کاتێک باس لەسەر دۆسیەی ئاسایشی دەوڵەت دەکرێت، بە تایبەتی کە زیاتر لە وهزارهتێکی تایبەتدا کۆ دەکرێتەوە کە ئەویش وهزارهتی ناوخۆیە، یا دەشێ بوترێت هەر دامودەزگایەکی دەوڵەت کە تایبەتە بە پاراستنی دۆسیەی ئاسایش(ملف الأمني) ئەو دەزگا دەوڵەتیە وهزارهت بێت یاخود دەزگایەکی تر بێت لە لایەن دەوڵەتەوە دیاری کرابێت بە پێی پلانی پەیکەری پێکهاتەی ئەو دەوڵەتە کە ئەو دۆسیەیە دەگرێتە خۆی، دەکرێت بوترێت کە دۆسیەی ئاسایش لە هەستیارترین پایە بنەڕەتیەکانی کە دەوڵەتی مۆدێرنەی لەسەری بوونیادنراوە. ئەمە تەنها سیستەمێکی ڕێکارەکان نییە بۆ پاراستنی سستمی ئاسایشی گشتی، بەڵکو لە چوارچێوەی چەند چەمکێکی هەمەلایەنە لە خۆ دەگرێت کە لەو چوارچێوەیدا سیاسەت و یاسا و ئیدارە و ئابووری و کۆمەڵگا، گشتیان دەکەونە بازنەی پێکەوە گرێدانیان لە ناو دۆسیەی ئاسایشدا بۆ دەستەبەرکردنی سەقامگیری دەوڵەت و توانای پاراستنی بەرژەوەندییە باڵاکانی دەوڵەت بێت یا هەرێمێکی دیاری کراو بێت. وەزارەتی ناوخۆ، وەک دەزگای جێبەجێکاری سەرەکی کە پەیوەندی بە کاروباری ئاسایشەوە هەیە، بەرپرسیارێتی فراوانی لە بەڕێوەبردنی ئەم دۆسیە (مەلەفەدا) هەڵدەگرێت، شانبەشانی پاڵپشتیکردنی دامەزراوە و ئۆرگانەکانی دیکە کە ڕۆڵەکانیان لە چوارچێوەی دیدگایەکی یەکگرتووی ئاسایشی نیشتمانیدا خۆی دەبینێتەوە . بۆیە زۆر گرنگە هەمو کەسێک ئەو ڕاستایانە بزانێت لە ڕوی بایەخی دۆسیەی ئاسایشی دەوڵەت کە تێیدا چارەنووسی ئەو هاووڵاتییانە دەگرێتەوە کە لەو چوارچێوە جوگرافی سیاسیەدا دەژین، لەوانەیە زۆر کەس لای وابێت دۆسیەی ئاسایش تەنها دۆسیەیەک بێت تایبەت بێت بە دامودەزگاکانی ئاسایش و پۆلیس و بەرگری نیشتمانی و یاخود هەر دەزگایەکی ئاسایشی تر لە ژێر هەر ناوێکی تردا بێت بۆ نمونە دژە تیرۆر یا ئاسایشی گشتی…هتد.
