پاتری ئاسن-هەوا جۆرێکی نوێ و شۆڕشگێڕانەیە لە سیستەمەکانی کۆگاکردنی وزە کە لەسەر بنەمای کارلێکی کیمیایی نێوان ئاسنی باو و ئۆکسجینی ناو هەوا کار دەکات و بە یەکێک لە باشترین چارەسەرەکان بۆ کێشەی پچڕانی وزەی نوێبوەوە لەم ساڵدا دادەنرێت. ئەم پاترییە لە ڕووی پێکهاتەوە زۆر سادەیە و لە ئەنۆدێکی دروستکراو لە پەپکەی ئاسنی ورد، کاتۆدێکی تایبەت کە ڕێگە بە هاتنە ناوەوەی هەوا دەدات، و ئەلیکترۆلایتێکی شلی شێوە ئاو کە ماددەی ئەلکەلاینی تێدایە پێکهاتووە. جیاوازی سەرەکی ئەم تەکنەلۆژیایە لەگەڵ پاترییەکانی تری وەک لیتیۆم ئەوەیە کە ئەم جۆرە پاترییە وەک وێستگەیەکی کارەبای گەورە کار دەکات کە دەتوانێت بۆ چەندین ڕۆژ وزە دابین بکات، نەک تەنها بۆ چەند کاتژمێرێکی کەم، ئەمەش وای کردووە نازناوی (پاتری تەمەن درێژ)ی لێ بنرێت.
پرۆسەی کارکردنی ئەم پاترییە لە ڕاستیدا لاساییکردنەوەی دیاردەیەکی سرووشتییە کە هەموومان دەیناسین، ئەویش ژەنگهێنانی ئاسنە، بەڵام بە شێوەیەکی کۆنتڕۆڵکراو و پێچەوانەبوەوە. لە کاتی بەتاڵبوونەوەی وزەدا، پاترییەکە ئۆکسجین لە هەواوە هەڵدەمژێت و دەیگەیەنێتە سەر پارچە ئاسنەکان، ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی ئۆکسیدی ئاسن یان ژەنگ و لە ئەنجامی ئەم کارلێکەدا ئەلیکترۆنەکان ئازاد دەبن و تەزووی کارەبا دروست دەکەن بۆ ناو تۆڕی ناوخۆیی. کاتێک کارەبای زیادەی وێستگەکانی خۆر یان با بەردەست دەبێت، پاترییەکە بارگاوی دەکرێتەوە و تەزوویەکی کارەبای پێ دەدرێت کە پرۆسەکە پێچەوانە دەکاتەوە، واتە ژەنگەکە دەگۆڕێتەوە بۆ ئاسنی پاک و ئۆکسجینەکەش وەک گازێکی بێ زیان دەکاتە ناو بەرگەهەواوە، ئەم پرۆسەیەش دەتوانرێت هەزاران جار دووبارە بکرێتەوە بەبێ ئەوەی توانای پاترییەکە بە ڕێژەیەکی بەرچاو دابەزێت. بەراوردکردنی ئەم تەکنەلۆژیایە لەگەڵ پاترییە لیتیۆمییە باوەکان نیشانی دەدات کە پاتری ئاسن-هەوا خاوەنی چەندین تایبەتمەندییە کە لیتیۆم ناتوانێت کێبڕکێیان بکات، بەتایبەتی لە ڕووی تێچووەوە. پاترییە لیتیۆمییەکان پێویستیان بە کانزای گرانبەها و دەگمەنی وەک کۆباڵت، نیکڵ و لیتیۆم هەیە کە زۆرجار لە ناوچە پڕ ململانێکان دەردەهێنرێن و نرخەکانیان زۆر بەرزە، بەڵام ئاسن یەکێکە لە هەرزانترین و زۆرترین کانزاکانی سەر گۆی زەوی.
