣)
مرۆڤ لەسەرەتاوە شێوازی پەرستنی لەشێوەی فرەخوای بووە ودواتر باوەڕی گۆڕاوەو چەند خوایەکی پەرستوەو وخوایەک کە لەهەمویان بەهیزتربێت داناوە وەکو گەورەی خواکان، ئەم قۆناغەش بەسەردەمی کۆمەڵە خواوەندەکان ناسراوە، پاشان وردە وردە هەوڵی یەکخوای درواە کە قۆناغی یەکتاپەرستیە.(٤)
مرۆڤ هەردەم لەگەڕاندابووە بەدوای خوادا. دواجارخواوەندەکانی کۆکردۆتەوە لە دووشتدا چاکەوخراپە، روناکی وتاریکی، شەڕوئاشتی. دواترلە ئاینێکدا بەناوی (هێزی چاکەوهێزی خراپە) دایناون وەک زەردەشتی. ئەوەش وەڵامێکی باش بووبۆ پرسیارەکانی خوداچیە ئاین چیە؟ ئەم ئاینەش بەیەکێک لەگرنگترین ئاینەکانی سەردەمی میدیاوئەخمینی دادەنرێت ولەسەردەمی ساسانیدا بووەبەئاینی رەسمی دەوڵەت و بەئاینی یەکتاپەرستی کورد دادەنرێت.(٥) قۆناغەکانیشی بەم شێوەیەبووە:
ئەگەر سەیری ئەم تێورە بکەین دەبینین سەرهەڵدانی ئاین لە کوردستاندا بەم شێوەیە دەردەکەوێت کە لە شێوەى سێگۆشەیەکی هەڵگەڕاوە دەچێت، واتە لە فرەخوایی یەوە (دیاردە پەرستی) بۆ کۆمەڵە خواوەند (لەناو ئەو کۆمەڵە خواوەندەش یەک خواوەند لەسەری هەموویانەوە بووە وەک میترا) ودواتر بۆ یەکتاپەرستی بووە، وەک ئاینی زەردەشتیەت.
ئەوەش بە چەند قۆناغێکدا تێپەریوە بەوشێوەیەی خوارەوە دەبێت:
یەکەم: فرەخوای (دیاردەپەرستی) پۆلۆتیزم ( Polytheism)لەسەرەتادا مرۆڤ چەند خواوەندێکى جۆراو جۆر پەرستووە، کە پەرستنى دیاردەکانى سروشت بوون، وەک خۆر وئاوو ئاگر و بروسکە ولافاو …هتد.بەشێک لەو باوەڕەش لە ترس و بەپیتی وپیرۆزیەوە بووە، پاشان ئەمانەیان بە پیرۆز راگرت و بتیان بۆ دروست کرد ، کەواتە دەتوانین بلێین کوردیش لە سەرەتا بت پەرست بووە.(٦)
بۆ نموونە دانیشتوانى چەرموو (پەیکەرى دایک )یان کردووە بەخواوەندی خۆیان، وەک نیشانەى زیاد بوون وپیرۆزی و ئەو پەیکەرەش لە شوێنەوارى چەرمووی چەمچەماڵدا دۆزراوەتەوە .(٧)
سەرچاوە ئاینیەکان دەڵێن سەرەتا مرۆڤ لەیەکتاپەرستیەوە دەستی بەپەرستنی خواوەند کردووە(ئادەم وەک یەکەم مرۆڤ)و پاشان مرۆڤ لەهاوشانی خوادا خواوەندی تری بۆ خۆی داتاشیوە پەرستویەتی وەک گەورەو پیاوچاک وسەرۆک هۆز وپاشاکانیان و دواتریش سەردەمی فرەباوەڕی وفرەخوای لای خەڵک پەرەیسەندووە وهەرگەل و نەتەوەیەک دەستی بەئاینەکەی خۆیەوە گرتووەوخۆی بەڕەواتر زانیوە.
بەوپێیەش تێوری ئاینی بۆ سەرهەڵدانی پەرستن لە سێگۆشەیەکی رێک و وەستاودەچێت و تەواوپێچەوانەی تێوری زانسیە بۆ ئاین کەپێشتر ئاماژەی پێدراوە.
یەکەم: قۆناغی یەکتاپەرستى (التوحید – Monotheism: سەرچاوە ئاینیەکان دەڵێن سەرەتا مرۆڤ لەیەکتاپەرستیەوە دەستی بەپەرستنی خواوەند کردووە (ئادەم وەک یەکەم مرۆڤ) تا سەردەمی نوح و پاشان لەهاوشانی خوادا خواوەندی تری بۆخۆی داتاشیوە پەرستویەتی وەک گەورەو پیاوچاک وسەرۆک هۆزکان و پاشاکانیان ئەوش بە سەردەمی کۆمەڵە خواوەند دادەنرێت.