کە ئەوانە تەنها ناوی ئەو دامەزراوانەن کە لەوانەیە هاووڵاتییەکی ئاسایی ڕۆژانە پێویستی پێی هەبێت و مامەڵەی لەگەڵدا بکات، بەڵام ئەوە ئەو گرنگی و بایەخە ئستراتیژیانە ناگرێتەوە کە لە مەلەفی یا دۆسیەی ئاسایشدا مامەڵەی پێ دەکرێت. بۆیە بە گرنگم زانی زۆر بە وردی و شیکاریەکی قوڵتر بابەتی دۆسیەی ئاسایش ڕون بکەمەوە و ئاماژە بە پێک هاتەی ناو ئەو دۆسیەیە بدەم:-
“یەکەم؛ سرووشت و ڕەهەندەکانی دۆسیە ئەمنییەکان “
کاتێک دەستەواژەی (دۆسیەی ئاسایش) بەکاردێت، ئاماژەیە بۆ ئەو کۆمەڵە سیاسەت و پلان و ڕێکارانەی کە دەوڵەت بۆ پاراستنی سەقامگیری ناوخۆیی خۆی و پاراستنی سەروەری خۆی دەگرێتە ئەستۆ لە پێناو پاراستنی هاووڵاتییان و ژێرخانی ژیانی هاووڵاتییان لە هەڕەشە دەرەکیەکان و ناوخۆیەکان کە ڕوبەڕوی دەوڵەت دەبنەوە . ئاسایش لێرەدا وەک چەمکێکی ئاڵۆز وتێکەڵ و گرێدروا پێکەوە تەماشا دەکرێت کە ئاسایشە تەقلیدیەکە تێدەپەڕێنێت بۆ ئەوەی چەندین ڕەهەند لەخۆبگرێت، لەوانە:-
1 – ئاسایشی سیاسی:- دەستەبەرکردنی سەقامگیریی سیستمی سیاسی و ڕێگریکردن لە هەڕەشە ناوخۆیی و دەرەکییەکان کە ڕەنگە نەمانی یا نەبونی ئەو ئاسایشە ببێتە لەدەست دانی شەرعیەتی دەوڵەت و لێک هەڵوەشانەوەی یا گرژی وپێکدادان ڕووبدەن.
2 – ئاسایشی کۆمەڵایەتی:- ڕێگریکردن لە دابەشبوونی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و دروستبوونی یا سەرهەڵدانی باری تووندوتیژی ناوخۆیی لە نێوان تاک وکەسانی ناو کۆمەڵگا ، کە دواجار لە ڕێگەی ئاسایشی کۆمەڵایەتیەوە چارەسەری ڕەگ و ڕیشەی تاوانەکانی ناو کۆمەڵگا دەکرێن و پاشان لە ڕێگەی ئاسایشی کۆمەڵایەتیەوە هێزی یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی دەستەبەر دەکرێت.
3 – ئاسایشی ئابووری:- پاراستنی سەرچاوە و ژێرخانی ئابووری و ڕێگریکردن لە خراپ بەکارهێنانی ئابووری کە کاریگەری لەسەر سەقامگیری دەوڵەت هەیە لە کاتی خراپ بەکار هێنانی ئەو سەرچاوانە لە ڕێگری کردنی لە گەندەڵی لە بەکار هێنانی سەرچاوە سرووشتیەکانی ژێر خانی ئابووری.
4 – ئاسایشی ئەلیکترۆنی:- پاراستنی فەزای دیجیتاڵی لە هێرش و دەستدرێژی ئەلیکترۆنی کە ئێستا بۆ ئەم سەردەمە بۆتە هەڕەشەیەکی گەورە لە تێکدانی گشت جومگە وسێکتەرەکانی دەوڵەت و کۆمەڵگا و زیاد بونی تاوانەکان و بگرە کاری گەری لە تێکدانی باری ئابووری و دارایی دەوڵەت.
5 – ئاسایشی فیکری و کولتووری:- بەرەنگاربوونەوەی تووندڕەوی وهاندانی تووندو تیژی جیاوازی رەگەز پەرەستی و ناوچەگەرایی و پڕوپاگندە و هەڵمەتە سیستماتیکییەکان دژ بە دەوڵەت.
6 – ئاسایشی سنوورەکان:- چاودێریکردنی سنوورەکان و ڕێگریکردن لە قاچاخ و دزەکردنی سامان و داهات و بەروبومی ناوخۆ وهاوردەکردنی بێ پلان لە تێکدانی باری ئابووری ناوخۆ ، کە تەنها رویەکێتی لە ئاسایشی سنور، ڕویەکی دیکەی سەربازی و ئاسیش و دزەکردنی تیرۆر و کەرەستەو شمەکی قەدەغەکراو. کەواتە بەم مانایە فایلە ئەمنییەکان یا بڵێین دۆسیەکانی ئاسایش کەرتێکی تەکنیکی دابڕاو نییە، بەڵکو سیستەمێکی هەمەلایەنەیە کە پەیوەستە بە توانای مانەوە و گەشەکردنی دەوڵەتەوە.
