ئەدەبی کەمینە لە پەراوێزی زۆرینەدا

لە جیهانی ئەدەب و فەلسەفەدا، فرانتس کافکا، ژیل دۆلۆز و فیلیکس گاتاری کاریگەرییان لەسەر شێوازی بیرکردنەوەمان لە زمان، دەسەڵات و گۆڕانکاریی هەبووە. کافکا، ئەو نووسەرە چیکییە جووە بوو کە بە زمان ئەڵمانی دەینووسی، لەناو جیهانێکی پڕ لە یاسا و ڕێسای نادیاردا، کەسایەتییەکانی وەک مێروولەیەک لەناو تەڵەیەکدا دەخستە گەڕ، تەڵەیەک کە نە دەتوانن لێی دەرباز بن و نە دەتوانن لێی تێبگەن. ئەم وێنە کافکاییە، کە پڕە لە بێزاری و بێئومێدیی، دەبێتە خاڵی دەستپێکی تێگەیشتن لە چەمکی «ئەدەبی کەمینە» لای دۆلۆز و گاتاری. ئەوان لە کتێبی «کافکا: بەرەو ئەدەبی کەمینە»، ئەم چەمکە دەخەنە ڕوو، کە تێیدا ئەدەبی کەمینە تەنها ئاماژە نییە بە ئەدەبیاتێک کە بە زمانێکی کەمینە نووسرابێت، بەڵکو بریتییە لە بەکارهێنانی شۆڕشگێڕانەی زمانێکی زۆرینە لەلایەن کەمینەیەکەوە. لەم وتارەدا هەوڵ دەدەین سێ تایبەتمەندیی سەرەکیی ئەدەب و ئەدەبیاتی کەمینە لە کارەکانی کافکادا شیکار بکەین، بەو پێیەی چۆن ئەم ئەدەبیاتە وەک «مەکینەیەکی جەنگی» سیاسی و زمانەوانی کار دەکات و هەوڵ دەدات پێکهاتە باڵادەستەکان لەناو خۆیانەوە هەڵبوەشێنێتەوە.

“یەکەم؛ بێ‌نیشتمانکردنی زمان”

یەکەمین و بنەماییترین تایبەتمەندیی ئەدەبی کەمینە، بریتییە لە بێ نیشتمانکردنی زمان. ئەم چەمکە هزرییە، کە دۆلۆز و گاتاری بە وردی شیکاری دەکەن، ئاماژە بە پڕۆسەیەک دەکات کە تێیدا زمانێکی زۆرینە، لە چوارچێوەی دەسەڵات و پێکهاتە باڵادەستەکانیدا، لە ڕەگ و ڕیشەی خۆی هەڵدەکێشرێت. مەبەست لێرەدا تەنها ئەوە نییە کە زمانەکە لەلایەن کەسێکەوە بەکاربهێنرێت کە زمانی دایکی نییە، بەڵکو ئەوەیە کە زمانەکە ناچار بکرێت بە شێوەیەک کار بکات کە لە دەرەوەی یاسا و ڕێسا باوەکانی بێت. دۆلۆز و گاتاری دەڵێن، نووسەری کەمینە، زمانەکە دەخاتە حاڵەتێکی «زمانی گرتوو» یان «زمانی لەرزۆک»، واتە زمانەکە لەو شێوە ڕەوان و باوەی خۆی دوور دەخاتەوە و وای لێدەکات نامۆ بێت بە خۆی. ئەمە بریتییە لە ڕووتکردنەوەی زمان لەو شکۆ و باڵادەستییەی کە دەسەڵات پێی بەخشیوە، و لێسەندنەوەی ئەو مانایە جێگیرانەی کە لەلایەن زۆرینەوە سەپێنراون. کافکا، وەک نووسەرێکی جوو لە پراگ، بە زمانی ئەڵمانی دەینووسی، کە زمانی زۆرینە و دەسەڵات بوو لەو کاتەدا. بەڵام ئەڵمانییەکەی کافکا، ئەڵمانییەکی نامۆ بوو. ئەو بە شێوازێکی سارد، ورد، و بێ ڕازاندنەوە دەینووسی، کە دوور بوو لەو شێوازە ئەدەبییە باوەی ئەڵمانی. ئەم سادەیی و وردبینییە، نەک هەر کەم و کوڕی نەبوو، بەڵکو چەکێک بوو. زمانی کافکا، زمانی ئاوارەیی و دەربەدەری بوو، تەنانەت لەناو نیشتمانی خۆشیدا. ئەو وشەکانی بە شێوەیەک ڕیز دەکرد کە هەستێکی نائارامی و نامۆیی دروست دەکرد. ڕستەکانی لە ڕووی ڕێزمانەوە بێ کێشە بوون، بەڵام هەستت دەکرد کەسێکی نامۆ بە زمانەکە قسە دەکات، کەسێک کە بە تەواوی ڕێزمانەکە دەزانێت بەڵام ڕۆحی زمانەکەی تێدا نییە. ئەمە وای دەکرد زمانەکە لە خۆی نامۆ بێت، لەو چوارچێوە كولتووریی و سیاسییەی کە تێیدا جێگیر ببوو.