دووەم: قۆناغی کۆمەڵە خواوەند (هینۆتیزم -Henotheism ): لەم قۆناغەدا سەرەتا مرۆڤ لەیەکتاپەرستی لایداوە دەستی بەپەرستنی خواوەندی تر کردوە لە هاوشانی خوادا وەک گەورەو پیاوچاک وسەرۆک هۆزکان و پاشاکانیان، لەهەمانکاتدا خوای وەک هێزێکی کاریگەر هێشتۆتەوە لەسەرووی هەموو خواوەندەکانەوە ئەوش بە سەردەمی کۆمەڵە خواوەند دادەنرێت.
سێیەم: قۆناغی فرەخوای- پۆلۆتیزم ( Polytheism ): لەسەرەتادا مرۆڤ یەک خوای پەرستووە پاشان ژیانی مرۆڤ پەرەی سەندووە و کۆمەڵێ خواوەندی پەرستووە دواتر چەند خواوەندێکى جۆراو جۆر پەرستووە کە بووە بە سەردەمی فرەباوەڕی وفرەخوای لای خەڵک وئەو دیاردەیەش پەرەیسەندووە وهەرگەل و نەتەوەیەک دەستی بەئاینەکەی خۆیەوە گرتووەوخۆی بەڕەواتر زانیوە.
لەم قۆناغەدا گەلانی دێرینی کوردستان هەنگاوی باشیان ناوە بۆدروستکردنی یەک ئاینی تاهەمووخەڵک لەسەریەک ئاین بن وببێتە بنەمایەکی گرنگ بۆیەکێتی نەتەوەی وەکو ئەوەی لەفرەخواییەوە بۆسەردەمی میترایزم ودواتریش سەردەمی زەردەشتییەت. کەچی ئەم قۆناغەی یەکێتی ئاینیەی کورد زۆری نەبردوچەندین ئاینی ترسەری هەڵداو کوردی بەرەوپەرتەوازەیی برد. وەک( مانیزیم)کە بووە بەئاینێکی بەربڵاو. لە هەمان کاتدا ئاینەکانی تریش بەتایبەتی وجوولەکەو مەسیحی بلاوبوونەوە لەم ناوچانە.
لەم سەردەمەشدا ئاینەکان وەک لایەنی رامیاری ودژایەتی کردنی یەکتربەکارهاتوون، بۆنمونە لای ساسانیەکان ئاینی زەردەشتی و لای رۆمانیەکان ئاینی مەسیحی بایەخی پێدراو بووونە ململانێی رامیاری نێوان ئەم دوو دەوڵەتە تاهاتنی ئیسلام.(١١) بەتایبەتی مەسیحیەت هەرلەسەرەتای سەرهەڵدانی ئەم ئایینەوە لەهەندێ ناوچەی کوردستانی ژێردەستی رۆم وبیزەنتی بڵاوبۆتەوە کوردی کردە دووبەشەوە.(١٢) هەروەها مەزدەکیەت لە کوردستاندا بڵاو بۆتەوە، دواتر لە سەردەمى ئیسلامدا بە ناوى خورەمیەت سەرى هەڵدایەوە(١٣)دواتر ئیسلام هات، لە ئێستادا زۆرینەی کورد موسڵمانن، ئەوەی تریشی لەسەر ئاینی دێرینی کوردن و بوونەتە بەشێک لە نەتەوەیی کورد، زۆربەی کورد لە سەر مەزهەبی (سونە)کە ڕێژەی (75%)کورد پێکدێنن و ئەوانی تریش کە دەکاتە (20%لە سەر مەزهەبی (شیعەن)و ئەو (5%)کە دەمینێتەوە لە سەر ئاینەکانی ترن، وەک عەلەوی، ئیزیدی، کاکەیی ( عەلی ئیلاهی)، ئەهلی هەق ، یارسانی(١٤)
کەواتە دوای گەیشتنی کورد بەقۆناغی یەکئاینی ماوەیەکی زۆری نەبردفرەئاینی سەری هەڵداوەتەوەو ئەوەش کاریگەری نەرێی هەبووە لەسەریەکێتی نەتەوەیی کورد، چونکە لێرەوە کورد دابەشبووە بەسەرچەندین ئاین ومەزهەبی جیاوازورۆژلە دوای رۆژ کوردی بەرەولێکترازان بردووەوەکو سونی وشیعی.