“دووەم؛ ڕۆڵی وەزارەتی ناوخۆ لە دۆسیەی ئاسایش”
لە دەوڵەتدا وەزارەتی ناوخۆ بە باڵاترین دەزگای جێبەجێکردن دادەنرێت، کە بەرپرسیارە لە ڕێکخستنی کاروباری ئاسایش واتە چەمک و بواری ئەمنی بە هەموو بەشەکانیەوە کە پێشتریش ئاماژەمان پێدان ، ئەم ڕۆڵانەی وهزارهتی ناوخۆ لەسەر بنەمای چەندین ئەرکی نیشتمانی سەرەکی دامەزراون:-
1 – پەرەپێدانی سیاسەتی ئاسایش (ئەمنی):- داڕشتنی یاسا و ڕێساکان کە کارە ئەمنییەکان بەپێی هەڕەشەکان لە کات و شوێنی دیاریکراودا دەگۆڕێن، واتە ئەو یاسا و ڕێسایانەی سیاسەتی ئاسایش دەیانگرێتە بەر بە پێی سەردەمی گۆڕانکاری و پێشهاتەکانی بارودۆخی ئەو کاتە دەبێت گونجاو لەبار بن و پاشان هەر بەپێی ئەو بارو دۆخە پەرەسەندووە بەڕێوەدەبرێن یا ڕوونتر بڵێین نوێ دەکرێنەوە و (ئەپدەیت) دەکرێتەوە.
2 – سەرپەرشتیکردنی دەزگا ئەمنیەکان:- ڕێکخستنی کاری پۆلیس، سەرپەرشتی دەزگاکانی ئاسایشی گشتی، دامەزراندنی هێزی پاراستنی تایبەت، ڕیکخستنی بەرگری شارستانی و گشت ئەوانی تر کە لەوانەیە ئێستا کۆمەڵێک دامودهزگای نوێ لە ژێر ناو ناونیشان و ئەرکەکانیان گۆڕابن وەک دژە تیرۆر بە هەموو مانا جیاوازیەکانیەوە کە هەمان ئەرکی ئاسایش لە ئەستۆ دەگرن.
3 – بەڕێوەبردنی زانیاری و داتا:- کۆکردنەوە و شیکردنەوەی زانیاری ئەمنی بۆ هەڵسەنگاندنی مەترسییەکان و بڕیاردانی خۆپارێزی و ڕێگری لە ئەگەری هەر پێشهاتێک کە مەترسی لەسەر ئاسایشی نیشتمانی هەبێت چی لە ڕووی دەرەکییەوە یاخود ناوخۆوە.
4 – هەماهەنگی نێوان دامەزراوەکان:- دڵنیابوون لە یەکخستن و هەماهەنگی ڕۆڵەکان لە نێوان دەزگا جیاوازەکاندا، ڕێگریکردن لە هەر دەست تێوەردان و ڕێگری کردنێک لە دەسەڵاتەکانی دادوەری، و بەستنەوەی کاری ئەمنی بە ئۆپەراسیۆنە گشتییەکانی حکومەت.
5 – بەڕێوەبردنی قەیران:- لە ڕێگەی ژووری ئۆپەراسیۆنی تایبەتمەند و پلانی وەڵامدانەوەی فریاگوزاری لە ئەگەری ئەو قەیرانانەی ڕوبەڕوی دەوڵەت یا هاونیشتمانیان دەبنەوە.
لێرەدا کار و ئەرکی کاریگەری وەزارەتی ناوخۆیە لە توانای تێکەڵکردنی دیسیپلینی یاسایی و لێهاتوویی پیشەیی و بەڕێوەبردنی سەرچاوەی دروست دەپێورێت بۆ ئیدارەکردنی دۆسیەی ئاسایش لە دەوڵەتدا وەک دەزگایەکی باڵای دەسەڵاتی جێبەجێ کردن.