بۆ نموونە، لە ڕۆمانی (کەوڵاوکەوڵ-The Metamorphosis)، کاتێک گرێگۆر سامسا دەگۆڕێت بۆ مێروویەک، توانای قسەکردنی لەدەست دەدات. هەوڵەکانی بۆ قسەکردن، تەنها دەنگێکی ناڕوون و نامۆ دەردەکەن. ئەمە تەنها گۆڕانکارییەکی جەستەیی نییە، بەڵکو گۆڕانکارییەکی زمانەوانییە. گرێگۆر ناتوانێت بە زمانی زۆرینە قسە بکات، و زمانی نوێی ئەو، زمانی مێروویەک، زمانی کەمینەیەکە کە لەلایەن زۆرینەوە تێی ناگەن و ڕەت دەکرێتەوە. هەروەها لە ڕۆمانی «قەڵا»، زمانی بیرۆکراسی و یاسا، زمانێکی ئاڵۆز و ناڕوونە، بەڵام لە هەمان کاتدا سادە و ڕووتە. ئەم زمانە، کە لەلایەن دەسەڵاتەوە بەکاردەهێنرێت، دەبێتە ئامرازێک بۆ بێ نیشتمانکردنی تاک، بۆ ئەوەی هەست بە نامۆیی و بێدەسەڵاتی بکات لەناو سیستەمێکدا کە بە زمانێکی نامۆ قسە دەکات. کافکا بەم شێوازە، زمانەکە لە دەستی دەسەڵات دەردەهێنێت و دەیکاتە ئامرازێک بۆ دەربڕینی دۆخی کەمینە و بێ نیشتمانبوونیان.

“دووەم؛ ڕاستەوخۆیی و دەستبەجێی سیاسی”