لەم قۆناغەدا کورد وەک گەلێکی شارستانی پێشکەوتو نەیتوانیوە لەدەوری یەک ئاین کۆبێتەوەوبیکات بەئایینێکی سەرتاسەری وهەموونەتەوەکانی دێرینی کوردستان یەک بخات، وەک ئەوەی جولەکە لەدەوری ئاینی خۆیان کۆبوونەوە، بەڵکو کورد هەمیشە لە ژێرکاریگەری خواوەند وئایینەکانی گەلانی تردابووە. دەبووکورد لەهەموو نەتەوەکانی تر زیاتر خۆی بەمیراتگری ئایینی بزانیایە بەتایبەتی ئاین وخواوەندی سۆمەریەکان وەک بەشێک لە باوەگەوەرورەچەڵەکی کورد کەچی گەلانی بێگانەی وەک ئەکەدوئاشوروبابل بون بەمیراتگری سومەر وسودی تەواویان لەئاین و شارستانی دەوڵتداری سومەر وەرگرت ئالەم قۆناغەدا سەرەڕای هەوڵی هۆری و میتانی لەیەکخستنی کورد لەژێرئاینی (میترای)و چەند ئاینێکی ترهەموو کورد لەسەر یەک ئاین کۆ نەبۆتەوە ونەیتوانیوە ئاین بکاتە چەتری دروستکردنی نەتەوە، تاهاتنی زەردەشت ئیدی یەکتاپەرستی دەستی پێکرد وزۆرینەی کورد بوون بە زەردەشتی، لەوکاتەشدا میدیەکان وەک پێویست بەدەم ئایینی زەردەشتەوە نەوبون لە سەرەتادا، بەڵام دواتر وەک ئایینی فەڕمی دانراوە، بووبە ئاینی زۆرینەی کورد تاهاتنی دەوڵەتەکانی تربۆسەرخاکی کوردستان ئەوئاینە هەربایەخی خۆی هەبوە بەتایبەتی سەردەمی ساسانی کەوەک چەکێکی ئاینی بەرامبەربەجیهانی رۆم وئاینی مەسیح بەکاری هێناوە، چونکە پێیان وابووە ئاین ودەوڵەت دوو رووی یەک دراون، سەرەڕای زمانی ئاڤێستای وئەویەکێتیە ئایینیەی زەردەشتی سەردەمی ساسانی، کەچی لێرەوە کارەساتی ئاینی بۆکورد دەست پێئەکات، چونکە موغەکان یان مەگوشیەکان کە بەرپرسی ئاینی زەردەشت ودەستەڵاتی ئاینی دەوڵەت بوون توشی گەندەڵی گەورەی ئاینی ودارووخان بوون نەیانتوانی ئاینەکە بەپاکی وچاکی رابگرن وبایەخی زیاتری پێبدەن وچاکسازی تێدابکەن، بەڵکوتادەهات پەرتەوازەی ودورکەوتنەوە رووی ئەداوئاینی تر سەریان قوت ئەکردەوە تاوای لێهات کورد زیاتر بەرتەوازەبووە ودینی تری وەربگرتوە ونەینتوانی لەسەردینی زەردەشتی بەتۆکمەی ویەکێتی ویەکتاپەرستی بمیننەوە، یان ئاین وەکو خوێن ببێتەخاڵی هاوبەشی تاک بەتاکی کورد ئەمەش خاڵێکی نەرێی لەسەرکورد دروست کرد کەنەیتوانی دین بکاتە رۆحی رەهابۆخۆی تاکەوتنی ساسانی وهاتنی ئیسلام. هەروەها نەچاسپاندنی ئاینی زەردەشتی لە خوێنی تاکی کورددا، تالەپاڵ کوردبووندا ئاینیش سۆزێکی یەکبوون ویەکێتی نەنەتەوەی تۆکمەتربکردایەو بەتەنگ ودەنگی یەکتریەوەبچوینایە وەک ئەوەی جولەکە کردی.
جولەکە ئاینی کردەبنەمای نەتەوەیی بۆخۆی ونەتەوەی جولەکەی تۆکمەترو دروست کردەوە. یان وەک عارەب وتورک وفارس ئیسلامیان بۆخزمەتی نەتەوەی خۆیان بەکارهێنا.
ئیمەئەگەرئاینمان بکردایەتە بنەمایەکی گرنگ بۆیەکێتی نەتەوەیی زۆر تۆکمەتر دەبووین، چونکە ئێمەنەتەوەیەکی خاوەن شارستانی بووین وئاین وزمان و کلتورورەگەزمان زیاتر رۆحی یەکبونی پێدەبەخشین،هیچ کات لەبەردەم هەژموونی ئاینی دەرەکی وبیری بێگانەدا لاوازوبێبڕشت نەدەبووین وەک ئەوەی لەمێژوودا روویداو هەرزووکەوتینە ژێڕکاریگەری هزروبیری داگیرکارو دوژمنانەوە.