“سێیەم؛ ئەو دامەزراوانەی پەیوەستن بە دۆسیە ئەمنییەکانەوە”
وەزارەتی ناوخۆ بە دابڕانی لە دامودەزگاکانی تری دەوڵەت کە ئەرکی جێبەجێکردن یاخود داڕشتنی یاساکانیان لە ئەستۆدایە ناتوانێت ئەرکەکانی وەک پێویست بەڕێوە بەرێت، چونکە دۆسییە ئەمنییەکان لەگەڵ ژمارەیەک دەزگای تایبەتمەند هاوبەش و هەماهەنگن لە بەشداریکردنی پێکەوەیان لە پێکهێنانی “سیستەمێکی ئاسایشی نیشتمانی” یەکگرتوو. کەواتە پێویستە لێرەوە ئەو دامودهزگا فەرمیانەی ڕۆڵی سەرەکیان لە جێبەجێ کردن و لە ئەستۆ گرتنی دۆسیەی ئاسایشدا هەیە ، پێویستەهەریەکەیان بە پێی ئەرکی پێسپاردنیان دیاری بکەین کە دیارترین ئەو دامەزراوانەش بریتین لە:-
1- دەزگاکانی هەواڵگری و ئاسایشی نیشتمانی:- ئەرکی ئەم دەزگایە کۆکردنەوە و شیکردنەوەی زانیاریەکان و پێشبینیکردنی لە ئەگەری هەڕەشەکان جا ئەو هەڕەشانە لە دەرەوەی سنورەکان بن یا خود لە ناوخۆی دەوڵەتەوە بێت بەهۆی چەند گروپیکەوە یا دەستەیەکی تێکدەرەوە.
2-دەسەڵاتی دادوەری و داواکاری گشتی:- گرنگترین و هەستیارترین دەسەڵاتی سەقامگیری ئاسایش و دادەوەری، لە هەمان کاتدا ڕۆڵی لە دەوڵەتدا دەستەبەرکردنی سەروەری یاسایە، لەو ڕوانگەیەوە دۆسیەی ئاسایس ئەرکی بەستنەوەی کاری ئاسایشە بە چوارچێوەی دەسەڵاتی یاساییەوە.
3-سوپا یان هێزە چەکدارەکان:- ئەرکی سوپا وەک هێزێکی نیشتمانی لە پاراستنی سنوورەکانی دەوڵەت و پاڵپشتیکردنی ئاسایشی ناوخۆ لەکاتی پێویستدا لە هێرشە دەرەکیەکان.
4-دەسەڵاتی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و سپیکردنەوەی پارە:- پاراستنی ئابووری و ڕێگریکردن لە گەندەڵی لە پرۆژە ئستراتیجیەکانی دەوڵەت و پرۆژە مەدنیەکاندا و وەبەرهێنان و سەرمایەدار بونی گوماناوی.
5-دامودەزگاکانی چاودێری و کارگێڕی:- بۆ دەستەبەرکردنی حوکمڕانی باش و ڕێگرتن لە خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات ، لیژنەکانی چاودێری بەدوادا چون لە پەرلەمان و ئەو دامودهزگایانەی ئەرکی بەر پرسیارێتی چاودێری لە جێبەجێکردنی یاساکاندا هەیە گشتیان هەماهەنگ دەبن لە دۆسیەی ئاسایشدا .
6- وەزارەتە جیاوازەکان:- وەک تەندروستی، پەیوەندییەکان و ژێرخانی ئابووری، کە کارەکانیان پەیوەستە بە ئاسایشی ناوخۆ لەسەر ئاستی دەستەبەرکردنی ژیانی تاکی کۆمەڵگا ئەو وهزارهتانەش دەبنە چەمکێکی گرنگ لە دۆسیەی ئاسایشەوە.