تایبەتمەندیی دووەمی ئەدەبیاتی کەمینە، بریتییە لە ڕاستەوخۆیی سیاسی. دۆلۆز و گاتاری جەخت لەوە دەکەنەوە کە لە ئەدەبیاتی کەمینەدا، هەموو شتێک سیاسییە. درامای تاکەکەسی، یەکسەر پەیوەست دەبێت بە گۆڕەپانی سیاسیی بەکۆمەڵەوە. لێرەدا هیچ ڕێگایەک نییە بۆ هەڵهاتن بۆ ناو دۆخێکی تەواو کەسی یان خێزانی؛ بەڵکو خێزان خۆی دەبێتە وێنەیەکی بچووکی دەوڵەت. ئەمە بەو مانایەیە کە کێشە کەسییەکان، خێزانییەکان، یان تەنانەت دەروونییەکانیش، بە شێوەیەکی ناچاری پەیوەست دەبن بە کێشە گەورەکانی دەسەڵات، یاسا، و کۆمەڵگاوە. هیچ شتێک بێلایەن نییە، هیچ شتێک تەنها بۆ خۆی بوونی نییە؛ هەموو شتێک خاوەنی بارگەیەکی سیاسییە. لە کارەکانی کافکادا، ئەم ڕاستەوخۆییە سیاسییە بە ڕوونی دەردەکەوێت. دامەزراوەکان لە ڕۆمانەکانی «دادگا» و «قەڵا» تەنها شوێن یان چوارچێوە نین، بەڵکو هێزی سیاسیی دڵڕەق و گشتگیرن. خەباتی تاک لەگەڵ ئەم هێزانەدا، خەباتێکی کەسی نییە، بەڵکو بەیاننامەیەکی سیاسییە لەسەر دەسەڵات، هەستکردن بە تاوان، و دەوڵەت. جۆزێف کەی لە دادگا بێگومان، بەبێ ئەوەی بزانێت تاوانەکەی چییە، لەناو پڕۆسەیەکی دادگایی بێکۆتاییدا گیرۆدە دەبێت. ئەمە تەنها چیرۆکی پیاوێک نییە کە دادگایی دەکرێت، بەڵکو ڕەخنەیەکی توندە لە سیستەمێکی دادوەریی نادادپەروەر و نادیار، کە تاک تێیدا هیچ بەهایەکی نییە و دەبێتە قوربانیی یاسایەکی نادیار. هەروەها لە «قەڵا»دا، خەباتی کەی بۆ گەیشتن بە قەڵا و تێگەیشتن لە یاساکانی، خەباتێکی سیاسییە لەگەڵ دەسەڵاتێکی ناوەندیدا کە بە تەواوی کۆنترۆڵی ژیانی خەڵکی کردووە.

تەوەری باوکی ستەمکار لە کارەکانی کافکادا، وەک لە چیرۆکی «حوکم»دا، پەیوەست دەبێت بە پێکهاتە پیاوسالاری و دەوڵەتییە گەورەکانەوە. سێگۆشەی خێزان (باوک-کوڕ-هاوڕێ) دەبێتە سێگۆشەیەکی سیاسی. باوک لێرەدا تەنها کەسێکی خێزانی نییە، بەڵکو نوێنەرایەتیی دەسەڵاتێکی باڵا دەکات کە ژیانی تاک کۆنترۆڵ دەکات. کافکا بەم شێوەیە، سنوورەکانی نێوان کەسی و سیاسی دەشکێنێت. تەنانەت وردترین و بێبایەخترین وردەکارییەکانیش لە کارەکانی کافکادا وەک ڕاپۆرتێکی تەواونەکراو، دەنگێکی نامۆ، یان نامەیەکی ئاڵۆز، بارگەیەکی سیاسییان پێوەیە. هیچ گۆڕەپانێکی تایبەت نامێنێتەوە کە لە کاریگەریی دەسەڵات و سیاسەت بەدوور بێت. هەموو شتێک، تەنانەت خەونەکانیش، دەبنە بەشێک لە کایەیەکی سیاسیی گەورەتر.

“سێیەم؛ کۆبەندیی دەربڕینی بەکۆمەڵ”