جگە لەوەش، پاتری ئاسن-هەوا زۆر سەلامەتترە چونکە ئەلیکترۆلایتەکەی لەسەر بنەمای ئاو دروستکراوە و هیچ مەترسییەکی ئاگرکەوتنەوە یان تەقینەوەی نییە، تەنانەت ئەگەر کێشەی تەکنیکیشی تێدا دروست ببێت، ئەمەش وا دەکات بتوانرێت لە ناو جەرگەی شارەکان و نزیک شوێنی نیشتەجێبوون بەبێ ترس دابنرێن، لە کاتێکدا پاترییە لیتیۆمییەکان پێویستیان بە سیستەمی ساردکەرەوەی زۆر ئاڵۆز هەیە بۆ ڕێگریکردن لە گەرمبوونی زۆر. هەرچەندە ئەم تەکنەلۆژیایە زۆر بەهێزە، بەڵام بێ کێشە و ئاڵنگاریش نییە، چونکە گەورەترین لاوازیی پاتری ئاسن-هەوا لە کەمیی چڕی وزەکەیدایە، واتە بۆ کۆگاکردنی بڕێکی دیاریکراو لە کارەبا پێویستی بە قەبارەیەکی زۆر گەورەتر هەیە بەراورد بە پاترییەکانی تر. ئەم کێشەیە وا دەکات کە ئەم پاترییانە هەرگیز بۆ مۆبایلی زیرەک یان ئۆتۆمبێلی کارەبایی گونجاو نەبن، چونکە هیچ کەسێک نایەوێت پاترییەکەی بەقەد ژوورێکی گەورە بێت، بەڵام بۆ تۆڕە کارەباییەکان کە شوێن کێشە نییە، ئەم قەبارە گەورەیە هیچ گرفتێک دروست ناکات. هەروەها کێشەیەکی تری کیمیایی هەیە کە پێی دەوترێت کارلێکی لاوەکیی هایدرۆجین، کە لە کاتی بارگاویکردنەوەدا ڕوودەدات و دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی کارایی پاترییەکە، بۆیە زاناکان بەردەوام لە هەوڵی دۆزینەوەی هاندەری نوێدان بۆ کەمکردنەوەی ئەم دیاردەیە و باشترکردنی خێرایی وەڵامدانەوەی پاترییەکە. لە ڕووی کارایی کارەباییەوە، ئەم پاترییانە نزیکەی ٪٦٠ بۆ ٪٨٠ی ئەو وزەیەی پێیان دەدرێت دەینێرنەوە، ئەمەش کەمترە لە کارایی ٪٩٠ی لیتیۆم، بەڵام ئەوەی گرنگە لێرەدا ئەوەیە کە تێچووی کۆگاکردنەکە هێندە هەرزانە کە ئەم بەفیڕۆچوونە گرنگییەکی ئەوتۆی نامێنێت. بۆ نموونە، تێچووی هەر کیلۆوات کاتژمێرێک لە پاتری ئاسن-هەوادا کەمترە لە ٢٠ دۆلار، لە کاتێکدا لە لیتیۆمدا سەروو ١٥٠ دۆلارە، بۆیە کۆمپانیاکان دەتوانن تەنها بە زیادکردنی چەند پانێڵێکی تری خۆر ئەو وزە بەفیڕۆچوە قەرەبوو بکەنەوە و هێشتا لە ڕووی ئابوورییەوە زۆر قازانج بکەن.
ئەم هاوکێشە ئابوورییە وای کردووە کە پاتری ئاسن-هەوا ببێتە تاکە بژاردەی لۆژیکی بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییەی کە لە کاتی نەبوونی با و خۆردا دروست دەبێت، کە زۆرجار بۆ چەندین ڕۆژ بەردەوام دەبێت. کەرەستە بنەڕەتییەکانی ئەم پاترییە بریتین لە ئاسن، ئاو و هەوا، کە سێ کەرەستەن لە هەموو شوێنێکی جیهاندا بە زۆری دەست دەکەون و هیچ وڵاتێک ناتوانێت قۆرخیان بکات، ئەمەش ئاسایشی وزە بۆ هەموو گەلان دابین دەکات. ئاسن بەهۆی تایبەتمەندییە موگناتیسی و کیمیایییەکانییەوە هەڵبژێردراوە چونکە توانایەکی باشی هەیە بۆ گۆڕینی بارە ئۆکساندنەکانی بەبێ ئەوەی تێکبچێت، هەروەها کاتۆدی هەواش بەکاردێت چونکە کێشی پاترییەکە سوک دەکات و پێویست ناکات ماددەی ئۆکسێنەری کیمیایی لە ناو پاترییەکەدا هەبێت، ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ ئەوەی پاترییەکە بتوانێت بۆ ماوەی چەندین ساڵ بەبێ چاککردنەوەی بەردەوام کار بکات. یەکێک لە گرنگترین