هاوکاری ئەو لایەنانەی لای سەرەوە ئاماژەمان پێدان لە دۆسیەی ئاسایشدا هەریەکەیان لە ئاستی بەرپرسیارێتیدا گرنگی وبایەخی خۆی لە پێکهێنانی( قووڵایی دامەزراوەیی ئاسایش ) دەناسرێنەوە، بایەخی ئەو دامەزراوەیەش دەبێتە پتەوکردنی هێز و دەسەڵاتی دەوڵەت کە پشتی پێ دەبەستێت بۆ دڵنیابوون لە سەقامگیری بەردەوامی خۆیدا.
“چوارەم:- ناوەڕۆکی قووڵایی ستراتیژی دۆسییە ئەمنییەکان”
قووڵی ستراتیژی واتە توانای دەوڵەتە لە بوونیادنانی چەندین مژاردا لە هێزی خۆپارێزی و بەرگری و هەماهەنگی، ئەمەش وا دەکات لە قۆناغە سەرەتاییەکانیانی قەیرانەکاندا مامەڵە لەگەڵ ڕوودانی هەڕەشەکاندا بکات نەک لە ساتەوەختی تەقینەوەکەدا واتە لە دەستپێک وڕودانی قەیرانەکاندا. بەمە دەوترێت قووڵای ئستراتیژی دۆسیەی ئاسایش.
“پێنجەم؛ گرنگی دۆسیەی ئاسایش بۆ دەوڵەت”
گرنگی و بایەخی دۆسیە ئەمنییەکان لەوەدایە کە بناغەی هەموو پرۆسەیەکی سیاسی و ئابووری یاخود کۆمەڵایەتییە ، واتە پرۆسەی سیاسی بەبێ ئاسایش ناتوانرێت بەڕیوە بچێت و باری ئابووری دەوڵەتیش بەبێ وەبەرهێنان گەشە ناکات و بەبێ متمانەی کۆمەڵگاش سەقامگیری کۆمەڵایەتی دەستەبەر ناکڕیت ئەمانە گشتی لە چوارچێوەی گرنگی دۆسیەی ئەمنی بەرجەستە دەبن.
“شەشەم؛ چۆن دەوڵەت دۆسیە ئەمنییەکانی خۆی دەپارێزێت”
پابەندبوونی دەوڵەتێک بە دۆسیە ئەمنییەکەیەوە بە مانای چەقبەستویی یان سنووردارکردن نییە، بەڵکو پەرەپێدانی ئامرازی کاریگەرە بۆ بەڕێوەبردنی قەیران و مەترسییەکان کە ڕووبەڕووی دەوڵەت دەبنەوە. کەواتە دەرئەنجامی بایەخی دۆسیەی ئاسایشی دەوڵەت لە دەست وهزارهتی ناوخۆ گرنگی لە چەسپاندن و سەقامگیری دەوڵەتدایە و کەرتی ئاسایش تەنیا بوارێکی تەکنیکی نابێت، تا ئەم کەرتەش زیاتر ڕێکخراو و پابەندی یاسا بێت لە ڕووی دامەزراوەییەوە تەندروستتر و هاوتەریب بێت لەگەڵ پێداویستییە کۆمەڵایەتییەکان، دەوڵەت بەهێزتر و سەقامگیرتر دەبێت. کەواتە ئاسایش دژە ئازادی نییە وەک هەندێک تێی دەروانن ولیکدانەوەی بۆ دەکەن ، هەروەها بەربەست نییە لەبەردەم گەشەسەندنی سیاسیدا، بەڵکو دۆسیەی ئاسایش ئەو چوارچێوەیەیە کە ڕێگە بە ئازادی و گەشەی سیاسی دەدات، بۆیە وەبەرهێنان لە ئاسایشدا لە بەڕێوەبردن و پلاندانان و بوونیادنانی دامەزراوەکانیدا وەبەرهێنانێکە لە داهاتووی خودی دەوڵەتدا. هەر لەو ڕوانگەیەوە هەمیشە کێشەو ململانێی دەسەڵات گرتنە دەست لە وهزارهتی ناوخۆوە دەست پێ دەکات لە پێناو بەدەست هێنانی ئەو قاسەیەی دۆسیەی ئاسایشی تیا پارێزراوە.