تایبەتمەندیی سێیەم و کۆتایی ئەدەبی کەمینە، بریتییە لە چەمکی کۆبەندی دەربڕینی بەکۆمەڵ. لە ئەدەبیاتی کەمینەدا، نووسەر تەنها بۆ خۆی ناڵێت، بەڵکو دەبێتە کەناڵێک بۆ دەنگی بەکۆمەڵی گەلەکەی، کەمینەکەی. من دەگۆڕێت بۆ ئێمە. ئەمە بەو مانایەیە کە نووسینەکە تەنها دەربڕینی ئەزموونێکی تاکەکەسی نییە، بەڵکو دەبێتە دەنگی کۆمەڵێک کە لەناو سیستەمێکی زۆرینەدا بێدەنگ کراون یان دەنگیان ناگاتە شوێنێک. نووسەر لێرەدا وەک فەرمانبەرێک کار دەکات، وەک بەشێک لەو کۆبەندییە گەورەیە کە هەوڵ دەدات دەنگێک بۆ بێدەنگەکان دروست بکات. کافکا، سەرەڕای ئەوەی نووسەرێکی گۆشەگیر و تەنها بوو، بەڵام لە ڕاستیدا یەکێک بوو لە هەرە نووسەرە بەکۆمەڵەکان. ئەو تەنها لەبارەی نامۆیی خۆیەوە نەدەنووسی، بەڵکو دەنگی بە گەلێک کە نەبوو دەبەخشی، بە کۆمەڵێک کە هێشتا نەهاتبوونە بوون. ئەو بۆ هەموو ئەوانە دەنووسی کە لەناو مەکینەی دەسەڵاتدا گیرۆدە ببوون و نەیاندەتوانی دەرباز بن. ئەدەبیاتی کەمینە خاوەنی مامۆستایەک یان نووسەرێکی نابووت نییە کە بە تەنها هەموو شتێک بزانێت. نووسەر لێرەدا تەنها فەرمانبەرێکە، بەشێکە لە کۆبەندییەکە. شێوازی بێلایەن و ساردی کافکا ئەمە زیاتر پشتڕاست دەکاتەوە. ئەو مامۆستای زمان نییە، بەڵکو بەکارهێنەرێکی زمانە، تێکدەرێکی زمانە، کە هەوڵ دەدات زمانەکە لە چوارچێوە باوەکانی دەربهێنێت و بیکاتە ئامرازێک بۆ دەربڕینی ناڕەزایەتی و گۆڕانکاری. ئەرکی نووسەر لێرەدا بریتییە لە دروستکردنی هۆشیاریی بەکۆمەڵ بۆ گەلێک کە خاوەنی هۆشیارییەکی بەکۆمەڵ نییە. کافکا، وەک نووسەرێکی تەنها، بە شێوەیەکی ناکۆکئامێزانە، هەرە نووسەرێکی بەکۆمەڵ بوو. ئەو بە نووسینەکانی، سنوورەکانی نێوان تاک و کۆمەڵگەی تێکشکاند و نیشانی دا کە چۆن ئەزموونی تاکەکەسی دەتوانێت ببێتە دەنگی کۆمەڵێک کە لەناو سیستەمێکی ستەمکاردا دەژین. نووسینەکانی کافکا، وەک کۆبەندییەکی دەربڕینی بەکۆمەڵ، دەبنە هێزێک بۆ گۆڕانکاریی، چونکە ئەوان دەنگی بێدەنگەکان دەگەیەنن و ڕێگا بۆ دروستبوونی گەلێکی نوێ خۆش دەکەن.