سوودەکانی ئەم پاترییە توانای کۆگاکردنی وزەیە بۆ ماوەیەکی یەکجار درێژ کە دەگاتە ١٠٠ کاتژمێر یان زیاتر، کە ئەمە خەونێکی گەورەی ئەندازیارانی کارەبا بووە بۆ دەیان ساڵ. ئەم ماوە درێژە ڕێگە دەدات بە وڵاتان کە پشت بە وزەی سەوز ببەستن تەنانەت لە وەرزە خراپەکاندا، بۆ نموونە ئەگەر هەفتەیەک باران بێت و خۆر نەبێت، ئەم پاترییە گەورانە دەتوانن وزەی شارەکان دابین بکەن کە لە ڕۆژانی خۆرەتاودا کۆیان کردووەتەوە. ئەمەش مانای وایە کە چیتر پێویستمان بە وێستگەکانی خەڵوز و گاز نابێت کە تەنها بۆ کاتی نائاسایی ئیشیان پێ دەکەین، چونکە پاتری ئاسن-هەوا دەتوانێت هەمان ئەو جێگیرییە بۆ تۆڕی کارەبا دابین بکات بەبێ ئەوەی هیچ گازێکی زیانبەخش دەربکات. بەکارهێنانەکانی ئەم پاترییە بە پلەی یەکەم لە پرۆژە زەبەلاحەکانی تۆڕی کارەبای نیشتمانیدایە، بەتایبەتی لەو شوێنانەی کە کێڵگەی گەورەی با و خۆریان لێیە، هەروەها بۆ دابینکردنی کارەبای بەردەوامی سەنتەرە گەورەکانی داتا کە پێویستیان بە کارەبایە لە هەموو چرکەیەکدا. ئەم تەکنەلۆژیایە دەبێتە هۆی ئەوەی کە تێچووی کارەبا بۆ هاووڵاتیان دابەزێت، چونکە ڕێگری دەکات لە بەفیڕۆچوونی ئەو وزە زۆرەی کە لە ڕۆژانی پڕ لە بادا بەرهەم دێت و بەهۆی نەبوونی شوێنی کۆگاکردنەوە لەدەست دەچوو.
جگە لەوەش، کارگە پیشەسازییە قورسەکان دەتوانن ئەم پاترییانە بەکاربهێنن بۆ ئەوەی پشت بە وزەی سەوز ببەستن و تێچووی بەرهەمهێنانی کاڵاکانیان کەم بکەنەوە. لە ڕووی ژینگەییەوە، پاتری ئاسن-هەوا وەک پاکترین جۆری پاتری دەناسرێت، چونکە پرۆسەی دەرهێنانی ئاسن زۆر کەمتر زیانبەخشە بۆ ژینگە بەراورد بە کانزاکانی تر و مەترسیی تیشکدان یان ژەهراویبوونی ئاوی ژێرزەوی نییە. لە کۆتایی تەمەنی پاترییەکەشدا کە زیاتر لە ٢٠ ساڵە، دەتوانرێت تەواوی ئاسنەکە دووبارە بتوێنرێتەوە و لە پیشەسازیی تردا بەکاربهێنرێتەوە، یان دووبارە بکرێتەوە بە پاتری نوێ، ئەمەش چەمکی (ئابووریی بازنەیی) بەدی دەهێنێت کە تێیدا هیچ پاشماوەیەکی زیانبەخش بۆ نەوەکانی داهاتوو جێ نامێنێت. ئەمە جیاوازییەکی گەورەیە لەگەڵ پاترییە کۆنەکان کە فڕێدانیان دەبێتە هۆی پیسبوونی خاک بە قوڕقوشم و کادمیۆم و ماددە مەترسیدارەکانی تر. لە ئێستادا، چەندین کۆمپانیای پێشەنگ لەم بوارەدا سەریان هەڵداوە، کە دیارترینیان کۆمپانیای فۆرم ئینێرجی (Form Energy)یە کە توانیویەتی یەکەم کارگەی گەورەی بەرهەمهێنانی ئەم پاترییانە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بکاتەوە و گرێبەستی گەورەی لەگەڵ حکومەتەکان واژۆ کردووە. هەروەها توێژینەوەکانی زانکۆکانی ئەوروپا و ئاسیا بەردەوامن بۆ باشترکردنی تەکنەلۆژیای کاتۆدی هەوا و دۆزینەوەی ڕێگەی نوێ بۆ ئەوەی ئەم پاترییانە کاراییەکی زیاتر بدەن. هەموو ئەم هەوڵانە نیشانی دەدەن کە جیهان بڕیاری داوە پشت بەم تەکنەلۆژیا هەرزان و پاکە ببەستێت بۆ ئەوەی تا ساڵی ٢٠٣٠ و دواتر بگاتە ئامانجی (سفر گازی زیانبەخش) و زەوی لە مەترسییەکانی گۆڕانی کەشوهەوا بپارێزێت.
سەرچاوە؛ Form Energy
وهرگێڕانی؛ لاولاو مستهفا