ئەگەر تیۆریی ئەدەبی کەمینەی دۆلۆز و گاتاری وەک چاویلکەیەک بەکاربهێنین بۆ خوێندنەوەی دیمەنی ئەدەبی هاوچەرخ، ئەوا ئەدەبی کوردی لە چوارچێوەی دەوڵەت-نەتەوە سەردەستەکانی ناوچەکەدا (تورکیا، ئێران، ئێراق و سوریا) دەبێتە بەرجەستەترین و زیندووترین نموونەی ئەم چەمکە. ئەدەبیاتی کوردی، بەتایبەت لەو سەردەمانەی کە زمان و كولتووریی کوردی بە فەرمی قەدەغە کرابوو یان پەراوێزخرابوو، هەرسێ خەسڵەتە سەرەکییەکەی ئەدەبی کەمینەی تێدا بەدی دەکرێت. یەکەم، نووسەری کورد ناچار بووە زمانی سەردەست (تورکی، فارسی یان عەرەبی) هەژار بکات و وەک ئامرازێکی نامۆ بۆ دەربڕینی ئەزموونێکی جیاواز بەکاری بهێنێت، یان نووسین بە زمانی دایکی قەدەغەکراو، زمانەکەی کردووەتە قەڵایەکی سیاسی. دووەم، هیچ بابەتێکی تاکەکەسی لە ئەدەبی کوردیدا لە سیاسەت خاڵی نییە؛ چیرۆکی عەشقێک دەبێتە چیرۆکی نیشتمان و کێشەی خێزانێک ڕەهەندێکی نەتەوەیی وەردەگرێت، چونکە خودی بوونی کورد وەک ئەویتر کردەیەکی سیاسییە. سێیەم، نووسەری کورد زۆرجار لە بری ئەوەی تەنها دەنگی خۆی بێت، بووەتە دەنگی بەکۆمەڵی گەلەکەی؛ شاعیرێک بووەتە ویژدانی نەتەوەیەک و ڕۆماننووسێک بووەتە یادەوەریی کۆژانەکانی. بەم شێوەیە، ئەدەبی کوردی لەناو پەراوێزی دەوڵەتی زۆرینەدا، بووەتە گوتارێکی بەهێزی بەرگری، ناسنامە و خەباتی مانەوە.

“دەرئەنجام؛ تیری کەمینە”

کەواتە، دەتوانین بڵێین کە چەمکی ئەدەبی کەمینە لای دۆلۆز و گاتاری، کە لە ڕێگەی شیکارکردنی کارەکانی کافکاوە دەردەکەوێت، تەنها چەمکێکی ئەدەبی نییە، بەڵکو چەمکێکی فەلسەفی و سیاسیی قووڵە. سێ تایبەتمەندیی سەرەکیی ئەم ئەدەبیاتە؛ بێ نیشتمانکردنی زمان، ڕاستەوخۆیی سیاسی و، کۆبەندی دەربڕینی بەکۆمەڵ، پێکەوە کار دەکەن بۆ دروستکردنی مەکینەیەکی جەنگی کە توانای تێکدانی پێکهاتە باڵادەستەکان و کردنەوەی ڕێگای نوێی هەیە. کافکا، بە شێوازە سارد و وردەکارییەکەی، بە پیشاندانی ڕاستەوخۆیی سیاسی لەناو ژیانی ڕۆژانەدا، و بە بوون بە دەنگی گەلێک کە هێشتا نەهاتووە، نیشانی دەدات کە چۆن ئەدەبیات دەتوانێت ببێتە هێزێکی شۆڕشگێڕانە. هێزی ئەدەبیاتی کەمینە لە لاوازییەکەیدا نییە، بەڵکو لە توانای گۆڕانکاری و هەڵهاتنیدایە. ئەوە هێزی «بوون بە کەمینە»یە، هێزی گۆڕانکارییە، هێزی دەربازبوونە لە هێڵە زۆرینەییەکان. ئەدەبیات لێرەدا دەبێتە هێڵێکی هەڵهاتن، تیرێک کە ئاڕاستەی دڵی دەسەڵات دەکرێت، و خاکێکی نوێ بۆ گەلێک دروست دەکات کە هێشتا نەهاتووە. ئامانج لێرەدا ئەوە نییە کە ببیتە زۆرینەیەکی نوێ، بەڵکو ئەوەیە کە بەردەوام کەمینە بیت، بەردەوام لە حاڵەتی بوون بە گۆڕانکاریدا بیت. ئەمە بانگەوازێکە بۆ ئەوەی لە چوارچێوە باوەکان دەربچین و بەردەوام لە گەڕان و دۆزینەوەی ڕێگای نوێدا بین بۆ دەربڕین و گۆڕانکاری، چونکە تەنها بەم شێوەیە دەتوانین لەناو خۆڵەمێشی بێ ئیرادەییدا دەرباز بین و بەرەو ئاسۆیەکی نوێ هەنگاو بنێین.